Adhyaya 136: A Sūtra-like Manual of Expiations for Ritual Transgressions
Prāyaścittakarmasūtra
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse
या अध्यायात वराह पृथ्वीला ‘मम कर्माणि’—वराहाने सांगितलेल्या विधींचे उल्लंघन झाल्यास प्रायश्चित्त कसे करावे ते सांगतो. पूजेतला दीप स्पर्श करणे, श्मशान-संबंधी अशौच लागल्यानंतर जवळ जाणे, अयोग्य द्रव्य अर्पण करणे, शुचिता व शिष्टाचारभंग—या अपराधांचे फळ नीच योनी (कोल्हा, गिधाड, पिशाच इ.) व सामाजिक बहिष्कार असे वर्णिले आहे. त्यानंतर दोषशमनासाठी चतुर्थभक्त/अष्टभक्त उपवास, आकाशशयन, पंचगव्यसेवन आणि तिथीविशेष व्रते, विशेषतः शुक्लपक्ष द्वादशीचे व्रत सांगितले आहे. श्मशानाविषयी पृथ्वीच्या प्रश्नांना उत्तर देताना रुद्राच्या पापशमनाची कारणकथा देऊन श्मशानाच्या ‘मलिनते’चे कारण स्पष्ट केले असून, भूमीस्थानेही पूर्वकर्माने नैतिकरीत्या ठरतात म्हणून संयमित आचरण आवश्यक आहे असे प्रतिपादन केले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 136
Verse 1
अथ प्रायश्चित्तकर्मसूत्रम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि मम कर्माणि कारयेत् ॥ तस्यापराधाद्वै भूमे पापं प्राप्नोति मानवः
आता प्रायश्चित्त-कर्माचे सूत्र (नियम) सांगितले जाते. श्रीवराह म्हणाले—हे देवि! जो दीप स्पर्श करून माझी कर्मे (अनुष्ठाने) करवितो, त्या अपराधामुळे, हे भूमे, मनुष्य पापास पात्र होतो।
Verse 2
तच्छृणुष्व महाभागे कथ्यमानं मया अनघे ॥ जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः
हे महाभागे, हे अनघे! मी सांगत आहे ते ऐक—मनुष्य साठ वर्षे कुष्ठरोगी म्हणून जन्मतो; त्याचे शरीर सर्वत्र रोगाने व्यापलेले असते।
Verse 3
चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेतन्न संशयः ॥ एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतो यदि
तेथे चांडाळाच्या घरीच जन्म होतो—यात संशय नाही. आणि त्या कर्माचे फळ भोगून जर कोणी माझ्या क्षेत्रात मृत्यू पावला तर…
Verse 4
मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि
तेव्हा तो निश्चयच माझा भक्त होऊन शुद्ध भागवताच्या घरी जन्म घेतो. दीप स्पर्शामुळे झालेल्या दोषासाठी भूमीवरचे प्रायश्चित्त मी सांगतो।
Verse 5
तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥ यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्वादशी
यामुळे मनुष्य चांडाळ-योनीतील जन्माचे कष्ट तरून जातात. कोणत्याही महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीस…
Verse 6
चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥ दीपं दत्त्वापराधाद्वै तरन्ति मनुजा भुवि
चतुर्थभक्ताप्रमाणे (अल्प/कमी वेळा) आहार करून आकाशशयने झोपावे. दीपदान केल्याने पृथ्वीवरील मनुष्य अपराधातून तरतात.
Verse 7
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्पर्शने दीपकस्य तु
शुचिर्भूत होऊन, विधीनुसार माझ्या कर्मपथावर स्थित राहून—हे भद्रे, दीपकाच्या स्पर्शाविषयी हे तुला सांगितले आहे.
Verse 8
संसारशोधनं चैव यत्कृत्वा लभते शुभम् ॥ श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां स्पृशेत्
हेही संसारशोधन आहे; हे केल्याने शुभ फल मिळते. जो पुरुष स्मशानात जाऊन स्नान न करता मला स्पर्श करील…
Verse 9
मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत्फलम् ॥ जम्बुको जायते भूमौ वर्षाणां नव पञ्च च ॥
माझ्या दोष व अपराधाचे जे फल आहे ते तत्त्वतः ऐक: तो पृथ्वीवर नऊ आणि पाच वर्षे (चौदा वर्षे) कोल्हा म्हणून जन्मतो.
Verse 10
पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिंशद्वर्षाणि खादति ॥
तेथे तो नऊ व पाच वर्षे (एकूण चौदा वर्षे) पिशाचयोनीत जन्म घेतो; त्यानंतर तीस वर्षे प्रेतदेहाचे उच्छिष्ट खातो।
Verse 11
ततो नारायणाच्छ्रुत्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥
मग नारायणाकडून ऐकून धरणी म्हणाली—“हे लोकनाथ जनार्दन, हा माझ्यासाठी परम गुह्य विषय आहे।”
Verse 12
परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥ श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् ॥
हे देव, हे परम कुतूहलजनक सर्व विषय तुम्ही सांगण्यास योग्य आहात। हे पुण्डरीकाक्ष, श्मशानाची ईश्वराने प्रशंसा केली आहे।
Verse 13
किं त्वत्र त्रिगुणं देव पवित्रे शिवभाषिते ॥ स तव रमते नित्यं भगवान्स्तु महामतिः ॥
परंतु हे देव, शिवाने सांगितलेल्या या पवित्र विषयात येथे त्रिगुणाचा अर्थ काय? कारण तो महामती भगवान् यात नित्य रमतो।
Verse 14
कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥ प्रशंसितं च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् ॥
येथे कपाल धारण करून तो देव दीप्तिमान व महौजस्वी आहे, आणि रुद्रानेही त्याची प्रशंसा केली आहे; मग तुम्ही त्याची निंदा का करता?
