Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

ధరణి పలికింది—ఓ దేవా! వసువు మరియు శ్రేష్ఠుడైన రైభ్యుడు సందేహనివృత్తి పొందిన తరువాత, అంగిరసుని వచనాలు విని ఆ ఇద్దరూ ఏమి చేశారు?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఆ వసువు సర్వధర్మజ్ఞుడు. స్వరాజ్యాన్ని పాలించుచు అనేక మహాయజ్ఞములను చేసి విస్తారమైన దక్షిణలను ఇచ్చెను.

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

కర్మకాండముచే రాజేంద్రుడు దేవేశుడైన హరి, నారాయణ ప్రభువును సంతోషింపజేసెను; ఆయనను పరతత్త్వముతో అభేదముగా ధ్యానించెను.

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

అనంతరం దీర్ఘకాలము గడిచిన తరువాత ఆ రాజుని బుద్ధి రాజ్యభోగముల నుండి విరక్తమై, సంసార ద్వంద్వముల అంతమును పొందెను.

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

ఆపై తన రాజ్యంలో వంద మంది సోదరులలో శ్రేష్ఠుడైన కుమారుడు వివస్వంతుని అభిషేకించి తపోవనమునకు వెళ్లెను.

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

పుష్కరము అనే తీర్థము తీర్థములలో శ్రేష్ఠము; అక్కడ కేశవుడు—పుండరీకాక్షుడని కూడా ప్రసిద్ధుడు—తనకు పరాయణులైన భక్తులచే పూజింపబడును.

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

అక్కడకు వెళ్లి కాశ్మీర దేశాధిపతి అయిన ఆ రాజర్షి వసువు అత్యంత కఠినమైన తపస్సుతో తన శరీరాన్ని శుష్కింపజేసుకున్నాడు.

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

పాపరహితుడైన నారాయణ దేవుని ఆరాధించగోరిన ఆ బుద్ధిమంతుడైన రాజు భక్తితో 'పుండరీకాక్షపార' స్తోత్రాన్ని జపించి, స్తోత్రం ముగియగానే ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు ఆయనలో లీనమయ్యాడు.

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

ధరణి పలికెను: ఓ దేవా, 'పుండరీకాక్షపార' స్తోత్రం ఎలా స్మరించబడింది? ఓ పరమేశ్వరా, దాని స్వభావం ఏమిటో నాకు యథార్థంగా వివరించండి.

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

శ్రీ వరాహుడు పలికెను: పద్మనేత్రుడవైన నీకు నమస్కారం; మధుసూదనుడవైన నీకు నమస్కారం. సర్వలోకేశ్వరుడవైన నీకు నమస్కారం; తీక్షణమైన చక్రమును ధరించిన నీకు నమస్కారం.

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

విశ్వరూపుడు, మహాబాహుడు, వరప్రదాత, సర్వతేజోమయుడు, విద్యా-అవిద్యా స్వరూపుడు మరియు సర్వవ్యాపి అయిన ఆ పుండరీకాక్షునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

ఆదిదేవుడు, మహాదేవుడు, వేదవేదాంగముల పరమార్థమును పూర్తిగా తెలిసినవాడు, గంభీర స్వభావుడు, సమస్త దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన మధుసూదనునకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

విశ్వమూర్తి, మహామూర్తి, విద్యామూర్తి, త్రిమూర్తిస్వరూపుడు, సమస్త దేవతలకు కవచమై ఉన్న కమలనేత్రుడైన ప్రభువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

వెయ్యి శిరస్సులు, వెయ్యి నేత్రాలు, మహాబాహువులు కలిగిన దేవుడు, సమస్త జగత్తును వ్యాపించి నిలిచియున్న పరమేశ్వరునకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

శరణాగతులకు శరణ్యుడు, నిజమైన శరణం అయిన దేవుడు విష్ణువు—జిష్ణువు, సనాతనుడు—నీలమేఘసమ కాంతి గల చక్రపాణి ప్రభువుకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను।

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

నేను హరిని దర్శిస్తున్నాను—ఆయన శుద్ధుడు, సర్వవ్యాపి, నిత్యుడు, వ్యోమస్వరూపుడు, సనాతనుడు; భావ-అభావ ద్వంద్వముల నుండి విముక్తుడై సర్వత్ర ఉన్నవాడు।

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

హే అచ్యుతా! నిన్ను విడిచి వేరేదేమీ నేను చూడను. ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు నీతోనే నిండిపోయినదిగా నేను దర్శిస్తున్నాను.

