Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin
Puṇḍarīkākṣapāraka-stotraṃ, Puṣkara-tīrthaṃ ca (Vasu-rājarṣeḥ pāpa-vimocana-upākhyānam)
Ethical-Discourse (Penance, Memory of Past Deeds) with Pilgrimage-Ritual (Tīrtha-Māhātmya)
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੈਭ੍ਯ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਵਸੁ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਵਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸੁ ਨੇ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਅਨੇਕ ਯਜ್ಞ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵਾਨਤ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਗਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ਪਾਰਕ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਤੋਤਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਤਰ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਗ੍ਰਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਸੁ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ—ਹਿਰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵਧ—ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਸੀ। ਕਥਾ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਸਮਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਧਰਤੀਕ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 6
Verse 1
धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥
ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ! ਵਸੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੈਭ੍ਯ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੰਦੇਹ-ਛੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਦ ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ?
Verse 2
श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਵਸੁ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 3
कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥
ਕਰਮਕਾਂਡ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਮੰਨ ਕੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 4
ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਤਿ ਰਾਜ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 5
ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੌ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਸਵੰਤ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 6
पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥
ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ—ਜੋ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਸੂ ਨੇ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਲਿਆ।
Verse 8
पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥
ਨਿਰਮਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ 'ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ਪਾਰ' ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵ, 'ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼ਪਾਰ' ਸਤੋਤਰ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ।
Verse 10
श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕਮਲ ਨੈਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਹੇ ਮਧੂਸੂਦਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ; ਹੇ ਤਿੱਖਾ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 11
विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਲ ਨੈਣ, ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਂਬਾਹੂ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਤੇਜਸਵੀ ਹਨ; ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ।
Verse 12
आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥
ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੰਭੀਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਮੂਰਤੀ, ਮਹਾ-ਮੂਰਤੀ, ਵਿਦਿਆ-ਮੂਰਤੀ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਕਵਚ ਬਣੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 14
सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 15
शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥
ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸੱਚਾ ਸ਼ਰਨ, ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਜਿਸ਼ਣੂ, ਸਨਾਤਨ—ਨੀਲੇ ਮੀਂਹ-ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 16
शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥
ਮੈਂ ਹਰਿ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਨਿੱਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਭਾਵ ਤੇ ਅਭਾਵ ਦੇ ਦਵੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
Verse 17
नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 18
एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥
ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਨਿਕਲ ਆਇਆ—ਨੀਲਾਵਰਣ, ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ।
Verse 19
रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥
ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਠਿਗਣਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਖੰਭੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”
Verse 20
राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਵਿਆਧ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ; ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 21
व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥
ਵਿਆਧ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਦੱਖਣਾਪਥ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਪੂਰਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕੀ।”
Verse 22
स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਸ਼ਵਾਪਦਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ—ਮਾਰਣ ਲਈ।
Verse 23
तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥
ਉੱਥੇ, ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਮਿਰਗ-ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੋ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 24
सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥
ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ‘ਇਹ ਹਰਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ’ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਧਰ ਮਿਰਗ-ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਸਤ੍ਰਵਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆ ਸੀ।
Verse 25
तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥
ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ; ਤੂੰ ਘਰ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 26
ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥
ਫਿਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਹ ਸੋਚਿਆ—‘ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕਰਮ/ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇ।’
Verse 27
ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥
ਤਦੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖਿਆ।
Verse 28
नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥
ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ‘ਨਾਰਾਇਣ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪੇਟ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 29
अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਿਉਂ ਬਿਨਾ ਖਾਧੇ ਰਿਹਾ—ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਭ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਰਾਇਣੀ ਹੈ।
Verse 30
सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥
ਉਸ ਨੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅਟਕੀ ਹੋਈ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਜੋ ਬਚਨ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹੀ ਤੇਰੀ ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਠਿਕਾਣਾ ਵਿਸ਼ਨੁਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 31
अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥
ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅਖੰਡ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ—‘ਇੱਕ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਗ੍ਰਹ ਮੈਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।’
Verse 32
तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 33
ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦਿਨ-ਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਤ-ਕਲਪ ਵੀ, ਹੇ ਸੱਤਮ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਦਿ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, (ਸੁਣੋ/ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ)।
Verse 34
सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਸੁਮਨਸ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਅੰਗਜ (ਸੰਤਾਨ) ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ।
Verse 35
यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਯੱਗ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਏ; ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 36
इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਪਾਰਕ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹੋਈਆਂ ਅੰਗਰੁਹਾਂ (ਵਿਕਾਰ-ਰੂਪ ਉਭਾਰ) ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ।
Verse 37
अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਤੋਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸੀ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਹੁਣ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Verse 38
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਵਿਆਧ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ।
Verse 39
राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥
ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਵਿਆਧ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ‘ਧਰਮ-ਵਿਆਧ’ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 40
यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਪੁੰਡਰੀਕਾਖ਼ਸ਼ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਪਰਮ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 41
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਹੇ ਅਸ਼ੇਸ਼ਧਾਰিণੀ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤੇਜ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗ (ਐਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Inside Adhyaya 6
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha what King Vasu did after receiving doubt-clearing instruction associated with Raibhya and Aṅgiras, seeking a concrete model of post-instruction conduct and remediation.
