Adhyaya 136: A Sūtra-like Manual of Expiations for Ritual Transgressions
Prāyaścittakarmasūtra
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति ‘मम कर्माणि’ इति निर्दिष्टानां विधीनां लङ्घने प्रायश्चित्तं निरूपयति। दीपस्पर्शः, श्मशानसम्बन्धिमलस्पर्शानन्तरं प्रवेशः, अयुक्तद्रव्यसमर्पणं, शौचाचारभङ्गश्च—एतेषां दोषाणां फलानि नीचयोनयः (शृगाल-गृध्र-पिशाचादि) तथा सामाजिकापमानं च कथ्यते। ततः चतुर्थभक्त-अष्टभक्तादि उपवासाः, आकाशशयनम्, पञ्चगव्यपानम्, तिथिविशेषव्रतानि विशेषतः शुक्लपक्षद्वादशीव्रतं च प्रायश्चित्तत्वेन विधीयते। श्मशानविषये पृथिव्याः प्रश्नान् प्रति रुद्रस्य पापशमनकथां कथयन् तस्य देशस्य मलभावहेतुम् आख्याय, भूमिदेशाः पूर्वकर्मभिः नैतिकतया संस्कृताः, अतः मनुष्यैः संयमिताचारः कर्तव्य इति प्रतिपादयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 136
Verse 1
अथ प्रायश्चित्तकर्मसूत्रम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि मम कर्माणि कारयेत् ॥ तस्यापराधाद्वै भूमे पापं प्राप्नोति मानवः
अथ प्रायश्चित्तकर्मसूत्रम्। श्रीवराह उवाच—दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि मम कर्माणि कारयेत्, तस्यापराधाद्वै भूमे पापं प्राप्नोति मानवः।
Verse 2
तच्छृणुष्व महाभागे कथ्यमानं मया अनघे ॥ जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः
तच्छृणुष्व महाभागे कथ्यमानं मया अनघे। जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः।
Verse 3
चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेतन्न संशयः ॥ एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतो यदि
चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेतन्न संशयः। एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतो यदि।
Verse 4
मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि
मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे। प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि।
Verse 5
तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥ यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्वादशी
अनेन मनुजाः कष्टं चाण्डालयोनिषु जातं तरन्ति। यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां…
Verse 6
चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥ दीपं दत्त्वापराधाद्वै तरन्ति मनुजा भुवि
चतुर्थभक्तमाहारं कृत्वा आकाशशयने स्वपेत्। दीपं दत्त्वा अपराधाद्वै मनुजा भुवि तरन्ति।
Verse 7
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्पर्शने दीपकस्य तु
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः। एतत्ते कथितं भद्रे दीपकस्य स्पर्शने विषये।
Verse 8
संसारशोधनं चैव यत्कृत्वा लभते शुभम् ॥ श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां स्पृशेत्
संसारशोधनं चैव यत्कृत्वा लभते शुभम्। श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव मां स्पृशेत्…
Verse 9
मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत्फलम् ॥ जम्बुको जायते भूमौ वर्षाणां नव पञ्च च ॥
मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत्फलम्। जम्बुको जायते भूमौ वर्षाणां नव पञ्च च।
Verse 10
पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिंशद्वर्षाणि खादति ॥
तत्र पिशाचत्वं नव पञ्च च वर्षाणि (चतुर्दश वर्षाणि) जायते। ततः कुणपस्योच्छिष्टं त्रिंशद्वर्षाणि खादति॥
Verse 11
ततो नारायणाच्छ्रुत्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥
ततो नारायणात् श्रुत्वा धरणी वाक्यमब्रवीत्। एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्दन॥
Verse 12
परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥ श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् ॥
परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि। श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम्॥
Verse 13
किं त्वत्र त्रिगुणं देव पवित्रे शिवभाषिते ॥ स तव रमते नित्यं भगवान्स्तु महामतिः ॥
किं त्वत्र त्रिगुणं देव पवित्रे शिवभाषिते। स तव रमते नित्यं भगवान् तु महामतिः॥
Verse 14
कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥ प्रशंसितं च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् ॥
कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम्। प्रशंसितं च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम्॥
Verse 15
श्मशानं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ॥
श्मशानं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् । श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ॥
Verse 16
अद्यापि ते न जानन्ति ह्यनघे संहितव्रताः ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म सर्वभूतपतिं हरिम् ॥
अद्यापि ते न जानन्ति ह्यनघे संहितव्रताः । कृत्वा सुदुष्करं कर्म सर्वभूतपतिं हरिम् ॥
Verse 17
हत्वा च बालान्वृद्धांश्च त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥ तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥
हत्वा च बालान्वृद्धांश्च त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः । तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥
Verse 18
प्रणष्टमानसैश्वर्यो नष्टा माया च योगिनः ॥ विवर्णवदनो भूत्वा तिष्ठते स महेश्वरः ॥
प्रणष्टमानसैश्वर्यो नष्टा माया च योगिनः । विवर्णवदनो भूत्वा तिष्ठते स महेश्वरः ॥
Verse 19
ततो ध्यातो मया देवि शङ्करः पुनरेष्यति ॥ यावत्पश्यामि तं देवं देवि दिव्येन चक्षुषा
ततो ध्यातो मया देवि शङ्करः पुनरेष्यति । यावत्पश्यामि तं देवं देवि दिव्येन चक्षुषा ॥
Verse 20
नष्टं मायाबलं रुद्रं सर्वभूतमहेश्वरम् ॥ ततोऽहं तत्र गत्वा तु यष्टुकामं त्र्यम्बकम्
रुद्रस्य सर्वभूतमहेश्वरस्य मायाबलं नष्टम्; ततः अहं तत्र गत्वा यष्टुकामं त्र्यम्बकं समुपागतम्।
Verse 21
नष्टसंज्ञो हतज्ञानो नष्टयोगबलोऽबलः ॥ तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेवं सुखावहम्
स नष्टसंज्ञो हतज्ञानो नष्टयोगबलोऽबलः; ततः ईशो मया एवम् सुखावहं वाक्यं प्रोक्तः।
Verse 22
किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः ॥ त्वं कर्त्ता च विकर्त्ता च विकाराकार एव च
किमिदं तिष्ठसि रुद्र कश्मलेन समावृतः? त्वं कर्ता च विकर्ता च विकाराकार एव च।
Verse 23
त्वं वैशाख्यं वियोगं च त्वं योनिस्त्वं परायणम् ॥ त्वमुग्रदेवदेवादिस्त्वं साम त्वं तथा दिशः
त्वं वैशाख्यं वियोगं च; त्वं योनिः त्वं परायणम्। त्वम् उग्रः देवदेवादिः; त्वं साम तथा दिशः।
Verse 24
किं न बुध्यति चात्मानं गणैः परिवृतो भवान् ॥ किमिदं देवदेवेश विवर्णः पृथुलोचनः
किं न बुध्यसे च आत्मानं गणैः परिवृतो भवान्? किमिदं देवदेवेश विवर्णः पृथुलोचनः?
Verse 25
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यत्पृष्टोऽसि मया भवान् ॥ स्मर योगं च मायां च पश्य विष्णोर्महात्मनः
तस्मात् मम पृष्टं यथातत्त्वेन सत्यं मे ब्रूहि। योगं च मायां च स्मर; महात्मनः विष्णोः तद् पश्य।
Verse 26
तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिह चागतः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः
तव एव प्रियार्थाय अहम् इह आगतः। ततः मम वचः श्रुत्वा महेश्वरः लब्धसंज्ञः अभवत्।
Verse 27
उवाच मधुरं वाक्यं पापसंतप्तलोचनः ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव कोऽन्योऽप्येवं करिष्यति
ततः पापसंतप्तलोचनः सः मधुरं वाक्यम् उवाच— देव, मे तत्त्वेन वृत्तान्तं शृणु; कोऽन्योऽपि एवम् करिष्यति?