Verse 15
श्मशानं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ॥
हे पद्मपत्राक्षि! स्मशानही रुद्राला रात्री प्रिय आहे. श्रीवराह म्हणाले—हे देवि, तत्त्वाने माझे हे उत्तम आख्यान ऐक.
Verse 16
अद्यापि ते न जानन्ति ह्यनघे संहितव्रताः ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म सर्वभूतपतिं हरिम् ॥
हे अनघे! आजही संहितव्रतधारी लोक जाणत नाहीत—अतिदुष्कर कर्म करूनही—की हरि हा सर्वभूतांचा स्वामी आहे.
Verse 17
हत्वा च बालान्वृद्धांश्च त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥ तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥
त्रिपुरेत बालक, वृद्ध आणि रूपवती स्त्रिया यांचा वध करून, त्या पापाने बांधला गेलेला तो स्वेच्छेने हालचाल करू शकत नाही.
Verse 18
प्रणष्टमानसैश्वर्यो नष्टा माया च योगिनः ॥ विवर्णवदनो भूत्वा तिष्ठते स महेश्वरः ॥
त्याचे मानसिक ऐश्वर्य नष्ट झाले, योग्याची मायाही नष्ट झाली; तो महेश्वर फिकट मुखवर्णाचा होऊन स्थिर उभा राहतो.
Verse 19
ततो ध्यातो मया देवि शङ्करः पुनरेष्यति ॥ यावत्पश्यामि तं देवं देवि दिव्येन चक्षुषा
मग, हे देवि, मी ध्यान केले—“शंकर पुन्हा येतील”—जोपर्यंत, हे देवि, मी दिव्य दृष्टीने त्या देवाला पाहिले नाही.
Verse 20
नष्टं मायाबलं रुद्रं सर्वभूतमहेश्वरम् ॥ ततोऽहं तत्र गत्वा तु यष्टुकामं त्र्यम्बकम्
सर्वभूतांचा महेश्वर रुद्र याचे मायाबळ नष्ट झाले; मग मी तेथे जाऊन यज्ञ करण्याची इच्छा असलेल्या त्र्यम्बकाजवळ पोहोचलो।
Verse 21
नष्टसंज्ञो हतज्ञानो नष्टयोगबलोऽबलः ॥ तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेवं सुखावहम्
तो संज्ञाहीन, ज्ञानक्षीण आणि योगबळ हरपून दुर्बल झाला; तेव्हा मी ईश्वराला सुखदायक असे वचन बोललो।
Verse 22
किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः ॥ त्वं कर्त्ता च विकर्त्ता च विकाराकार एव च
हे रुद्र, कश्मलाने आच्छादित होऊन तू असा का उभा आहेस? तू कर्ता आहेस, विकर्ता आहेस, आणि विकाराचे स्वरूपही तूच आहेस।
Verse 23
त्वं वैशाख्यं वियोगं च त्वं योनिस्त्वं परायणम् ॥ त्वमुग्रदेवदेवादिस्त्वं साम त्वं तथा दिशः
तू वैशाख्य आणि वियोग आहेस; तू योनी आहेस, तूच परम आश्रय आहेस। तू उग्र आहेस, देवदेवांचा आद्य आहेस; तू सामगान आहेस आणि दिशा देखील तूच आहेस।
Verse 24
किं न बुध्यति चात्मानं गणैः परिवृतो भवान् ॥ किमिदं देवदेवेश विवर्णः पृथुलोचनः
गणांनी वेढलेला असूनही तू स्वतःला ओळखत नाहीस काय? हे देवदेवेश, हे काय—तू फिकटवर्णी आणि मोठ्या डोळ्यांचा का दिसतोस?
Verse 25
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यत्पृष्टोऽसि मया भवान् ॥ स्मर योगं च मायां च पश्य विष्णोर्महात्मनः
म्हणून मी जे विचारले आहे ते तत्त्वतः सत्य रीतीने मला सांग. योग व माया यांचे स्मरण कर आणि महात्मा विष्णूच्या त्या शक्तींचे दर्शन घे.
Verse 26
तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिह चागतः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः
आणि खरोखरच तुझ्या हितासाठी मी येथे आलो आहे. मग माझे वचन ऐकून महेश्वरास पुन्हा शुद्ध आली.
Verse 27
उवाच मधुरं वाक्यं पापसंतप्तलोचनः ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव कोऽन्योऽप्येवं करिष्यति
मग पापाने संतप्त नेत्रांचा तो मधुर वचन बोलला—“हे देव, माझा वृत्तांत तत्त्वतः ऐक; असे दुसरे कोण करील?”
Verse 28
लब्धो योगश्च साङ्ख्यं च जातोऽस्मि विगतज्वरः ॥ त्वत्प्रसादेन जातोऽस्मि पूर्णाम्बुरिव सागरः
योग आणि सांख्य पुन्हा प्राप्त झाले; मी ज्वररूप संतापापासून मुक्त झालो. तुझ्या प्रसादाने मी जलाने परिपूर्ण सागरासारखा झालो आहे.
Verse 29
अहं त्वां तु विजानामि मां त्वं जानासि माधव ॥ आवयोरन्तरं कोऽपि न पश्यति जनार्दन
मी तुला ओळखतो आणि तू मला ओळखतोस, हे माधव. आमच्यातील भेद कोणालाही दिसत नाही, हे जनार्दन.