- Central event
Varāha narrates Vasu’s transition from rājadharma to nivṛtti: after many sacrifices and successful rule, he renounces enjoyments, installs his son Vivasvant, and journeys to Puṣkara—praised as a foremost tīrtha where Keśava (Puṇḍarīkākṣa) is worshipped—undertaking severe tapas and reciting the Puṇḍarīkākṣapāraka stotra.
- Climax resolution
As the hymn is uttered, a terrifying personified being manifests and confesses it is a brahma-graha bound to Vasu’s past sin (killing a muni mistaken for a deer). The narrative resolves by linking expiation to disciplined Viṣṇu-smaraṇa, truthful recognition of wrongdoing, and regulated observance—especially fasting on a pure Dvādaśī—so that the karmic affliction loosens and moral order is restored through tīrtha-practice.
- Closing phalashruti
Not explicitly specified in the provided summary; the implied phala is release from brahmahatyā-affliction through Puṣkara-snāna, Puṇḍarīkākṣa-stotra, and śuddhā Dvādaśī-upavāsa.
Geographical context
Puṣkara (tīrtha); Kaśmīra (Kaśmīra-deśa; Kaśmīrādhipati); Dakṣiṇāpatha (southern region/route); Viṣṇupura (Viṣṇu’s city as post-mortem locale); Girau / prastravaṇa-giri (a mountain with a spring/streamlet implied by “prastravaṇa”).
Tirtha focus
- Primary TirthaPuṣkara-tīrtha
- Associated RegionPuṣkara (Brahmā-kṣetra; Rajasthan region in later geography)
- Pilgrimage MeritPuṣkara is framed as a foremost tīrtha where worship of Keśava (Puṇḍarīkākṣa), tapas, and ritual bathing support expiation; tīrtha-sevā combined with stotra and Dvādaśī discipline is presented as capable of dissolving grave sin-effects (brahma-graha/brahmahatyā).
Ritual instructions
- Primary RitualPuṇḍarīkākṣapāraka-stotra recitation with śuddhā Dvādaśī-upavāsa at Puṣkara, supported by tīrtha-snāna and Viṣṇu-smaraṇa.
- BenefitPacification and release from sin-effects personified as brahma-graha; purification through regulated time (Dvādaśī), disciplined speech (stotra), and sacred ecology (tīrtha), restoring personal integrity and, by extension, terrestrial-moral balance.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic and remedial: a question-driven exposition that moves from kingship ethics to expiation, emphasizing accountability, restraint, and the efficacy of Viṣṇu-centered devotion.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotion) with a surge of Bhayānaka (terror) at the brahma-graha manifestation
- Emotional ProgressionInquiry and moral curiosity → admiration for disciplined renunciation → devotional concentration in hymn-recitation → shock/terror at karmic embodiment → sober accountability and remedial resolve → calm purification and re-stabilization through vrata and smaraṇa.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: Puṣkara is a living pilgrimage town with established ghats and temples; the chapter’s practice can be adapted as a simple Dvādaśī vrata with snāna and Viṣṇu-stotra recitation.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for walking, fasting, and bathing)
- Modern Location NamePushkar, Ajmer district, Rajasthan, India
- Related FestivalKārtika Pūrṇimā / Pushkar Fair period (major pilgrimage season); Dvādaśī observances align with Vaiṣṇava vrata calendars year-round.
Frequently Asked Questions
The chapter models an ethic of accountability and remediation: harmful acts (here framed as brahmahatyā through mistaken violence) generate enduring consequences, while disciplined remembrance of Nārāyaṇa (Viṣṇu-smaraṇa), truthful recognition of past deeds, and regulated practices (stotra-recitation, fasting, and tīrtha observance) function as corrective methods that restore personal and social order.
A specific lunar marker is explicit: a “śuddhā Dvādaśī” (the 12th tithi) is observed with upavāsa (fasting). The text also links merit to Puṣkara-yātrā and vidhisnāna (ritual bathing) at the tīrtha, but it does not specify a season; the timing emphasis is primarily tithi-based.
Within the Pṛthivī–Varāha pedagogical frame, the narrative treats moral disorder as something that disturbs embodied life and, by extension, the terrestrial sphere. The remedy is not extraction or domination but restraint (nivṛtti from indulgence), relocation to a sacred ecological site (tīrtha), and practices that symbolically ‘cleanse’ through water (snāna) and disciplined speech (stotra), presenting purification and restraint as mechanisms of rebalancing.
The narrative references King Vasu (identified as Kaśmīrādhipati), his son Vivasvant (installed as successor), and authorities associated with instruction and doubt-removal: Raibhya and Aṅgiras. It also introduces a brahma-graha figure tied to a prior-life episode in the Kali-yuga and mentions a queen named Nārāyaṇī in the explanation of causes and outcomes.
Ask anything about Adhyaya 6 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.