Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa
Karma-jñāna-samuccayaḥ: Nārāyaṇa-samarpaṇaṃ yajñanara-stavaś ca
Ethical-Discourse (Liberation Hermeneutics) + Stotra (Yajña-Theology)
वराह–पृथिव्योरुपदेशप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये राजा अश्वशिराः कपिलं समुपगम्य मोक्षसाधने कर्म वा ज्ञानं वेति संशयं पृच्छति। कपिलः पूर्ववृत्तान्तं दर्शयति—रैभ्येन बृहस्पतिः पृष्टः, स चोपदिशति यत् शुभाशुभकर्माणि नारायणे न्यस्य कृतानि न बध्नन्ति। अनन्तरं ब्रह्मचारिणः संयमनस्य निष्ठुरकशिकारीणः सह विवादोऽग्नि–अयोजालदृष्टान्तेन निरूप्यते—अहङ्कारमूलच्छेदे बन्धशाखा नश्यति। अन्ते अश्वशिराः राज्यं त्यक्त्वा नैमिषे तपश्चरन् नारायणं विश्वयज्ञपुरुषं स्तौति, तन्मयतया मनः प्रलीनयति।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 5
Verse 1
अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥
अश्वशिरा उवाच—भवन्तौ ममैकं सन्देहमिह छेत्तुमर्हथः; येन छिन्नेन मम संसारविच्युतिः स्यात्।
Verse 2
एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥
एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः कपिलः धर्मात्मा यजतां वरं राजानं प्रत्युवाच।
Verse 3
कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥
कपिल उवाच—राजन् परमधार्मिक, कस्ते मनसि सन्देहः? यत्तेऽभिवाञ्छितं ब्रूहि; तच्छ्रुत्वा तं सन्देहं छिन्दामि।
Verse 4
राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥
राजोवाच—मुने, कर्मणा मोक्षः प्राप्यते, उताहो ज्ञानिना? एतन्मे संशयं छिन्धि, यदि मेऽनुग्रहः कृतः।
Verse 5
कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥
कपिल उवाच—महाराज, इमं प्रश्नं पुरा बृहस्पतिः पृष्टः रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण तथा वसुनापुराः राज्ञा च। तदा वसुः नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिश्चासीत्।
Verse 6
चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥
चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः वसुश्च ब्रह्मणः सद्म दिदृक्षया गतवान्।
Verse 7
पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥
हे नृप, पथि चैत्ररथं विद्याधरवरं दृष्ट्वा वसुः प्रीत्या प्रभो ब्रह्मणोऽवसरं पप्रच्छ।
Verse 8
सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥
स उवाच—देवसमितिर्ब्रह्मणो गृहे वर्तते। इति श्रुत्वा वसुः तदा ब्रह्मौकसः द्वारि तस्थौ; तावत् तत्रैव महातपाः रैभ्यः आजगाम।
Verse 9
स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥
स राजा वसुः प्रीतमनाः सम्पूर्णमानसः; अग्रे पूजयित्वा उवाच—क्व प्रयातोऽसि वै मुने?
Verse 10
रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥
रैभ्य उवाच—अहं महानृप बृहस्पतेः पार्श्वम् आगतोऽस्मि; देवपुरोहितं किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुम्।
Verse 11
एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥
एवं वदति रैभ्ये तु तन्महासदः ब्रह्मणः; उत्तस्थौ, देवगणाः प्रभो स्वानि धिष्ण्यानि गता।
Verse 12
तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥
तावद् बृहस्पतिः तत्र रैभ्येण सह संविदं कृत्वा, वसुनाच सुपूजितः सन्, स्वधिष्ण्यं जगाम।
Verse 13
रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥
रैभ्य आङ्गिरसः राजा वसुश्चोपाविवेश ह। उपविष्टेषु तेषु राजेन्द्र तान् प्रति सोऽब्रवीत्॥
Verse 14
बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥
देवगुरुः बृहस्पतिः रैभ्यमन्तिके वचनमब्रवीत्— ‘किं करोमि महाभाग, वेदवेदाङ्गपारग?’