Verse 30
ब्रह्माणं तु विजानाति नावयोरन्तरेण हि ॥ साधु विष्णो महाभाग सर्वमायाकरण्डक
हे तत्त्व केवळ ब्रह्मालाच ज्ञात आहे; कारण आमच्यात खरेच कोणताही भेद नाही. हे विष्णो, महाभाग! तू उत्तम बोललास—तू सर्वमायेचा करंडक (पेटी) आहेस.
Verse 31
एवं मह्यं हरो वाक्यमुक्त्वा भूतमहेश्वरः ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय पुनः प्रोवाच माधवि
अशा रीतीने मला हे वचन सांगून, भूतांचा महेश्वर हर क्षणभर ध्यानस्थ झाला आणि मग, हे माधवी, पुन्हा बोलला.
Verse 32
तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् ॥ निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः
हे विष्णो, तुझ्या प्रसादाने मी ते त्रिपुर नष्ट केले. तेथे दानव मारले गेले आणि गर्भवती स्त्रियाही पाडल्या गेल्या.
Verse 33
बालवृद्धा हतास्तत्र विस्फुरन्तो दिशो दश ॥ तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्
तेथे बालक आणि वृद्धही मारले गेले; दहा दिशा जणू थरथरत आहेत. त्या पापाच्या दोषामुळे मी योग्य रीतीने काहीही करू शकत नाही.
Verse 34
प्रणष्टयोगमायश्च नष्टैश्वर्यश्च माधव ॥ किं कर्त्तव्यं मया विष्णो पापावस्थेन सम्प्रति
हे माधव, माझी योगमाया नष्ट झाली आहे आणि ऐश्वर्यही हरपले आहे. हे विष्णो, पापाने कलुषित झालेल्या या अवस्थेत आता मी काय करावे?
Verse 35
विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् ॥ येन वै कृतमात्रेण शुद्धो मुच्येत किल्बिषात्
हे विष्णो, मला तत्त्वतः ते शोधन सांग जे पापाचा नाश करते—जे एकदाच केले तरी मनुष्य शुद्ध होऊन कलुष व अपराधातून मुक्त होतो.
Verse 36
एवं चिन्तात्मनस्तस्य मया रुद्रस्य भाषितम् ॥ कपालमालां गृहीत्वा समलं गच्छ शङ्कर
रुद्र असे चिंताकुल मनाने मग्न असता मी त्याला म्हणालो—‘कपालमाळा घेऊन, हे शंकरा, त्या अशुद्ध स्थानी जा.’
Verse 37
कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य महेश्वरि
‘हे विष्णो, ज्या अशुद्ध स्थानी आम्ही जाणार आहोत ते कसे आहे?’ मग शंकराचे वचन ऐकून, हे महेश्वरी…
Verse 38
तत्पापशोधनार्थाय मया वाक्यं प्रभाषितम् ॥ श्मशानं समलं रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः
त्या पापाच्या शोधनासाठी मी असे वचन बोललो—‘हे रुद्रा, स्मशान अशुद्ध आहे; ते कुजके व जखमांच्या दुर्गंधीने भरलेले आहे.’
Verse 39
स्वयं तिष्ठन्ति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥ तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर ॥
तेथे खरोखर मनुष्य स्वतःहून राहतात, स्पृहाहीन होऊन। तेथे कपालपात्रे घेऊन, हे शंकरा, तेथेच निवास करून रम.
Verse 40
तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥ ततो भक्षय मांसानि पापक्शयचिकीर्षुकः ॥
तेथे दृढव्रताने दिव्य सहस्र वर्षे राहा; नंतर पापक्षयाची इच्छा धरून मांसाचे भक्षण कर।
Verse 41
हतानां चैव मांसानि ये च भोज्यास्तव प्रियाः ॥ एवं सर्वैर्गणैः सार्द्धं वस तत्र सुनिश्चितः ॥
हत झालेल्यांचे जे मांस भक्ष्य व तुला प्रिय आहे ते (भक्ष कर); अशा रीतीने सर्व गणांसह तेथे निश्चयाने वास कर।
Verse 42
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥ गच्छाश्रमपदं पश्चाद्गौतमस्य महामुनेः ॥
सहस्र वर्ष पूर्ण झाल्यावर, त्या मलिन स्थानी पुन्हा राहून; नंतर महामुनी गौतमांच्या आश्रमस्थानी जा।
Verse 43
तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं गौतमाश्रमसंस्थितः ॥ प्रसादाद्गौतममुनेर्भवता गतकिल्बिषः ॥
तेथे गौतमांच्या आश्रमात स्थित होऊन तू स्वतःचे आत्मस्वरूप जाणशील; गौतम मुनींच्या कृपेने तू कलुषमुक्त होशील।
Verse 44
सततं पापसम्पन्नं कपालं शिरसि स्थितम् ॥ ऋषिः पातयितुं शक्तस्त्वत्प्रसादान्न सशङ्क्यः ॥
सतत पापाने भरलेले ते कपाल तुझ्या शिरावर आहे; ऋषी ते पाडण्यास समर्थ आहेत—तुझ्या कृपेने यात शंका नाही।
Verse 45
एवं रुद्रं वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ रुद्रोऽपि भ्रमते तत्र श्मशाने पापसंवृते ॥
अशा रीतीने रुद्राला वर देऊन मी तेथेच अंतर्धान पावलो. रुद्रही तेथे पापाने आच्छादित त्या स्मशानात भ्रमण करीत असतो.
