Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

Dharani ne poocha, bhagwan, Vasu aur Raibhya ke saare doubts clear ho gaye the. Angiras ki baat sun ke dono ne aage kya kiya?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

Varaha ne bataya, Vasu ko dharam ki har cheez samajh thi. Woh apna rajya sambhalta tha. Usne bahut saare bade yagya kiye. Panditon ko bahut daan diya.

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

Woh raja sabse bada tha. Usne puja-path ke dwara Hari, Narayan bhagwan ko khush kiya. Woh bhagwan ko alag nahi maanta tha, sab ek hi hai.

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

Phir kaafi time baad raja ki sochna badal gayi. Woh rajya ke mazaa se door ho gaya. Duniya ke upar-niche se aazaad ho gaya.

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

Usne apna beta Vivasvant bana diya raja. Uske sau bhai the, woh sabse bada tha. Phir woh raja jungle mein tapasya karne chala gaya.

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

Pushkar sab teerthon mein sabse bada hai. Yahan Keshav ki puja hoti hai. Log use Pundarikaksh ke naam se bulate hain. Jo log bhagwan se pyar rakhte hain, woh yahan aake puja karte hain.

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

Woh raja rishi Vasu wahan gaya. Woh Kashmir ka raja tha. Usne bahut sakht tapasya ki. Itni zor se ki uska apna shareer sukh gaya.

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

Woh samajhdar raja bhagwan Narayan ko khush karna chahta tha. Usne Pundarikaksh ka stotra pyar se padha. Bhagwan mein koi buraai nahi thi. Jab usne poora stotra padh liya, to woh raja bhagwan mein mil gaya.

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

Dharani ne poocha, Deva, yeh Pundarikaksh ka stotra kaise yaad rakha gaya hai? Yeh kaisa hai? Mujhe sach-sach batao, bhagwan.

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

Varah bhagwan bole, Namaste Pundarikaksh, namaste Madhusudan. Namaste duniya ke malik. Namaste chakrak wale.

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

Main us bhagwan ko naman karta hoon jinki shakti bahut badi hai. Woh sabko vardaan deta hai aur sabse zyada chamakta hai. Uski aankhein kamal ke phool jaisi hain. Woh poori duniya mein hai. Woh gyaan bhi hai aur agyaan bhi, aur sabka malik hai.

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

Main Madhusudan ko naman karta hoon. Woh pehle devta hain aur Mahadev hain. Unhone Ved aur uske sab hisse ko poora samajh liya hai. Woh sab deviyon-devaton mein sabse bade hain aur unka swabhav gehra hai.

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

Main us kamal-nayon wale ko naman karta hoon. Woh poori duniya ka roop hai, badi shakti ka roop hai, aur gyaan ka roop hai. Woh teen roop mein hai aur sab deviyon-devaton ki suraksha karta hai jaise koi kavach.

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

Main us parameshwar ko naman karta hoon. Uske hazaron sar hain, hazaron aankhein hain, aur badi-badi baahen hain. Woh poori duniya ko apne mein liye hue khada hai.

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

Main Vishnu ko naman karta hoon. Jo log sharan mein aate hain, unki woh sharan hai. Woh hamesha jeetta hai aur sada se hai. Unki chamak kaale baadal jaisi hai aur haath mein chakra hai.

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

Main Hari ko dekh raha hoon. Woh bilkul saaf hai, har jagah hai, hamesha se hai. Woh aakash jaisa hai, koi aadi nahi hai. Woh paida hone aur na paida hone dono se aazaad hai. Woh har jagah maujood hai.

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

Hey Acyuta, main kuch bhi aisa nahi dekh raha jo tumse alag ho. Jo bhi hil raha hai aur jo bhi hilta nahi hai, sab mein tum hi ho. Sab tumse bhara hai.

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

Jab woh yeh bol raha tha, tab uske shareer se ek shakhs nikla. Woh neela tha, badal jaisa. Woh bahut gusse wala tha aur daravana tha.

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

Uski aankhen laal thi, woh chhota tha. Uski chamak jaisi koi jal gaya khamba ho. Usne haath jod ke kaha, main kya karoon, raja sahab?

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

Raja ne kaha, tu kaun hai? Yahan kya kaam hai? Kahan se aaya hai? Yeh sab mujhe bata. Mujhe yeh jaanna hai.