Verse 28
लब्धो योगश्च साङ्ख्यं च जातोऽस्मि विगतज्वरः ॥ त्वत्प्रसादेन जातोऽस्मि पूर्णाम्बुरिव सागरः
योगश्च साङ्ख्यं च पुनर्लब्धम्; अहं विगतज्वरः जातः। त्वत्प्रसादेन अहं पूर्णाम्बुरिव सागरः अभवम्।
Verse 29
अहं त्वां तु विजानामि मां त्वं जानासि माधव ॥ आवयोरन्तरं कोऽपि न पश्यति जनार्दन
अहं त्वां विजानामि, मां त्वं जानासि माधव। आवयोः अन्तरं कश्चन न पश्यति, जनार्दन।
Verse 30
ब्रह्माणं तु विजानाति नावयोरन्तरेण हि ॥ साधु विष्णो महाभाग सर्वमायाकरण्डक
ब्रह्मैवैतत् तत्त्वं विजानाति; आवयोः मध्ये भेदो नास्ति। साधु उक्तं, हे विष्णो महाभाग, त्वं सर्वमायाकरण्डकः।
Verse 31
एवं मह्यं हरो वाक्यमुक्त्वा भूतमहेश्वरः ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय पुनः प्रोवाच माधवि
एवं मम प्रति वाक्यमुक्त्वा भूतमहेश्वरो हरः। मुहूर्तं ध्यानमास्थाय पुनर्माधवि प्रोवाच।
Verse 32
तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् ॥ निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः
तव विष्णो प्रसादेन मया तत् त्रिपुरं हतम्। तत्र दानवा निहताः, गर्भिण्यश्च निपातिताः।
Verse 33
बालवृद्धा हतास्तत्र विस्फुरन्तो दिशो दश ॥ तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्
तत्र बालवृद्धा हताः; दिशो दश विस्फुरन्ति इव। तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्।
Verse 34
प्रणष्टयोगमायश्च नष्टैश्वर्यश्च माधव ॥ किं कर्त्तव्यं मया विष्णो पापावस्थेन सम्प्रति
प्रणष्टयोगमायश्च नष्टैश्वर्यश्च माधव। किं कर्तव्यं मया विष्णो पापावस्थेन सम्प्रति।
Verse 35
विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् ॥ येन वै कृतमात्रेण शुद्धो मुच्येत किल्बिषात्
विष्णो, तत्त्वतः मे ब्रूहि पापविनाशकं शोधनं यत्। येनैकवारकृतमात्रेणापि शुद्धो जनः किल्बिषात् प्रमुच्यते॥
Verse 36
एवं चिन्तात्मनस्तस्य मया रुद्रस्य भाषितम् ॥ कपालमालां गृहीत्वा समलं गच्छ शङ्कर
एवं चिन्ताकुलचित्तस्य तस्य रुद्रस्य मया भाषितम्। कपालमालां गृहीत्वा समलं गच्छ, हे शङ्कर॥
Verse 37
कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य महेश्वरि
कीदृशः समलः, हे विष्णो, यत्र गच्छामहे वयम्? ततः शङ्करस्य वचः श्रुत्वा, हे महेश्वरि…
Verse 38
तत्पापशोधनार्थाय मया वाक्यं प्रभाषितम् ॥ श्मशानं समलं रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः
तत्पापशोधनार्थाय मया वाक्यं प्रभाषितम्। श्मशानं समलं, हे रुद्र, पूतिकं व्रणगन्धिकम्॥
Verse 39
स्वयं तिष्ठन्ति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥ तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर ॥
स्वयं तिष्ठन्ति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः। तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव, हे शङ्कर॥
Verse 40
तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥ ततो भक्षय मांसानि पापक्शयचिकीर्षुकः ॥
तत्र दिव्यानि वर्षसहस्राणि दृढव्रतः स्थित्वा; ततः पापक्शयचिकीर्षुः मांसानि भक्षय।
Verse 41
हतानां चैव मांसानि ये च भोज्यास्तव प्रियाः ॥ एवं सर्वैर्गणैः सार्द्धं वस तत्र सुनिश्चितः ॥
हतानां च ये भोज्याः तव प्रियाश्च, तेषां मांसानि; एवं सर्वैर्गणैः सार्धं तत्र सुनिश्चितो वस।
Verse 42
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥ गच्छाश्रमपदं पश्चाद्गौतमस्य महामुनेः ॥
पूर्णे वर्षसहस्रे तु तस्मिन् समले पुनः स्थित्वा; पश्चात् गौतमस्य महामुनेराश्रमपदं गच्छ।
Verse 43
तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं गौतमाश्रमसंस्थितः ॥ प्रसादाद्गौतममुनेर्भवता गतकिल्बिषः ॥
तत्र गौतमाश्रमसंस्थितः आत्मानं ज्ञास्यसि; गौतममुनेः प्रसादात् भवता गतकिल्बिषः भविष्यसि।
Verse 44
सततं पापसम्पन्नं कपालं शिरसि स्थितम् ॥ ऋषिः पातयितुं शक्तस्त्वत्प्रसादान्न सशङ्क्यः ॥
सततं पापसम्पन्नं कपालं शिरसि स्थितम्; ऋषिः पातयितुं शक्तः—त्वत्प्रसादात् न सशङ्क्यः।
Verse 45
एवं रुद्रं वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ रुद्रोऽपि भ्रमते तत्र श्मशाने पापसंवृते ॥
एवं रुद्राय वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम्। रुद्रोऽपि तत्र पापसंवृते श्मशाने भ्रमति॥