Verse 46
एतत्ते कथितं भद्रे श्मशानं मे जुगुप्सितम् ॥ विना तु कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः ॥
हे भद्रे, हे तुला सांगितले—स्मशान मला घृणास्पद वाटते. तरीही विहित संस्कारांशिवाय मी कर्तव्यकर्मातच परायण असतो.
Verse 47
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्बिषात् ॥ कृत्वा चतुर्थभक्षं तु दिनानि दश पञ्च च ॥
ज्यायोगे दोषापासून शुद्धी होते ते प्रायश्चित्त मी सांगतो. ‘चतुर्थ-भक्ष’ व्रत करून दहा आणि पाच दिवस (म्हणजे पंधरा दिवस) पाळावे.
Verse 48
आकाशशयनं कुर्यादेकवस्त्रः कुशासने ॥ प्रभाते पञ्चगव्यं च पातव्यं कर्मशोधनम् ॥
त्याने उघड्या आकाशाखाली शयन करावे, एकच वस्त्र परिधान करून कुशासनावर. सकाळी कर्मशुद्धीसाठी पंचगव्य पिणे आवश्यक आहे.
Verse 49
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मम लोकं स गच्छति ॥ पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो देवमुपसर्पति
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन माझ्या लोकास जातो. आणि जो पिण्याक (तेलखळी) भक्षण करून देवाजवळ उपासनेसाठी जातो…
Verse 50
तस्य वै शृणु सुश्रोणि प्रायश्चित्तं सुशोधनम् ॥ उलूको दश वर्षाणि कच्छपस्तु समास्त्रयः
त्या विषयासाठी, हे सुश्रोणि, अत्यंत शुद्ध करणारे प्रायश्चित्त ऐक. (फलतः) दहा वर्षे घुबडयोनी व तीन वर्षे कासवयोनी प्राप्त होते.
Verse 51
जायते मानवस्तत्र मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपश्यन्ते संसारेऽस्मिन्वसुन्धरे
तेथे मनुष्य जन्मतो—जो माझ्या विधिनिष्ठ कर्मात तत्पर असतो. पण हे वसुंधरे, या संसारचक्रात जे दोष ते पाहतात…
Verse 52
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत संसारान्तं च गच्छति
त्यासाठी, हे सुश्रोणि, मी महाप्रभावी प्रायश्चित्त सांगतो; ज्याने तो पापातून मुक्त होऊन संसाराचा अंत प्राप्त करतो.
Verse 53
यावकेन दिनैकं तु गोमूत्रेण च कारयेत् ॥ रात्रौ वीरासनं कुर्यादाकाशशयने वसेत्
एक दिवस यावक (जव-आदि) व गोमूत्र यांद्वारे (व्रत) करावे. रात्री वीरासन करावे आणि उघड्या आकाशाखाली शयन करावे.
Verse 54
न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति ॥ वराहमांसनेन तु यो मम कुर्वीत प्रापणम्
तो पुन्हा संसारात जात नाही; तो माझ्या लोकात जातो. परंतु जो वराहमांसाने मला अर्पण (प्रापण) करील…
Verse 55
यावद्रोम वराहस्य मम गात्रेषु संस्थितम् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते भुवि
जोवर वराहाचा एकही रोम माझ्या अंगांवर स्थित राहतो, तोवर तो पृथ्वीवरील नरकांत हजारो वर्षे भाजला जातो।
Verse 56
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वाराहेण तु मांसनेन यस्तु कुर्वीत प्रापणम्
आणखी एक गोष्ट मी तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ते ऐक. जो कोणी वराहमांसाने अर्पण (प्रापण) करील…
Verse 57
यावत् तत्तनुसंस्थं तु भजते तु प्रतिष्ठितम् ॥ तावत्स पतते देवि सौकरीं योनिमास्थितः
जोवर तो (दोष/कर्म) त्याच्या देहात स्थित व प्रतिष्ठित राहतो, तोवर, हे देवी, तो सूकरी-योनी धारण करून अधःपात पावतो।
Verse 58
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यां गतिं सम्प्रपद्येत मम कर्मपरायणः
आणखी मी तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ते ऐक: जो माझ्या विहित कर्म-आचरणात परायण आहे, तो कोणती गति प्राप्त करतो.
Verse 59
अन्धो भूत्वा ततो देवि जन्म चैवं प्रतिष्ठितम् ॥ एवं गत्वा तु संसारं वराहमांसप्रापणात्
मग, हे देवी, तो आंधळा होऊन जन्म घेतो आणि त्याचे जन्म असेच निश्चित होते. वराहमांस प्राप्त केल्यामुळे तो असा संसारात भटकत राहतो।
Verse 60
जायते विपुले सिद्धे कुले भागवते शुचिः ॥ विनीतः कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः
तो समृद्ध व सिद्ध, भगवद्भक्त शुद्ध कुळात जन्मतो; विनीत, संस्कारसंपन्न आणि माझ्या अनुरूप कर्मांत तत्पर असतो।
Verse 61
द्रव्यवाङ्गुणवांश्चैव रूपवाञ्छीलवाञ्छुचिः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम्
द्रव्य, गुण, रूप, शील व शुचिता यांनी युक्त त्याच्यासाठी—आता मी त्याच्या देहशुद्धीसाठी प्रायश्चित्त सांगतो।
Verse 62
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम कर्मपरायणः ॥ फलाहारो दिनान्सप्त सप्त मूलाशनस्तथा
ज्यायोगे माझ्या अनुरूप कर्मपरायण तो पापातून मुक्त होईल—तो सात दिवस फलाहार करील आणि तसेच सात दिवस मूलाहार करील।
Verse 63
दिनानि सप्त तिष्ठेत सप्त वै पायसेन च ॥ तक्रेण सप्त दिवसान्सप्त पावकभोजनः
तो सात दिवस नियम पाळील; मग सात दिवस पायस (खीर) घेईल; सात दिवस तक्र (छाछ) घेईल; आणि सात दिवस पवित्र अग्नीवर शिजविलेले भोजन करील।
Verse 64
तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ दशकवर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः
आता तेथील दोष सांगतो—हे सुंदरी, तत्त्वतः ऐक: तो दहा हजार वर्षे पुन्हा पुन्हा दरिद्री म्हणून जन्म घेतो।
Verse 65
ततो भवेत्सुपूतात्मा मद्भक्तः स न संशयः ॥ यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः
मग तो तो अत्यंत शुद्धात्मा होतो; तो माझा भक्त आहे—यात संशय नाही. परंतु जो भागवतभक्त होऊनही काम व रागाने मोहित होतो…
Verse 66
दीक्षितः पिबते मद्यं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
दीक्षित मनुष्याने मद्य प्राशन केले तर त्यासाठी प्रायश्चित्त नाही. आणखी एक गोष्ट मी तुला सांगतो—हे वसुंधरे, ते ऐक.