Verse 15
रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥
रैभ्य उवाच— ‘बृहस्पते, ज्ञानिना कर्मणा किं प्राप्यते? अथवा मोक्षं मे आचक्ष्व; पृच्छतः संशयं प्रभो, निवारय।’
Verse 16
बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥
बृहस्पतिरुवाच— यत्किञ्चित् कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा करोति, तत्सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन्, तेन नैव लिप्यते।
Verse 17
श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥
श्रूयते, हे द्विजश्रेष्ठ, विप्रलुब्धयोर्द्विजयोः संवादः। तत्र कश्चिद् आत्रेयगोत्रीयो ब्राह्मणो मुनिर्वेदाभ्यासरतः आसीत्॥
Verse 18
वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥
वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणरतः संयमननामकः पूर्वम्। एकस्मिन् दिवसे धर्मारण्यं गत्वा धन्यां शुभां भागीरथीं नदीं स्नातुं जगाम॥
Verse 19
तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥
तत्र हरिणानां महायूथम् आसीनं दृष्ट्वा विचक्षणः। निष्ठुरको नाम लुब्धो धनुःपाणिः कृतान्त इव तान् जिघांसुराययौ, धनुष्यायोज्य सायकम्॥
Verse 20
ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥
ततः संयमनो विप्रो तं मृगयारतं दृष्ट्वा वारयामास—मा भद्र, जीवघातमिमं कुरु॥
Verse 21
एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥
एतद्वचः श्रुत्वा व्याधः स्मितपूर्वमिदं वच उवाच—नाहं हिंसामि पृथग्जीवं, द्विजोत्तम॥
Verse 22
परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥
त्वं परमात्मा; भगवान् स्वयमेव भूतैः सह क्रीडति। यथा मृदा-कणेन बलीवर्दाः क्रीताः, तथैवैतत्—नात्र संशयः॥
Verse 23
अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥
हे ब्रह्मन्, मुमुक्षूणां प्रति एष भावः सदा अविद्यैव। यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम्; तत्र ‘अहम्’ इति यः शब्दः, स साधुत्वं न गच्छति॥
Verse 24
इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥
इति श्रुत्वा स विप्रेन्द्रः द्विजः संयमनस्तदा। विस्मयेन वाक्यं अब्रवीत्—लुब्धं निष्ठुरकं च॥
Verse 25
किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥
भद्र, किमेतदुच्यते—प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः? ततः मुनेर्विप्रं श्रुत्वा लुब्धकः धर्मवित् प्राह; लोहमयं जालं कृत्वा तस्याधो ज्वलनं ददौ॥
Verse 26
दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥
वह्निं दत्त्वा स द्विजं प्राह—ज्वाल्यतां काष्ठसचयः। ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह॥
Verse 27
ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥
ज्वलिते पुनर्वह्नौ, द्विज, स लोहसम्भवं जालं अन्तर्जालकैः पृथक्पृथक् सहस्रशो निन्ये। एकस्थानगतस्यापि वह्नेः, आयसजालकैः निरुद्धस्य, तदपाकर्षणं कृतवान्॥
Verse 28
ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥
ततः स लुब्धः विप्रं अब्रवीत्—“महामुने, एतामेकां ज्वालां गृहाण; येनाहं शेषाणां नाशनमिह करिष्यामि”॥
Verse 29
एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥
एवमुक्त्वा हुताशने तोयपूर्णं घटं द्रुतं चिक्षेप; वह्निः सहसा प्रशशाम, पूर्ववत् शीघ्रं निवृत्तः॥
Verse 30
ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥
ततो लुब्धकः तपोधनं तं ब्राह्मणम् अब्रवीत्—“भगवन्, या त्वया हुताशनात् ज्वाला गृहे उद्भूता, तस्याः उपायं प्रयच्छ; येनाहं मांसानि आनाय्य भक्षये, मार्गान् लभे”॥
Verse 31
एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥
एवमुक्तः स विप्रः आयसजालकं यावत् पश्यति, तावत् तत्राग्निं न ददर्श; मूलनाशे स वह्निः क्षयं गतः॥
Verse 32
ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥
ततः स ब्राह्मणः विलक्षणभावेन शंसितव्रतः क्षणं तूष्णीम्भूत्वा स्थितः; तावद् लुब्धको वाक्यमिदम् अब्रवीत्।
Verse 33
एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥
अत्र ज्वलितो वह्निर्बहुशाखो भवति, सत्तम; मूलनाशे नाशो भवति, तद्वदेतदपि, द्विज।
Verse 34
आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥
आत्मा स प्रकृतिस्थो भूतानां संश्रयो भवति; भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवति।
Verse 35
पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥
पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतं, तत् तत् आत्मनि संयोज्य यः करोति स न अवसीदति।
Verse 36
एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥
एवमुक्ते व्याधेन, राजसत्तम, तस्मिन् ब्राह्मणे आकाशात् पुष्पवृष्टिः तस्योपरि पपात।
Verse 37
विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥
ततः ब्राह्मणोत्तमो दिव्यानि विमानानि कामगानि महान्ति च, तथा बहुरत्नानि मुख्यानि निधीन् ददर्श।
Verse 38
तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥
तत्र तेषु सर्वेषु समवस्थितं निष्ठुरकं लुब्धं भावं ददर्श; तथा तस्मिन् स्थाने कामरूपिणं उत्तमं सत्त्वं अपि ददर्श।
Verse 39
अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥
योगाद् अद्वैतवासना-सिद्धं बहुशरीरकं तं दृष्ट्वा विप्रो मुदा युक्तः स्वं निजमाश्रमं प्रययौ।
Verse 40
एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥
एवं ज्ञानवतः स्वजातिकं कर्म कुर्वतोऽपि, द्विजश्रेष्ठ, ध्रुवं मुक्तिर्भवति; रैभ्य राजन् वसो, एतत् निश्चितम्।
Verse 41
एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥
एवं रैभ्यवसू नृप तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ; ततः बृहस्पतेः धिष्ण्यात् प्रस्थितौ स्वं निजमाश्रमं जग्मतुः।
Verse 42
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन् प्रभुं नाराधय ॥
Verse 43
कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥
कपिलस्य वचः श्रुत्वा राजा अश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं धन्यं स्थूलशिराह्वयं समाहूय । निजे राज्येऽभिषिच्य स राजा वनं प्रययौ ॥
Verse 44
नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥
नैमिषाख्ये वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसा स्तवैश्च यज्ञमूर्तिं समाराधयामास ॥
Verse 45
धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥
धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥
Verse 46
श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥
श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥
Verse 47
सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥
अहं सनातनं यज्ञनरं नमामि—यस्यानि सुभीमदंष्ट्राणि, नेत्रे शशिसूर्यौ, कुक्षिः संवत्सरः छायनयुग्मसहितः, रोमानि दर्भाङ्गराणि, शक्तिश्च अतैध्मरूपा।
Verse 48
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥
द्यावापृथिव्योरन्तरं सर्वं तस्य शरीरेण व्याप्तं, दिशश्च सर्वाः। तं स्तुत्यं जगतां प्रसूतिं जनार्दनमीशं नित्यं प्रणतोऽस्मि।
Verse 49
सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥
यः परमेश्वरोऽनादिः युगे युगे सुरासुराणां जयाजयाय स्वं आद्यं शरीरं सृजति, तं यज्ञमूर्तिं नाथं प्रणतोऽस्मि।
Verse 50
दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥
त्वम् उग्रतेजा मायामयं चक्रं जयाय दधार, अमलांशुशुभ्रं। गदासिशार्ङ्गादिधरः चतुर्भुजः स यज्ञमूर्तिः; तं नित्यं प्रणतोऽस्मि।
Verse 51
क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥
क्वचित् सहस्रशिरसं दधार, क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम्; क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यः। तं सदा यज्ञनरं नमामि।
Verse 52
चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥
अहं नित्यं तं यज्ञमूर्तिं प्रणमामि—यः चतुर्मुखो भूत्वा समग्रं जगत् सृजति, रथाङ्गपाणिः सन् तदेव पालयति, तथा कालानलसन्निभः सन् तस्य क्षयं करोति।
Verse 53
संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥
अहं नित्यं तं यज्ञमूर्तिं प्रणमामि—यः पुराणः सर्वगतः संसारचक्रस्य क्रमणक्रियायै इज्यते, तथा योगिभिः ध्यायते, अप्रमेयश्च स एव।
Verse 54
सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥
यदा अहं सम्यक् मनः ते अर्पितवान्, तदा स्वतनौ एव तत्त्वं सुदृश्यं अभवत्। मम मतिः स्थिरा—न च अन्यदस्ति। अतः सर्वतः मम शुद्धभावं सा बुद्धिः अवतु।
Verse 55
इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥
इति उक्ते तस्य पुरतः हुताशनार्चिस्सदृशं प्रख्यातं तेजः बभूव। तस्मिन् राजा बुद्धिं निवेश्य प्रविवेश, यज्ञमूर्तौ लयं प्राप्तवान्।
Inside Adhyaya 5
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, King Aśvaśiras approaches Kapila with a decisive soteriological doubt: whether mokṣa is attained by karma (works/ritual duty) or by jñāna (liberating knowledge), and how a householder-king can act without bondage.
- Central event
Kapila answers by citing an authoritative precedent: Raibhya questions Bṛhaspati, who teaches that actions—good or bad—do not bind when their doership and fruits are ‘deposited in Nārāyaṇa’ (nārāyaṇe nyasya). A further exemplum stages a debate between the Vedic student Saṃyamana and the hunter Niṣṭhuraka, using the ‘fire and iron-net’ analogy to show that cutting the root (egoic appropriation/ahaṃkāra) ends the proliferating branches of karmic bondage.