Verse 46
एतत्ते कथितं भद्रे श्मशानं मे जुगुप्सितम् ॥ विना तु कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः ॥
एतत्ते कथितं भद्रे—श्मशानं मे जुगुप्सितम्। विना तु कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः॥
Verse 47
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्बिषात् ॥ कृत्वा चतुर्थभक्षं तु दिनानि दश पञ्च च ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्बिषात्। कृत्वा चतुर्थभक्षं तु दिनानि दश पञ्च च॥
Verse 48
आकाशशयनं कुर्यादेकवस्त्रः कुशासने ॥ प्रभाते पञ्चगव्यं च पातव्यं कर्मशोधनम् ॥
आकाशशयनं कुर्यादेकवस्त्रः कुशासने। प्रभाते पञ्चगव्यं च पातव्यं कर्मशोधनम्॥
Verse 49
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मम लोकं स गच्छति ॥ पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो देवमुपसर्पति
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मम लोकं स गच्छति। पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो देवमुपसर्पति॥
Verse 50
तस्य वै शृणु सुश्रोणि प्रायश्चित्तं सुशोधनम् ॥ उलूको दश वर्षाणि कच्छपस्तु समास्त्रयः
तस्यार्थे शृणु सुश्रोणि प्रायश्चित्तं सुशोधनम्। उलूको दशवर्षाणि जायते, कच्छपस्तु त्र्यब्दपर्यन्तम्॥
Verse 51
जायते मानवस्तत्र मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपश्यन्ते संसारेऽस्मिन्वसुन्धरे
तत्र मानवो जायते मम कर्मपरायणः। ये तु दोषान्प्रपश्यन्ति संसारेऽस्मिन्वसुन्धरे॥
Verse 52
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत संसारान्तं च गच्छति
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम्। किल्बिषाद्येन मुच्येत संसारान्तं च गच्छति॥
Verse 53
यावकेन दिनैकं तु गोमूत्रेण च कारयेत् ॥ रात्रौ वीरासनं कुर्यादाकाशशयने वसेत्
यावकेन दिनैकं तु गोमूत्रेण च कारयेत्। रात्रौ वीरासनं कुर्यादाकाशशयने वसेत्॥
Verse 54
न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति ॥ वराहमांसनेन तु यो मम कुर्वीत प्रापणम्
न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति। वराहमांसनेन तु यो मम कुर्वीत प्रापणम्॥
Verse 55
यावद्रोम वराहस्य मम गात्रेषु संस्थितम् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते भुवि
यावद्रोम वराहस्य मम गात्रेषु संस्थितम् । तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते भुवि ॥
Verse 56
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वाराहेण तु मांसनेन यस्तु कुर्वीत प्रापणम्
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे । वाराहेण तु मांसनेन यस्तु कुर्वीत प्रापणम् ॥
Verse 57
यावत् तत्तनुसंस्थं तु भजते तु प्रतिष्ठितम् ॥ तावत्स पतते देवि सौकरीं योनिमास्थितः
यावत् तत्तनुसंस्थं तु भजते तु प्रतिष्ठितम् । तावत्स पतते देवि सौकरीं योनिमास्थितः ॥
Verse 58
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यां गतिं सम्प्रपद्येत मम कर्मपरायणः
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे । यां गतिं सम्प्रपद्येत मम कर्मपरायणः ॥
Verse 59
अन्धो भूत्वा ततो देवि जन्म चैवं प्रतिष्ठितम् ॥ एवं गत्वा तु संसारं वराहमांसप्रापणात्
अन्धो भूत्वा ततो देवि जन्म चैवं प्रतिष्ठितम् । एवं गत्वा तु संसारं वराहमांसप्रापणात् ॥
Verse 60
जायते विपुले सिद्धे कुले भागवते शुचिः ॥ विनीतः कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः
स विपुले सिद्धे भागवते शुचौ कुले जायते; विनीतः कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणश्च भवति।
Verse 61
द्रव्यवाङ्गुणवांश्चैव रूपवाञ्छीलवाञ्छुचिः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम्
द्रव्यवाङ्गुणवांश्चैव रूपवाञ्छीलवाञ्छुचिः; तस्य कायविशोधनं प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि।
Verse 62
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम कर्मपरायणः ॥ फलाहारो दिनान्सप्त सप्त मूलाशनस्तथा
येन किल्बिषाद् मुच्येत मम कर्मपरायणः; फलाहारो दिनान् सप्त, सप्त मूलाशनस्तथा।
Verse 63
दिनानि सप्त तिष्ठेत सप्त वै पायसेन च ॥ तक्रेण सप्त दिवसान्सप्त पावकभोजनः
दिनानि सप्त तिष्ठेत; सप्त वै पायसेन च; तक्रेण सप्त दिवसान्; सप्त पावकभोजनः।