Verse 67
अग्निवर्णां सुरां पीत्वा तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
अग्निवर्ण सुरा प्राशन केल्याने तो पापातून मुक्त होऊ शकतो. जो या विधीनुसार प्रायश्चित्त आचरेल…
Verse 68
न स लिप्यति पापेन संसारं च न गच्छति ॥ कौसुम्भं चैव यः शाकं भक्षयेन्मम पूजकः
तो पापाने लिप्त होत नाही आणि संसारातही जात नाही. आणि जो माझा पूजक होऊन ‘कौसुम्भ’ नावाचे शाक भक्षील…
Verse 69
नरके पच्यते घोरे दश पञ्च च सूकरः ॥ ततो गच्छेच्छ्वयोनौ च त्रीणि वर्षाणि जम्बुकः ॥
तो घोर नरकात भाजला जातो; पंधरा वर्षे सूकर होतो. नंतर कुत्र्याच्या योनीत जातो आणि तीन वर्षे जंबुक (कोल्हा) होतो.
Verse 70
वर्षमेकं ततः शुध्येन्मत्कर्मणि रतः शुचिः ॥ मम लोकमवाप्नोति शुद्धो भूत्वा वसुन्धरे ॥
त्यानंतर एक वर्ष शुचिर्भूत होऊन, माझ्या कर्मांत रत व संयमी राहून तो शुद्ध होतो; हे वसुंधरे, शुद्ध होऊन तो माझा लोक प्राप्त करतो.
Verse 71
ततो भूमिर्वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच पुनर्हरिम् ॥ कुसुम्भशाकनैवेद्यप्रापणेन च किल्बिषात् ॥
तेव्हा भूमी ते वचन ऐकून पुन्हा हरिला म्हणाली— ‘कुसुंभ-शाकाचे नैवेद्य अर्पण/प्रदान केल्याने जो दोष लागतो…’
Verse 72
कथं मुच्येत देवेश प्रायश्चित्तं वद प्रभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापणं कुरुते नरः ॥
‘हे देवेश! तो कसा मुक्त होईल? हे प्रभो, प्रायश्चित्त सांगा.’ श्रीवराह म्हणाले— ‘जो मनुष्य मला कुसुंभ-शाकाने (नैवेद्य) प्रदान करतो…’
Verse 73
भक्षणे तु कृते कुर्याच्चान्द्रायणमतन्द्रितः ॥ प्रापणे तु कृते कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् ॥
जर भक्षण झाले असेल तर आळस न करता चांद्रायण व्रत करावे; आणि जर केवळ प्रदान (अर्पण) केले असेल तर बारा दिवसांचे पयोव्रत करावे.
Verse 74
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं च गच्छति ॥
जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरतो, तो पापाने लिप्त होत नाही आणि माझ्या लोकासही जातो.
Verse 75
यः पारक्येण वस्त्रेण न धूतेन च माधवि ॥ प्रायश्चित्ती भवेनमूर्खो मम कर्मपरायणः ॥
हे माधवी, जो परक्याच्या वस्त्राने व न धुतलेल्या वस्त्राने माझी कर्मे करतो, तो माझ्या कर्मांत परायण असला तरी मूर्ख होऊन प्रायश्चित्ताचा अधिकारी होतो।
Verse 76
करोति मम कर्माणि स्पृशते मां तदा स्थितः ॥ मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥
तो तेथे उभा राहून माझी कर्मे करतो व मला स्पर्श करतो; तेव्हा, हे देवी, तो निश्चयच मृगयोनीत तीन व सात वर्षे (अर्थात सात वर्षांचा काळ) जन्म घेतो।
Verse 77
हीनपादेन जायेत चैकं जन्म वसुन्धरे ॥ मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥
हे वसुंधरे, तो एका जन्मासाठी दोषयुक्त पायासह जन्मतो; आणि तो मूर्ख व क्रोधीही जन्मतो—तथापि तो माझा भक्तही असतो।
Verse 78
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥
हे सुश्रोणि, त्याचे महाप्रभावी प्रायश्चित्त मी सांगतो; ज्यायोगे माझा भक्त नियमात स्थिर राहून संसारभ्रमण पार करतो।
Verse 79
अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम भक्तिपरायणः ॥ माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
त्यानंतर ‘अष्टभक्त’ व्रत करून, माझ्या भक्तीत परायण होऊन, माघ महिन्यातील शुक्लपक्षातील द्वादशी (व्रत) आचरावे।
Verse 80
तिष्ठेज्जलाशये गत्वा शान्तो दान्तो यतव्रतः ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥
जलाशयाच्या तीरावर जाऊन तो तेथेच राहावा—शांत, इंद्रियनिग्रही व व्रतनिष्ठ. एकाग्र मन करून माझ्याच चिंतनात तत्पर राहावा.
