Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

धरणी म्हणाली—हे देव! वसु आणि श्रेष्ठ रैभ्य यांनी संशयच्छेद प्राप्त केल्यावर, अङ्गिरसांचे वचन ऐकून त्या दोघांनी काय केले?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

श्रीवराह म्हणाले—तो वसु सर्वधर्मज्ञ होता. स्वराज्याचे पालन करताना त्याने अनेक महान यज्ञ केले व भरपूर दक्षिणा दिली.

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

कर्मकांडाने राजश्रेष्ठाने देवेश हरि, नारायण प्रभूला संतुष्ट केले आणि त्याला परमतत्त्वाशी अभेद मानून चिंतन केले.

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

मग बराच काळ गेल्यावर त्या राजाची बुद्धी राज्यभोगांपासून निवृत्त झाली आणि संसारातील द्वंद्वांचा अंत प्राप्त झाला.

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

त्यानंतर त्याने आपल्या राज्यात शंभर भावांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पुत्र विवस्वंताचा अभिषेक केला आणि तपोवनात गेला.

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

पुष्कर हे तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आहे; कारण तेथे केशव—पुंडरीकाक्ष या नावानेही प्रसिद्ध—त्याच्या परायण भक्तांकडून पूजिला जातो.

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

तिथे जाऊन काश्मीरचा राजा राजर्षी वसु याने अत्यंत तीव्र तपश्चर्येने आपले शरीर शुष्क केले.

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

निष्पाप भगवान नारायणाची आराधना करण्याची इच्छा धरणाऱ्या त्या बुद्धिमान राजाने 'पुण्डरीकाक्षपार' स्तोत्राचा भक्तीने जप केला आणि स्तोत्राच्या शेवटी तो श्रेष्ठ राजा त्यांच्यात विलीन झाला.

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

धरणी म्हणाली: हे देवा, 'पुण्डरीकाक्षपार' स्तोत्राचे स्मरण कसे झाले? हे परमेश्वरा, त्याचे स्वरूप काय आहे, ते मला तत्त्वतः सांगा.

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

श्री वराह म्हणाले: हे कमलनयना (पुण्डरीकाक्ष), तुला नमस्कार असो; हे मधुसूदना, तुला नमस्कार असो. हे सर्व लोकांच्या ईश्वरा, तुला नमस्कार असो; हे तीक्ष्ण चक्र धारण करणाऱ्या, तुला नमस्कार असो.

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

मी त्या कमलनयन, सर्वव्यापी प्रभूला नमस्कार करतो, ज्यांचे रूप विश्व आहे, जे महाबाहू, वरदान देणारे आणि सर्व-तेजस्वी आहेत; जे विद्या आणि अविद्या या दोन्ही स्वरूपाचे आहेत.

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

आदिदेव, महादेव, वेद व वेदांगांचे पारंगत, गभीर स्वभावाचे, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ मधुसूदनास मी नमस्कार करतो।

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

विश्वमूर्ती, महामूर्ती, विद्येमूर्ती, त्रिमूर्तिरूप, सर्व देवांचे कवच असलेल्या कमलनेत्र प्रभूस मी नमस्कार करतो।

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष, महाबाहु देव, जो संपूर्ण जगत व्यापून उभा आहे—त्या परमेश्वरास मी नमस्कार करतो।

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

शरणागतांचा आश्रय, खरा शरण, देव विष्णु—जिष्णु, सनातन—नील मेघासारख्या तेजाचा, चक्रधारी प्रभूस मी नमस्कार करतो।

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

मी हरिला पाहतो—तो शुद्ध, सर्वव्यापी, नित्य, व्योमरूप, सनातन आहे; भाव-अभावापासून मुक्त असून सर्वत्र विद्यमान आहे।

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

हे अच्युत! तुझ्याव्यतिरिक्त मला काहीही वेगळे दिसत नाही. हे सर्व चराचर जगत तुझ्याच स्वरूपाने व्यापलेले आहे असे मी पाहतो.

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

तो असे बोलत असतानाच, असे म्हणतात की त्याच्या देहातून एक मूर्तिमान पुरुष बाहेर आला—नीलवर्ण, अत्यंत उग्र आणि भयावह।

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

लाल डोळ्यांचा, ठेंगणा देहाचा, जळलेल्या खांबासारख्या तेजाचा तो हात जोडून म्हणाला—“हे नराधिप! मी काय करू?”

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

राजा म्हणाला—“तू कोण आहेस? इथे तुझे काय कार्य आहे, आणि तू कुठून आला आहेस? हे व्याधा, मला सांग; मला हे जाणून घ्यायचे आहे.”