Verse 64
तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ दशकवर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः
तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि, शृणु सुन्दरि तत्त्वतः; दशकवर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः।
Verse 65
ततो भवेत्सुपूतात्मा मद्भक्तः स न संशयः ॥ यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः
ततः स सुपूतात्मा भवति, मद्भक्तः स न संशयः। यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः…
Verse 66
दीक्षितः पिबते मद्यं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
दीक्षितो यदि मद्यं पिबति, तस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि—तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 67
अग्निवर्णां सुरां पीत्वा तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
अग्निवर्णां सुरां पीत्वा तेन किल्बिषात् मुच्येत। य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्…
Verse 68
न स लिप्यति पापेन संसारं च न गच्छति ॥ कौसुम्भं चैव यः शाकं भक्षयेन्मम पूजकः
स पापेन न लिप्यते, संसारं च न गच्छति। कौसुम्भं नाम शाकं यः मम पूजकः भक्षयेत्…
Verse 69
नरके पच्यते घोरे दश पञ्च च सूकरः ॥ ततो गच्छेच्छ्वयोनौ च त्रीणि वर्षाणि जम्बुकः ॥
स घोरनरके पच्यते; दश पञ्च च वर्षाणि सूकरो भवति। ततः श्वयोनौ गच्छेत्, त्रीणि वर्षाणि जम्बुकः।
Verse 70
वर्षमेकं ततः शुध्येन्मत्कर्मणि रतः शुचिः ॥ मम लोकमवाप्नोति शुद्धो भूत्वा वसुन्धरे ॥
ततः वर्षमेकं शुचिर्मत्कर्मणि रतः शुध्येत्। शुद्धो भूत्वा वसुन्धरे मम लोकमवाप्नोति॥
Verse 71
ततो भूमिर्वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच पुनर्हरिम् ॥ कुसुम्भशाकनैवेद्यप्रापणेन च किल्बिषात् ॥
ततो भूमिर्वचः श्रुत्वा पुनर्हरिं प्रत्युवाच। कुसुम्भशाकनैवेद्यप्रापणेन च किल्बिषात्॥
Verse 72
कथं मुच्येत देवेश प्रायश्चित्तं वद प्रभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापणं कुरुते नरः ॥
कथं मुच्येत देवेश प्रायश्चित्तं वद प्रभो। श्रीवराह उवाच— यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापणं कुरुते नरः॥
Verse 73
भक्षणे तु कृते कुर्याच्चान्द्रायणमतन्द्रितः ॥ प्रापणे तु कृते कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् ॥
भक्षणे कृतेऽतन्द्रितः चान्द्रायणं कुर्यात्। प्रापणे कृते तु द्वादशाहं पयोव्रतं कुर्यात्॥
Verse 74
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं च गच्छति ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्। स पापेन न लिप्येत मम लोकं च गच्छति॥
Verse 75
यः पारक्येण वस्त्रेण न धूतेन च माधवि ॥ प्रायश्चित्ती भवेनमूर्खो मम कर्मपरायणः ॥
हे माधवि, यः परकीयवस्त्रेण अधौतवस्त्रेण च मम कर्माणि करोति, स मम कर्मपरायणोऽपि मूर्खः प्रायश्चित्ती भवति।
Verse 76
करोति मम कर्माणि स्पृशते मां तदा स्थितः ॥ मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥
स तत्र स्थितो मम कर्माणि करोति मां च स्पृशति; ततः स देवि मृगो वै जायते वर्षाणि त्रीणि सप्त च।
Verse 77
हीनपादेन जायेत चैकं जन्म वसुन्धरे ॥ मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥
हे वसुन्धरे, स एकं जन्म हीनपादेन जायेत; मूर्खश्च क्रोधनश्चैव, मद्भक्तश्चैव जायते।
Verse 78
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥
तस्य प्रायश्चित्तं महौजसं वक्ष्यामि, हे सुश्रोणि; येन मम भक्तो व्यवस्थितः संसारं गच्छति (अतिक्रामति)।
Verse 79
अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम भक्तिपरायणः ॥ माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
ततः अष्टभक्तं कृत्वा मम भक्तिपरायणः, माघमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीं (व्रतम्) आचरेत्।
Verse 80
तिष्ठेज्जलाशये गत्वा शान्तो दान्तो यतव्रतः ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥
जलाशयं गत्वा तत्र तिष्ठेत्—शान्तः दान्तः यतव्रतः। अनन्यमानसो भूत्वा मच्चिन्तापरायणः स्यात्॥
Verse 81
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते तु दिवाकरे ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मम कर्माणि कारयेत् ॥