Verse 81
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते तु दिवाकरे ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मम कर्माणि कारयेत् ॥
प्रभाती, रात्रि संपून सूर्य उगवल्यावर, पंचगव्य प्राशन करून माझ्याशी संबंधित विधिपूर्वक कर्मे (अनुष्ठान) करावीत.
Verse 82
अकृत्वा यो नवन्नानि मम कर्मपरायणः ॥ ततो भागवतो भूत्वा नवन्नं यो न कारयेत् ॥
जो माझ्या कर्मांत तत्पर असूनही ‘नवन्न’ तयार करीत नाही—आणि पुढे भागवत (भक्त) होऊनही जो नवन्न-विधी करवित नाही, तो दोषाचा भागी होतो.
Verse 83
पितरस्तस्य नाश्नन्ति वर्षाणि दश पञ्च च ॥ अदत्त्वा यस्तु भुञ्जीत नवन्नानि कदाचन ॥
जो कधीही अर्पण न करता ‘नवन्न’ भक्षण करतो, त्याचे पितर पंधरा वर्षेपर्यंत (अर्पण) स्वीकारत नाहीत.
Verse 84
न तस्य धर्मो विद्येत एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि येन तस्मात्प्रमुच्यते ॥
त्याच्यासाठी धर्म मान्य ठरत नाही—यात संशय नाही. आणि पुढे मी तुला तेही सांगतो, ज्यामुळे तो त्या दोषातून मुक्त होतो.
Verse 85
प्रायश्चित्तं महाभागे मम भक्तसुखावहम् ॥ उपवासं त्रिरात्रं तु तत एकेन वा पुनः ॥
हे महाभागे! हे प्रायश्चित्त माझ्या भक्तांच्या सुख-कल्याणासाठी आहे—तीन रात्री उपवास, किंवा नंतर किमान एक रात्र तरी।
Verse 86
आकाशशयनं कृत्वा चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ एवं तत्र विधिं कृत्वा उदिते च दिवाकरे ॥
आकाशाखाली शयन करून चौथ्या दिवशी शुद्ध होतो. तेथे अशी विधी करून, सूर्य उदित झाल्यावर—
Verse 87
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
त्यानंतर पंचगव्य प्राशन केल्याने तो लवकरच पापातून मुक्त होतो. जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरतो—
Verse 88
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ॥
सर्व आसक्ती सोडून तो माझ्या लोकास जातो. (परंतु) जो मला सुगंध व माळा न देता धूप अर्पण करतो—
Verse 89
कुणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥ वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः
हे भूमे! तो कुणप (शवभक्षी) म्हणून, निःसंशय यातुधान (दुष्ट भूत) म्हणून जन्म घेतो आणि एकवीस वर्षे अयस्कार (लोहार) यांच्यात निवास करतो।
Verse 90
तिष्ठत्यत्र महाभागे एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
हे महाभागे, तो तेथेच स्थित असतो—यात संशय नाही. आणि मी तुला आणखी काही सांगतो; हे वसुंधरे, ते ऐक.
Verse 91
उपोष्य चाष्टभक्तं तु दशैकादशमेव च ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते रविमण्डले
उपवास करून ‘अष्टभक्त’ नियम पाळावा, तसेच दशमी व एकादशी (चे आचार)ही; मग प्रभाती—रात्र संपून सूर्य-मंडळ उदित झाल्यावर—
Verse 92
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
त्यानंतर पंचगव्य प्राशन केल्याने मनुष्य लवकरच पापातून मुक्त होतो. जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरेल—
Verse 93
तानि तानि तरन्त्येव सर्व एव पितामहाः ॥ वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मामुपचक्रमेत्
ती ती (अवस्था/कष्टे) सर्व पितामह निश्चयाने तरून जातात. परंतु जो पायांत पादत्राणे घालून माझ्याकडे येईल—
Verse 94
चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणां तु त्रयोदश ॥ तज्जन्मनः परिभ्रष्टः सूकरो जायते पुनः
तो तेरा वर्षे चर्मकार म्हणून जन्म घेतो; त्या जन्मातून पतित होऊन तो पुन्हा सूकर (डुक्कर) म्हणून जन्मतो.
Verse 95
सूकरत्वात्परिभ्रष्टः श्वा भवेच्च जुगुप्सितः ॥ ततः श्वत्त्वात्परिभ्रष्टो मानुषेषूपजायते
सूकरयोनीतून पतित झाल्यावर तो तिरस्कृत कुत्रा होतो; आणि कुत्रेपणातून पतित झाल्यावर मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो.
Verse 96
मद्भक्तश्च विनीतश्च अपराधविवर्जितः ॥ मुक्तस्तु सर्वसंसारान्मम लोकं स गच्छति
परंतु जो माझा भक्त, नम्र आणि अपराधरहित आहे, तो सर्व संसारभ्रमणातून मुक्त होऊन माझ्या लोकाला जातो.
Verse 97
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ न स लिप्येत पापेन एवमेतन्न संशयः
हे वसुधे! जो या विधानानुसार कर्म/विधी करवितो, तो पापाने लिप्त होत नाही—यात संशय नाही.