- Climax resolution
Aśvaśiras internalizes the teaching as karma-jñāna-samuccaya: he renounces kingship, installs his son Sthūlaśiras, undertakes austerity at Naimiṣa, and culminates in a stotra to Nārāyaṇa as the cosmic Yajña-Puruṣa (yajñamūrti), dissolving mind and identity into that all-sacrifice principle—thereby modeling akarma through nārāyaṇārpaṇa.
Geographical context
Bhāgīrathī (Gaṅgā) river; Dharmāraṇya (forest of dharma); Naimiṣa (Naimiṣāraṇya) sacred grove/forest; Brahmaloka/Brahmā’s abode (brahmaukas/brahmaṇaḥ sadman, as a cosmological court setting); Caitraratha (a mythic/celestial locale encountered en route).
Tirtha focus
- Primary TirthaNaimiṣa (Naimiṣāraṇya)
- Associated RegionKosala/Avadh region (Gomati basin; North India sacred-forest complex)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through the narrative logic: Naimiṣa functions as a siddhi-field for tapas and mind-dissolution into Nārāyaṇa; the forest–river setting (Dharmāraṇya–Bhāgīrathī) frames ethical restraint and purification, suggesting that pilgrimage supports non-binding action when joined to nārāyaṇārpaṇa and ego-root destruction.
Ritual instructions
- Primary RitualNārāyaṇārpaṇa (offering/depositing all acts in Nārāyaṇa) integrated with daily purity rites and contemplative stotra to the Yajña-Puruṣa.
- BenefitKarma becomes akarma (non-binding action) when stripped of egoic authorship; knowledge functions as the root-cure (mūla-nāśa) that prevents bondage. The integrated practice yields inner purification, ethical restraint, and steady movement toward mokṣa through devotion to Nārāyaṇa as the cosmic sacrifice.
The narrative frame
- Varāha (in the overarching frame); Kapila (as primary instructor within the chapter); Bṛhaspati (within the embedded precedent)Pṛthivī (frame listener); Aśvaśiras (Kapila’s interlocutor); Raibhya (Bṛhaspati’s interlocutor) · Didactic, reconciliatory, and exemplum-driven—resolving a sharp karma-vs-jñāna doubt by authoritative citation, analogy, and ethical confrontation.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil, liberative) with undertones of Vīra (renunciatory resolve) and Karuṇa (ethical sensitivity around jīvaghāta).
- Emotional ProgressionFrom intellectual anxiety (how to be free while acting) → reassurance through authoritative teaching → moral friction in the hunter debate (testing the doctrine against violence/agency) → inward turning and renunciatory clarity → devotional absorption in the Yajña-Puruṣa stotra.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: Naimiṣāraṇya is a living pilgrimage center with established access, temples, and ritual services; the chapter’s practice can be adapted as a reflective visit focused on surrender-of-action and stotra recitation.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for forest-grove pilgrimage and extended japa/tapas)
- Modern Location NameNaimisharanya (Nimsar), Sitapur district, Uttar Pradesh, India
- Related FestivalKartik Purnima (regional pilgrimage peak); also major Vishnu-related observances such as Vaikuntha Ekadashi are commonly significant for Nārāyaṇa-focused vows.
Frequently Asked Questions
The text frames liberation as compatible with action when action is performed without possessive appropriation and is ‘deposited’ in Nārāyaṇa (nārāyaṇe nyasya). Knowledge functions as the root-level correction—removing the ‘I’-claim (ahaṃ-śabda/ahaṃkāra) that generates binding consequences—so karma becomes non-binding when integrated with this orientation.
No explicit tithi, nakṣatra, or month is specified. The narrative mentions daily-regimen markers: the Brahmin Saṃyamana bathes in the morning (prātaḥ-snānī) and is devoted to the three daily rites (triṣavaṇa). A single ‘one day’ (ekasmin divase) episode is used to situate the exemplum.
Environmental concern appears indirectly through the Dharmāraṇya–Bhāgīrathī setting and the ethical confrontation over hunting. The text recasts harm and agency through a metaphysical lens (critiquing egoic authorship), yet it still foregrounds restraint and reflection on ‘jīvaghāta’ (killing of living beings). For digital stewardship themes, the chapter can be read as regulating human conduct in forest–river ecologies by linking ethical action to non-possessive, non-exploitative intention.
The chapter references Kapila; Bṛhaspati (devaguru); Raibhya (identified as a Brahmaputra and as Āṅgirasa); King Vasu (a learned donor-king); Cākṣuṣa Manu as a genealogical/chronological marker; and the king Aśvaśiras with his son Sthūlaśiras (installed as successor). It also includes the exemplum figures Saṃyamana (a Vedic practitioner) and Niṣṭhuraka (a hunter) to stage doctrinal instruction.
Ask anything about Adhyaya 5 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.