प्रभातायां शर्वर्यां समाप्तायां दिवाकरे उदिते च। ततः पञ्चगव्यं पीत्वा मम कर्माणि कारयेत्॥
Verse 82
अकृत्वा यो नवन्नानि मम कर्मपरायणः ॥ ततो भागवतो भूत्वा नवन्नं यो न कारयेत् ॥
यो मम कर्मपरायणः सन् नवन्नानि न कृत्वा। ततः भागवतो भूत्वापि यो नवन्नं न कारयेत्॥
Verse 83
पितरस्तस्य नाश्नन्ति वर्षाणि दश पञ्च च ॥ अदत्त्वा यस्तु भुञ्जीत नवन्नानि कदाचन ॥
अदत्त्वा यस्तु भुञ्जीत नवन्नानि कदाचन। तस्य पितरः पञ्चदश वर्षाणि नाश्नन्ति॥
Verse 84
न तस्य धर्मो विद्येत एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि येन तस्मात्प्रमुच्यते ॥
न तस्य धर्मो विद्येत—एवमेतन्न संशयः। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि येन तस्मात् प्रमुच्यते॥
Verse 85
प्रायश्चित्तं महाभागे मम भक्तसुखावहम् ॥ उपवासं त्रिरात्रं तु तत एकेन वा पुनः ॥
प्रायश्चित्तं महाभागे मम भक्तसुखावहम्। उपवासं त्रिरात्रं वा ततः एकरात्रमपि वा॥
Verse 86
आकाशशयनं कृत्वा चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ एवं तत्र विधिं कृत्वा उदिते च दिवाकरे ॥
आकाशशयनं कृत्वा चतुर्थेऽहनि शुध्यति। एवं तत्र विधिं कृत्वा उदिते च दिवाकरे॥
Verse 87
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात्। य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥
Verse 88
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ॥
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति। अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति॥
Verse 89
कुणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥ वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः
कुणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः। वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः॥
Verse 90
तिष्ठत्यत्र महाभागे एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
हे महाभागे, स तत्र तिष्ठति—एवमेतत्, न संशयः। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि; तत् शृणुष्व, हे वसुन्धरे।
Verse 91
उपोष्य चाष्टभक्तं तु दशैकादशमेव च ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते रविमण्डले
उपोष्य चाष्टभक्तं तु दशैकादशमेव च। प्रभातायां तु शर्वर्यां, उदिते रविमण्डले॥
Verse 92
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्बिषात्। य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥
Verse 93
तानि तानि तरन्त्येव सर्व एव पितामहाः ॥ वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मामुपचक्रमेत्
तानि तानि तरन्त्येव सर्व एव पितामहाः। वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मामुपचक्रमेत्॥
Verse 94
चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणां तु त्रयोदश ॥ तज्जन्मनः परिभ्रष्टः सूकरो जायते पुनः
चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणां तु त्रयोदश। तज्जन्मनः परिभ्रष्टः सूकरो जायते पुनः॥
Verse 95
सूकरत्वात्परिभ्रष्टः श्वा भवेच्च जुगुप्सितः ॥ ततः श्वत्त्वात्परिभ्रष्टो मानुषेषूपजायते
सूकरत्वात् परिभ्रष्टः श्वा भवति जुगुप्सितः । ततः श्वत्त्वात् परिभ्रष्टो मानुषेषूपजायते ॥
Verse 96
मद्भक्तश्च विनीतश्च अपराधविवर्जितः ॥ मुक्तस्तु सर्वसंसारान्मम लोकं स गच्छति
मद्भक्तश्च विनीतश्च अपराधविवर्जितः । मुक्तः सर्वसंसारान्मम लोकं स गच्छति ॥
Verse 97
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ न स लिप्येत पापेन एवमेतन्न संशयः
य एतेन विधानेन वसुधे कर्म कारयेत् । न स लिप्येत पापेन एवमेतन्न संशयः ॥
Verse 98
भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतिबोधयेत् ॥ बधिरो जायते भूमे एकं जन्म न संशयः
भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतिबोधयेत् । बधिरो जायते भूमे एकं जन्म न संशयः ॥
Verse 99
तस्य वक्ष्यामि सुश्रॊणि प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत भेरीताडनमोहितः ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं मम प्रियम् । किल्बिषाद्येन मुच्येत भेरीताडनमोहितः ॥
Verse 100
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ अपराधं न गच्छेत् तु मम लोकं स गच्छति ॥