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

అతడు ఇలా పలుకుతుండగానే, అతని దేహం నుండి ఒక మూర్తిమంతుడైన పురుషుడు బయలుదేరాడు అని చెబుతారు—నీలవర్ణుడు, ఘోర ఉగ్రుడు, భయంకరుడు.

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

ఎర్రని కళ్లతో, పొట్టిగా ఉన్న దేహంతో, కాలిన స్తంభంలాంటి కాంతితో అతడు అంజలి పెట్టి పలికాడు—“హే నరాధిపా! నేను ఏమి చేయాలి?”

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

రాజు అన్నాడు—“నీవెవరు? ఇక్కడ నీ పని ఏమిటి? నీవెక్కడి నుండి వచ్చావు? హే వ్యాధా, నాకు చెప్పు; నేను ఇది తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.”

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

వ్యాధుడు అన్నాడు—“హే రాజా! పూర్వం కలియుగంలో నీవు దక్షిణాపథంలో రాజువై ఉన్నావు—పూర్ణధర్మం నుండి ఉద్భవించినవాడవు, శ్రీమంతుడవు, జనస్థానంలో వివేకవంతుడవు.”

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

ఒకసారి, ఓ వీరా, నీవు గుర్రాలతో పరివృతుడై అరణ్యానికి వచ్చి, శ్వాపదాలను—ప్రత్యేకంగా ఇతరులను హింసించే క్రూర మృగాలను—వధించుటకు యత్నించితివి।

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

అక్కడ, ఇతర కోరికచేత ప్రేరితుడై, నీవు మృగవేషధారిగా ఉన్న మునిని దూరం నుండే రెండు దండాలతో కొట్టి, భూమిపై పడవేసితివి।

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

విప్రేంద్రుడు తక్షణమే మరణించాడు; మరియు నీవు కూడా, ఓ రాజా, ఆనందంతో ‘ఈ జింక హతమైంది’ అని భావిస్తూ, ఓ భూపతీ, చూస్తూ నిలిచితివి. అంతలో మృగశరీరధారియైన ఆ బ్రాహ్మణుడు ప్రస్త్రవణ పర్వతంపై మృతుడై పడి ఉన్నాడు।

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

అతనిని చూచి, ఓ మహారాజా, నీ ఇంద్రియములు మరియు మనస్సు కలతచెంది, నీవు ఇంటికి వెళ్లితివి; ఆ తరువాత ఇది మరొకరికి చెప్పితివి।

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

ఆపై కొన్ని రోజుల తరువాత, ఓ నరేశ్వరా, రాత్రివేళ బ్రహ్మహత్యా భయంతో భీతచిత్తుడై నీవు ఇలా ఆలోచించితివి—‘శాంతి నిమిత్తం నేను ఒక కృత్యం/అనుష్ఠానం చేస్తాను; దానివల్ల పాపం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।’

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

అనంతరం, ఓ మహారాజా, ఒక్కసారి ప్రభువు నారాయణుని ధ్యానించి, ఓ రాజా, నీవు శుద్ధ ద్వాదశి ఉపవాసాన్ని ఆచరించావు।

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

శుభదినమున ‘నారాయణుడు నాపై అత్యంత ప్రసన్నుడు’ అని చెప్పి, విధిపూర్వకంగా గోవును దానమిచ్చారు; అయినా అతడు వెంటనే ఉదరశూలంతో మరణించాడు।