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

व्याध म्हणाला—“हे राजन्! पूर्वी कलियुगात तू दक्षिणापथात राजा होतास—पूर्ण धर्मातून उद्भवलेला, श्रीमान आणि जनस्थानी विवेकी।”

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

एकदा, हे वीर, तू घोड्यांनी वेढलेला वनात आलास, श्वापदांचे—विशेषतः इतरांना पीडा देणाऱ्या हिंस्र पशूंचे—वध करण्यासाठी।

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

तेथे, अन्य इच्छेने प्रेरित होऊन, तू मृगवेष धारण केलेल्या मुनीला दूरून दोन दंडांनी आघात केला; तो भूमीवर कोसळला।

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

विप्रश्रेष्ठ तो तत्क्षणी मरण पावला; आणि तूही, हे राजन्, आनंदयुक्त होऊन ‘हा हरिण मारला गेला’ असे समजून, हे पार्थिवा, पाहत राहिलास. तेवढ्यात मृगदेह धारण केलेला तो ब्राह्मण प्रस्त्रवण पर्वतावर मृत पडला होता।

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

त्याला पाहून, हे महाराज, तुझे इंद्रिय व मन व्याकुळ झाले; तू घरी गेलास आणि नंतर हे कोणातरी दुसऱ्याला सांगितलेस।

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

मग काही दिवसांनी, हे नरेश्वर, रात्री ब्रह्महत्येच्या भयाने भयभीत चित्ताने तू असा विचार केला—‘शांतीसाठी असे कर्म/अनुष्ठान करीन की ज्याने पापातून मुक्ती होईल।’

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

त्यानंतर, हे महाराज, एकदाच प्रभु नारायणाचे चिंतन करून, हे राजन्, तू शुद्ध द्वादशीचा उपवास केला।

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

शुभ दिवशी ‘नारायण माझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहेत’ असे म्हणून विधिपूर्वक गाय दान केली; पण तो तत्क्षणी उदरशूळामुळे मरण पावला।

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

द्वादशी-व्रताचा धर्म पाळत असूनही तो का उपाशी राहिला—त्याचे कारणही सांगतो. ती तुमची शुभ पत्नी, नारायणी नावाची आहे।

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

तिने कंठात अडकलेल्या प्राणासह जे वचन उच्चारले, त्यानेच तुझी गती ठरली. हे महाराज, एक कल्पभर तुझे स्थान विष्णुपुरात स्थिर झाले।

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

आणि मी तुझ्या देहात स्थित राहून सर्व काही अक्षय रीतीने जाणतो; तरी माझा विचार असा—‘अतिभयंकर ब्रह्मग्रह मला पीडा देत आहे।’

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

तेव्हा विष्णूच्या किंकऱ्यांनी मुसळांनी मला प्रहार करून विनाशास नेले. नंतर, हे राजेंद्र, तू स्वर्गस्थ असतानाही मी माझ्या तेजाने तुझ्या देहाच्या रोमकूपांत स्थित राहिलो.

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

मग जेव्हा दिवसकल्प पूर्ण झाला आणि रात्रिकल्पही, हे सत्तम। आता मात्र आदिसृष्टीत, कृतयुगात, हे नृपतिश्रेष्ठ, (ऐक/विचार कर).

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

हे महाराज, तू राजा सुमनसाच्या घरी जन्मला; आणि मीही काश्मीरदेशाधिपतीकडून तुझा अंगज (संतान) म्हणून उत्पन्न झालो.

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

तू अनेक यज्ञ केलेस, आणि बरेच यज्ञ योग्य दक्षिणेसह पूर्ण झाले; पण विष्णुस्मरणरहित त्या कर्मांनी मी तृप्त होत नाही.

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

हे नृपोत्तम, तू पठित केलेले पुण्डरीकाक्षपारक स्तोत्र याच्या प्रभावाने मी देहावरील अङ्गरुह (उगवलेले विकार) टाकून दिले; पुन्हा एकरूप होऊन मी व्याध (शिकारी) रूपाने पुनर्जन्म घेतला.

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

भगवंतांचे स्तोत्र ऐकून मी—पूर्वी पापमूर्ती होतो—मुक्त झालो आहे; आणि आता, हे विभो, माझी बुद्धी धर्माभिमुख झाली आहे।

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

हे वचन ऐकून राजा अत्यंत विस्मयचकित झाला; मग राजश्रेष्ठाने त्या व्याधाला वर देऊन संतुष्ट करण्याचे ठरविले।

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

राजा म्हणाला—हे व्याधा, तू मला माझ्या पूर्वजन्मातील गोष्ट आठवण करून दिलीस; म्हणून माझ्या प्रसादाने तू ‘धर्मव्याध’ होशील।

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

जो कोणी पुण्डरीकाक्ष (विष्णु) संबंधी हे परम आख्यान श्रद्धेने ऐकतो, त्याला पुष्कर-यात्रेत विधिपूर्वक स्नानाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

श्रीवराह म्हणाले—असे बोलून तो राजा श्रेष्ठ विमानात आरूढ झाला; आणि हे अशेषधारिणि, त्याने परम तेजाने योग (ऐक्य) प्राप्त केले।