हे वसुधे, यः एतेन विधानेन कर्म कारयेत्, स अपराधं न गच्छति; स मम लोकं गच्छति।
Verse 101
अन्नं भुक्त्वा बहुतरमजीर्णेन परिप्लुतः ॥ उद्गारेण समायुक्तः अस्नात उपसर्पति ॥
बहुतरम् अन्नं भुक्त्वा अजीर्णेन परिप्लुतः, उद्गारेण समायुक्तः, अस्नातः उपसर्पति।
Verse 102
एकजन्मनि श्वा चैव वानरश्चैव जायते ॥ एकस्मिञ्जन्मनि छागः सृगालश्चैकजन्मनि ॥
एकजन्मनि श्वा च वानरश्च जायते; एकस्मिञ्जन्मनि छागः, अन्यस्मिन् एकजन्मनि सृगालः।
Verse 103
एकजन्म भवेदन्धो मूषको जायते पुनः ॥ तारितो ह्येष संसाराज्जायते विपुले कुले ॥
एकजन्म भवेत् अन्धः, पुनः मूषको जायते; स तु संसारात् तारितः विपुले कुले जायते।
Verse 104
शुद्धो भागवतः श्रेष्ठस्त्वपराधविवर्जितः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तसुखावहम् ॥
शुद्धो भागवतः श्रेष्ठः अपराधविवर्जितः; प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तसुखावहम्।
Verse 105
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम भक्तिपरायणः ॥ त्रिदिनं पावकाहारो मूलाहारो दिनत्रयम् ॥
मम भक्तिपरायणः किल्बिषाद्यैः पापैर्मुच्येत; त्रिदिनं पावकाहारं कुर्यात्, दिनत्रयं च मूलाहारं भुञ्जीत।
Verse 106
पायसेन दिनत्रय्यां त्रिदिनं सक्तुना तथा ॥ त्रिदिनं वायुभक्षोऽपि आकाशशयनस्त्रिकम् ॥
दिनत्रयं पायसेन वर्तेत, तथा त्रिदिनं सक्तुना; त्रिदिनं वायुभक्षोऽपि, त्रिकं च आकाशशयनः।
Verse 107
उत्थायापररात्रे तु कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ पञ्चगव्यं पिबेच्चैव शरीरपरिशोधनम् ॥
अपररात्रे उत्थाय दन्तधावनं कृत्वा, शरीरपरिशोधनाय पञ्चगव्यं पिबेच्चैव।
Verse 108
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं स गच्छति ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्, स पापेन न लिप्येत; स मम लोकं गच्छति।
Verse 109
एष धर्मश्च कीर्त्तिश्च आचाराणां महौजसाम् ॥ गुणानां च परं श्रेष्ठं ऋतीनां च महा ऋतिः ॥
एष धर्मश्च कीर्तिश्च महौजसामाचारः; गुणानां परं श्रेष्ठम्, ऋतीनां च महा ऋतिः।
Verse 110
य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ स पितॄींस्तारयेज्जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान् ॥
यः एतत् नित्यं प्रातःकाले उत्थाय पठति मानवः, स जीवः पितॄन् तारयेत्—दश पूर्वान् दशापरान्।
Verse 111
आरोग्यानां महारोग्यं मङ्गलानां तु मङ्गलम् ॥ रत्नानां परमं रत्नं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
आरोग्येषु महारोग्यं, मङ्गलेषु तु मङ्गलम्; रत्नेषु परमं रत्नं, सर्वपापप्रणाशनम्।
Verse 112
यस्तु भागवतो नित्यं पठते च दृढव्रतः ॥ कृत्वा सर्वापराधानि न स पापेन लिप्यते ॥
यः तु भागवतः नित्यं दृढव्रतः पठति, स सर्वापराधान् कृत्वापि पापेन न लिप्यते।
Verse 113
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ कल्यमुत्थाय पठते मम लोकं स गच्छति ॥
एष जप्यः प्रमाणं च, सन्ध्योपासनमेव च; यः प्रातःकाले उत्थाय पठति, स मम लोकं गच्छति।
Verse 114
न पठेन्मूर्खमध्ये तु कुशिष्याणां तथैव च ॥ दद्याद्भागवते श्रेष्ठे मम कर्मपरायणे ॥
मूर्खमध्ये न पठेत्, कुशिष्याणां मध्ये तथैव च; भागवते श्रेष्ठे दद्यात्, मम कर्मपरायणे।
Verse 115
एतत्ते कथितो देवि आचारस्य विनिश्चयः ॥ पूर्वं त्वया यत्पृष्टं तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
एतत्ते देवि आचारस्य विनिश्चयः सम्यक् कथितः। पूर्वं त्वया यत् पृष्टं तद् उत्तरितम्; इदानीं किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 116
गृध्रस्तु सप्त वर्षाणि जायते खचरॆश्वरः ॥ चरन्तौ मानुषं मांसमुभौ तौ गृध्रजम्बुकौ ॥
गृध्रः सप्त वर्षाणि खचरैश्वरत्वेन जायते। तौ गृध्रजम्बुकौ उभौ मानुषमांसं भक्षयन्तौ विचरन्ति।
Verse 117
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥ यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन किल्बिषात् मुच्येत। यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तदाचरेत्।
Verse 118
यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ आकाशशयनं कृत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां, आकाशशयनं कृत्वा, शीघ्रं किल्बिषात् मुच्येत।
Verse 119