Verse 98
भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतिबोधयेत् ॥ बधिरो जायते भूमे एकं जन्म न संशयः
परंतु भेरीचा नाद न करता जो मला जागवितो/सावध करतो, हे भूमे, तो एक जन्म बधिर होऊन जन्मतो—यात संशय नाही.
Verse 99
तस्य वक्ष्यामि सुश्रॊणि प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत भेरीताडनमोहितः ॥
हे सुश्रोणि! त्याचे मला प्रिय असे प्रायश्चित्त मी सांगतो; ज्यायोगे भेरीताडनात मोहित झालेला मनुष्य त्या दोष/पापातून मुक्त होईल.
Verse 100
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ अपराधं न गच्छेत् तु मम लोकं स गच्छति ॥
हे वसुधे, जो या विधानाप्रमाणे कर्म करवितो, तो अपराधात पडत नाही; तो माझ्या लोकास जातो।
Verse 101
अन्नं भुक्त्वा बहुतरमजीर्णेन परिप्लुतः ॥ उद्गारेण समायुक्तः अस्नात उपसर्पति ॥
खूप अन्न खाऊन, अजीर्णाने त्रस्त, ढेकरांनी युक्त आणि स्नान न करता तो (कर्म/सभे)कडे येतो।
Verse 102
एकजन्मनि श्वा चैव वानरश्चैव जायते ॥ एकस्मिञ्जन्मनि छागः सृगालश्चैकजन्मनि ॥
एका जन्मात तो कुत्रा व माकड होऊन जन्मतो; एका जन्मात बकरा, आणि दुसऱ्या एका जन्मात कोल्हा।
Verse 103
एकजन्म भवेदन्धो मूषको जायते पुनः ॥ तारितो ह्येष संसाराज्जायते विपुले कुले ॥
एका जन्मात तो आंधळा होतो; नंतर पुन्हा उंदीर होऊन जन्मतो. तरी संसारातून तारला गेल्यावर तो श्रेष्ठ कुळात जन्मतो।
Verse 104
शुद्धो भागवतः श्रेष्ठस्त्वपराधविवर्जितः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तसुखावहम् ॥
शुद्ध भागवत भक्त श्रेष्ठ, अपराधरहित आहे; माझ्या भक्तांना सुख देणारे प्रायश्चित्त मी सांगतो।
Verse 105
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम भक्तिपरायणः ॥ त्रिदिनं पावकाहारो मूलाहारो दिनत्रयम् ॥
जो माझ्या भक्तीत परायण आहे तो पापादी कलुषातून मुक्त होतो. तीन दिवस ‘पावक-आहार’ करावा आणि तीन दिवस कंदमुळांचा आहार घ्यावा.
Verse 106
पायसेन दिनत्रय्यां त्रिदिनं सक्तुना तथा ॥ त्रिदिनं वायुभक्षोऽपि आकाशशयनस्त्रिकम् ॥
तीन दिवस पायस (खीर) घेऊन राहावा, तसेच तीन दिवस सक्तु (जवाचे पीठ/सत्तू) घ्यावे. तीन दिवस वायुभक्षही राहावा आणि तीन दिवस उघड्या आकाशाखाली शयन करावे.
Verse 107
उत्थायापररात्रे तु कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ पञ्चगव्यं पिबेच्चैव शरीरपरिशोधनम् ॥
रात्रीच्या उत्तर प्रहरात उठून दंतधावन करून, शरीरशुद्धीसाठी त्याने निश्चयाने पंचगव्य प्यावे.
Verse 108
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं स गच्छति ॥
जो या विधानानुसार प्रायश्चित्त आचरतो, तो पापाने लिप्त होत नाही; तो माझ्या लोकाला जातो.
Verse 109
एष धर्मश्च कीर्त्तिश्च आचाराणां महौजसाम् ॥ गुणानां च परं श्रेष्ठं ऋतीनां च महा ऋतिः ॥
हे धर्मही आहे आणि कीर्तीही—महातेजस्वींचा आदर्श आचार. गुणांमध्ये हे परम श्रेष्ठ आहे आणि पवित्र रितींमध्ये ही महान रीत आहे.
Verse 110
य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ स पितॄींस्तारयेज्जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान् ॥
जो मनुष्य दररोज पहाटे उठून याचे पठण करतो, तो पितरांचा उद्धार करतो—दहा पूर्वज व दहा पुढील पिढ्यांपर्यंत।
Verse 111
आरोग्यानां महारोग्यं मङ्गलानां तु मङ्गलम् ॥ रत्नानां परमं रत्नं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
आरोग्यांमध्ये हे महाआरोग्य, मंगलांमध्ये परम मंगल; रत्नांमध्ये सर्वोत्तम रत्न—हे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।
Verse 112
यस्तु भागवतो नित्यं पठते च दृढव्रतः ॥ कृत्वा सर्वापराधानि न स पापेन लिप्यते ॥
जो दृढव्रताने नित्य भागवताचे पठण करतो, तो सर्व अपराध केले तरी पापाने लिप्त होत नाही।
Verse 113
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ कल्यमुत्थाय पठते मम लोकं स गच्छति ॥
हे जप करण्यास योग्य व प्रमाणरूप आचरण आहे; हेच संध्योपासन आहे. जो पहाटे उठून याचे पठण करतो, तो माझ्या लोकास जातो।
Verse 114
न पठेन्मूर्खमध्ये तु कुशिष्याणां तथैव च ॥ दद्याद्भागवते श्रेष्ठे मम कर्मपरायणे ॥
मूर्खांच्या मध्ये याचे पठण करू नये, तसेच कुशिष्यांमध्येही नाही; हे श्रेष्ठ भागवताला—जो माझ्या कर्मात परायण आहे—त्याला द्यावे।
Verse 115
एतत्ते कथितो देवि आचारस्य विनिश्चयः ॥ पूर्वं त्वया यत्पृष्टं तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
हे देवी, आचारधर्माचा हा निर्णय तुला सांगितला आहे. तू पूर्वी जे विचारले होतेस त्याचे उत्तर झाले—आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?