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

Shikari ne kaha, Pehle Kalijug mein raja, tum Dakshin ke ilaake ka raja the. Tumhara dharam poora tha, tum bade the, aur Janasthan mein tumhari samajh thi.

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

Ek baar tum ghodon ke saath jungle mein gaye the. Tum shikar karne gaye the, jaanwar maarna tha, khaas kar jo doosron ko kaat te hain.

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

Wahan tumne ek muni ko dekha jo hiran ban ke chal raha tha. Tumne usse door se maara, aur woh zameen par gir gaya.

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

Woh brahman turant mar gaya. Tum khush the, tumne socha hiran mar gaya. Par woh brahman hiran ki shakal mein tha, woh Prastravan par pahad par mar gaya.

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

Jab tumne use dekha, raja, tumhara dil ghabra gaya. Tum ghar chale gaye, aur baad mein tumne kisi ko ye baat bata di.

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

Kuch din baad, raat ko tum dar ke maare sochne lage. Brahmin maarne ka paap tumhe dara raha tha. Tumne socha, main koi vrat karunga jisse paap se chhutkara milega.

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

Maharaj, tumne Narayan ka ek baar dhyan kiya. Phir tumne dwadashi ko vrat rakha. Yeh vrat bilkul saaf tha.

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

Tumne shubh din mein kaha, Narayan mujhse khush hai. Tumne vidhi se gaye ka daan kiya. Lekin woh turant mar gaya, uske pet mein dard tha.

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

Main batata hoon, dwadashi vrat mein woh khana kyun nahi khaya. Iski wajah tumhari patni hai. Uska naam Narayani hai, woh bahut achhi hai.

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

Jab uski jaan nikal rahi thi, tab usne yeh baat kahi. Yeh baat tumhare liye kismat ban gayi. Maharaj, ek poora kalpa tak tum Vishnu ki nagar mein rahoge.

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

Main tumhare shareer mein basa hoon aur sab kuch jaanta hoon. Lekin ek bahut bada brahma-graha mujhe satata hai. Yeh mera khayal hai.

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

Phir Vishnu ke logon ne mujhe musal se maara. Main khatam ho gaya. Uske baad main tumhare shareer ke chhote chhote baalon ke daano mein chhupa gaya. Jab tum swarg mein the tab bhi main wahan tha, apni taakat se.

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

Jab yeh din khatam hua aur raat bhi guzar gayi. Ab naya samay shuru hua hai, Krita yug mein. Raja, suno yeh baat.

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

Maharaja, tum Raja Sumanas ke ghar paida hue the. Aur main bhi tumhara beta banke paida hua, Kashmir ke raja ke roop mein.

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

Tumne bahut saare yagya kiye the aur panditon ko unka poora paisa diya. Lekin main khush nahi hua kyunki tumne Vishnu ko yaad hi nahi kiya.

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

Ab raja, sunno. Tumne Pundarikaksh ki stuti padhi thi na? Uski taakat se mere badan ke upar ke dane-pimple sab gayab ho gaye. Main ab bilkul saaf ho gaya. Phir se ek shikari ki body mein paida hua hoon.

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

Maine bhagwan ki stuti suni aur jo main pehle paap mein phansa hua tha, woh main azaad ho gaya. Ab mere mann mein dharam ki baat aati hai. Pehle main galat tha, ab sahi raste par hoon.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

Raja ye sab sun ke bahut hairan ho gaya. Usne socha ki shikari ko koi gift doon. Woh bada accha raja tha, usne shikari ko koi vard maangne ko kaha.

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

Raja ne kaha, are shikari, tumne mujhe purani baat yaad dila di. Pichle janam ki baat. Isliye main tumhe vard deta hoon. Tum ab dharam wala shikari banoge. Accha shikari.

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

Jo koi bhi Pundarikaksh ki yeh katha dhyan se sunega, usko Pushkar yatra mein itna punya milega. Jaise kisi special snan ka phal milta hai. Itna fayda hoga usko.

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

Varaha bhagwan ne kaha. Baat karke baad, raja ne ek accha viman liya. Woh usme baith gaya. Phir woh badi chamak ke saath yoga mein mil gaya. Yeh sab dharti ko utha ke rakhta hai.