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परं तपः ॥ अत्राहं कीर्तयिष्यामि ब्राह्मणेभ्यो महेश्वरि ॥
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परं तपः। अत्राहं ब्राह्मणेभ्यो, महेश्वरि, कीर्तयिष्यामि।
Verse 120
तत्र स्थाने शिवो भूमे गणैः सर्वैः समावृतः ॥ नष्टमायं ततो देवि चिन्तयामि वसुन्धरे ॥
तत्र स्थाने, हे भूमे, शिवोऽखिलगणैः समावृतः स्थितः। ततो हे देवि वसुन्धरे, नष्टमायमिति तद्विषयं चिन्तयामि।
Verse 121
देवं नारायणं चैैकं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ हे विष्णो त्वत्प्रसादेन देवत्वं चैव माधव ॥
एकं देवं नारायणं सर्वलोकमहेश्वरं वन्दे। हे विष्णो, त्वत्प्रसादेन देवत्वं लभ्यते, हे माधव।
Verse 122
ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान्परमेश्वरः ॥ उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥
ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान् परमेश्वरः पुनर्मां स्पष्टमुवाच—“मां बोधय, हे जगत्पते।”
Verse 123
अतो न रोचते भूमे श्मशानं मे कदाचन ॥ यत्र रुद्रकृतं पापं स्थितं किल भयावहम् ॥
अतो हे भूमे, श्मशानं मे कदाचन न रोचते। यत्र रुद्रकृतं पापं किल स्थितं भयावहम्।
Verse 124
मूर्खः स पापकर्मा च मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपद्येत संसारं च वसुन्धरे ॥
स मूर्खः पापकर्मा च, मम कर्मपरायणः। यान् दोषान् प्रपद्येत, तैः सह संसारं पतति, हे वसुन्धरे।
Verse 125
प्रायश्चित्तान्महाभागे मम लोकं स गच्छति ॥ मद्यं पीत्वा वरारोहे यस्तु मामुपसर्पति ॥
प्रायश्चित्तेन, महाभागे, स मम लोकं गच्छति। किन्तु वरारोहे, यो मद्यं पीत्वा मामुपसर्पति…
Verse 126
दशवर्षसहस्राणि नरके परिपच्यते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तच्च मे वदतः शृणु ॥
दशवर्षसहस्राणि नरके परिपच्यते। प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि; तच्च मे वदतः शृणु॥
Verse 127
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्। सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति॥
Frequently Asked Questions
The text presents ritual discipline (ācāra) as a form of moral-ecological accountability: transgressions tied to worship protocols are said to generate harmful consequences, while prāyaścitta regimens (regulated diet, fasting, pañcagavya, and restraint) function as structured repair. The instruction is procedural rather than speculative, emphasizing that correct conduct stabilizes both personal purity and the ethical status of places (especially the śmaśāna) through consistent remedial practice.
The chapter repeatedly specifies śuklapakṣa-dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight) as a preferred timing for expiations. It also mentions month-based flexibility (“yasya kasyāpi māsasya”) while retaining dvādaśī as the key calendrical anchor, alongside multi-day durations (e.g., ten or fifteen days; three-night fasts; seven-day dietary sequences).
By treating landscapes as ethically conditioned, the narrative links the śmaśāna’s perceived pollution to a prior episode of Rudra’s sin-remediation, implying that human actions imprint moral qualities onto terrestrial zones. Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response frame Earth as a stakeholder in ritual order: disciplined conduct and purification rites are presented as mechanisms that reduce “impurity load” and restore functional harmony between humans, sacred practice, and place.
The chapter references Rudra/Śiva (as the agent undergoing remediation), Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the instructing divine authority within the embedded narrative), and Gautama-muni via Gautamāśrama as a locus for final purification. These figures function as exemplars within a didactic framework rather than as dynastic or royal lineages.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.