Verse 116
गृध्रस्तु सप्त वर्षाणि जायते खचरॆश्वरः ॥ चरन्तौ मानुषं मांसमुभौ तौ गृध्रजम्बुकौ ॥
गिधाड सात वर्षे आकाशचारींचा अधिपती म्हणून जन्म घेतो; आणि ते दोघे—गिधाड व कोल्हा—मानवी मांस खात खात भटकत राहतात।
Verse 117
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥ यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
ज्यायोगे पापातून मुक्ती होईल असे प्रायश्चित्त मी सांगतो; कोणत्याही महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीला ते आचरावे।
Verse 118
यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ आकाशशयनं कृत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
कोणत्याही महिन्याच्या शुक्लपक्षातील द्वादशीला ‘आकाशशयन’ केल्यास मनुष्य लवकरच पापातून मुक्त होतो।
Verse 119
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परं तपः ॥ अत्राहं कीर्तयिष्यामि ब्राह्मणेभ्यो महेश्वरि ॥
हे आख्यानांतील महाख्यान आणि तपांतील परम तप आहे. हे महेश्वरी, येथे मी हे ब्राह्मणांना सांगणार आहे।
Verse 120
तत्र स्थाने शिवो भूमे गणैः सर्वैः समावृतः ॥ नष्टमायं ततो देवि चिन्तयामि वसुन्धरे ॥
त्या स्थानी, हे भूमी, शिव सर्व गणांनी वेढलेला आहे. म्हणून, हे देवी वसुंधरे, मी याचा ‘नष्ट/विनष्ट’ असा विचार करीत आहे.
Verse 121
देवं नारायणं चैैकं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ हे विष्णो त्वत्प्रसादेन देवत्वं चैव माधव ॥
मी एकमेव देव नारायणास मानतो, जो सर्व लोकांचा महेश्वर आहे. हे विष्णो, तुझ्या प्रसादानेच देवत्व प्राप्त होते, हे माधवा.
Verse 122
ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान्परमेश्वरः ॥ उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥
माझे असे वचन ऐकून भगवान परमेश्वर मला पुन्हा स्पष्टपणे म्हणाले—“हे जगत्पते, मला बोध कर; मला समजाव.”
Verse 123
अतो न रोचते भूमे श्मशानं मे कदाचन ॥ यत्र रुद्रकृतं पापं स्थितं किल भयावहम् ॥
म्हणून, हे भूमी, स्मशान मला कधीच रुचत नाही—जिथे रुद्रकृत पाप, असे म्हणतात, भयावह रीतीने स्थित आहे.
Verse 124
मूर्खः स पापकर्मा च मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपद्येत संसारं च वसुन्धरे ॥
तो मूर्ख आहे आणि पापकर्म करणारा आहे—अशा कर्मांतच आसक्त. जे जे दोष तो अंगीकारतो, त्या दोषांसह तो संसारात पडतो, हे वसुंधरे.
Verse 125
प्रायश्चित्तान्महाभागे मम लोकं स गच्छति ॥ मद्यं पीत्वा वरारोहे यस्तु मामुपसर्पति ॥
हे महाभागे! प्रायश्चित्ताने तो माझ्या लोकास तो जातो. पण हे वरारोहे! जो मद्य पिऊन माझ्याजवळ येतो…
Verse 126
दशवर्षसहस्राणि नरके परिपच्यते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तच्च मे वदतः शृणु ॥
दहा हजार वर्षे तो नरकात भाजला जातो. मी प्रायश्चित्त सांगतो; माझे बोलणे ऐक.
Verse 127
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
जो या विधीनुसार प्रायश्चित्त करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन माझ्या लोकास जातो.
Frequently Asked Questions
The text presents ritual discipline (ācāra) as a form of moral-ecological accountability: transgressions tied to worship protocols are said to generate harmful consequences, while prāyaścitta regimens (regulated diet, fasting, pañcagavya, and restraint) function as structured repair. The instruction is procedural rather than speculative, emphasizing that correct conduct stabilizes both personal purity and the ethical status of places (especially the śmaśāna) through consistent remedial practice.
The chapter repeatedly specifies śuklapakṣa-dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight) as a preferred timing for expiations. It also mentions month-based flexibility (“yasya kasyāpi māsasya”) while retaining dvādaśī as the key calendrical anchor, alongside multi-day durations (e.g., ten or fifteen days; three-night fasts; seven-day dietary sequences).
By treating landscapes as ethically conditioned, the narrative links the śmaśāna’s perceived pollution to a prior episode of Rudra’s sin-remediation, implying that human actions imprint moral qualities onto terrestrial zones. Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response frame Earth as a stakeholder in ritual order: disciplined conduct and purification rites are presented as mechanisms that reduce “impurity load” and restore functional harmony between humans, sacred practice, and place.
The chapter references Rudra/Śiva (as the agent undergoing remediation), Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the instructing divine authority within the embedded narrative), and Gautama-muni via Gautamāśrama as a locus for final purification. These figures function as exemplars within a didactic framework rather than as dynastic or royal lineages.