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

ద్వాదశీ వ్రతధర్మంలో ఉన్నప్పటికీ అతడు ఎందుకు భోజనం చేయకుండా ఉన్నాడో—ఆ కారణాన్ని కూడా చెబుతున్నాను. అది నీ శుభపత్నీ, నారాయణీ అనే పేరుగలది।

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

ఆమె కంఠంలో నిలిచిన ప్రాణవాయుతో పలికిన ఆ వాక్యమే నీ గతికి కారణమైంది. ఓ మహారాజా, ఒక కల్పమంతా నీ స్థితి విష్ణుపురంలో స్థాపితమైంది।

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

నేను నీ దేహంలో నివసిస్తూ సమస్తాన్ని అక్షయంగా తెలుసుకొనుచున్నాను; అయినా నా భావన—‘అత్యంత భయంకరమైన బ్రహ్మగ్రహం నన్ను బాధిస్తోంది’ అని।

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

అప్పుడు విష్ణువు సేవకులు ముసలాలతో నన్ను కొట్టి నాశనస్థితికి చేర్చారు. ఆపై, ఓ రాజేంద్రా, నీవు స్వర్గంలో ఉన్నప్పటికీ నేను నా స్వతేజస్సుతో నీ దేహ రోమకూపాలలో నిలిచియున్నాను.

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

తర్వాత దినకల్పం ముగిసి, రాత్రికల్పం కూడా పూర్తైనప్పుడు, ఓ సత్తమా. ఇప్పుడు అయితే ఆదిసృష్టిలో, కృతయుగంలో, ఓ నృపతిశ్రేష్ఠా, (వినుము/పరిశీలించుము).

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

ఓ మహారాజా, నీవు రాజు సుమనసుని గృహంలో జన్మించావు; నేను కూడా కాశ్మీరదేశాధిపతివలన నీ అంగజుడిగా (సంతానంగా) జన్మించాను.

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

నీవు అనేక యజ్ఞాలు నిర్వహించావు, వాటిలో చాలావరకు యథోచిత దక్షిణలతో కూడినవే; కానీ విష్ణుస్మరణ లేని ఆ కర్మలతో నేను తృప్తి పొందను.

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

ఓ నృపోత్తమా, నీవు పఠించిన పుండరీకాక్షపారక స్తోత్ర ప్రభావంతో నేను నా దేహంపై ఉన్న అంగరుహాలను (ఉబ్బులు/వికారాలు) విడిచిపెట్టి, మళ్లీ సమగ్రుడనై వ్యాధ (వేటగాడు) రూపంలో పునర్జన్మ పొందాను.

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

భగవంతుని స్తోత్రాన్ని విని, పూర్వపాపమూర్తిగా ఉన్న నేను విముక్తుడనయ్యాను; ఇప్పుడు, ఓ విభో, నాలో ధర్మానుకూలమైన బుద్ధి స్థిరమైంది।

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

ఈ మాటలు విని రాజు పరమ ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు; ఆపై రాజశ్రేష్ఠుడు ఆ వ్యాధుని వరం ఇచ్చి సంతృప్తిపరచాలని భావించాడు।

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

రాజు అన్నాడు—ఓ వ్యాధా, నీవు నాకు పూర్వజన్మలో జరిగినదాన్ని గుర్తు చేశావు; కాబట్టి నా అనుగ్రహంతో నీవు ‘ధర్మవ్యాధ’వు అవుతావు।

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

పుండరీకాక్షుడు (విష్ణువు) సంబంధమైన ఈ పరమాఖ్యానాన్ని ఎవడు శ్రద్ధతో వింటాడో, అతనికి పుష్కరయాత్రలో విధిగా చేసిన స్నానఫలం కలుగుతుంది।

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

శ్రీ వరాహుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పి ఆ రాజు శ్రేష్ఠ విమానాన్ని అధిరోహించాడు; ఓ అశేషధారిణీ, అతడు పరమ తేజస్సుతో యోగసిద్ధిని పొందాడు।