Adhyaya 136: A Sūtra-like Manual of Expiations for Ritual Transgressions

Verse 1

अथ प्रायश्चित्तकर्मसूत्रम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि मम कर्माणि कारयेत् ॥ तस्यापराधाद्वै भूमे पापं प्राप्नोति मानवः

Ab paap mitane ke baare mein baat karte hain. Varaha bole, Devi, sunno. Jo shaksh diya chu ke mere kaam kare, usse galti ho jaati hai. Dharti par us insaan ko paap lagta hai.

Verse 2

तच्छृणुष्व महाभागे कथ्यमानं मया अनघे ॥ जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः

Yeh baat dhyan se suno, badi khushkismat wali. Jo galti karta hai woh saath saal tak kodh ho ke paida hota hai. Uski body mein bimari fail jaati hai.

Verse 3

चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेतन्न संशयः ॥ एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतो यदि

Woh chandal ke ghar mein paida hota hai, koi shak nahi. Aur jab yeh saza khatam ho, agar woh mere mandir mein mar jaye...

Verse 4

मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि

Iske baad aadmi mera bhakt banke paida hota hai. Woh ek aise ghar mein aata hai jahan bhagwan ki puja hoti hai, sab saaf-suthra hai. Main ab tumhe bataunga ki agar koi diya chu ke galti kar de, to uska kya karna chahiye. Zameen par yeh galti kaise saaf hoti hai, woh main samjhaunga.

Verse 5

तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥ यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्वादशी

Isse log badi mushkil se nikal jaate hain. Woh log jo bahut neechi jaati mein paida hote hain, unka dukh khatam ho jaata hai. Mahine ki terahvin ko yaad rakhna. Jab chaand ujala hota hai, us din vrat rakhna.

Verse 6

चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥ दीपं दत्त्वापराधाद्वै तरन्ति मनुजा भुवि

Din mein ek baar khana khana, bas itna hi. Raat ko aasmaan ke neeche so jaana, koi chhat nahi. Diya jala ke bhagwan ko dena hai. Yeh sab karne se log zameen par apni galti se aaram se nikal jaate hain.

Verse 7

शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्पर्शने दीपकस्य तु

Pehle saaf ho jaana, paani se nahana. Phir mere bataye hue tareeke se kaam karna. Maine tumhe poora bataya hai ki diya chune par kya karna hai. Yeh baat maine tumhe saaf-saaf samjha di hai.

Verse 8

संसारशोधनं चैव यत्कृत्वा लभते शुभम् ॥ श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां स्पृशेत्

Yeh bhi ek tarika hai saaf hone ka. Isse insaan ka bhala hota hai. Agar koi shamshaan jaata hai aur wahan se aake bina nahaye mujhe chu leta hai, to uska kya karna hai. Yeh baat main samjha raha hoon.

Verse 9

मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत्फलम् ॥ जम्बुको जायते भूमौ वर्षाणां नव पञ्च च ॥

Mere galti aur gunaah ka asal phal suno. Yeh dharti par paida hote ho jaise lomdi. Aur chaudah saal tak aisa hi rehna padta hai.

Verse 10

पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिंशद्वर्षाणि खादति ॥

Wahan bhoot-pret jaisa janam leta hai. Chaudah saal tak waisa rehta hai. Uske baad tees saal tak murde ka bacha hua khana padta hai.

Verse 11

ततो नारायणाच्छ्रुत्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥

Narayan se yeh sab sun ke Dharti Maa ne kaha. Bhagwan, yeh baat mujhe bahut chhupa ke rakhni hai. Aap duniya ke malik ho, aap hi samjha sakte ho.

Verse 12

परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥ श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् ॥

Deva, mujhe bahut janna hai, poora bata do. Shiv ji ne shamshaan ki tareef ki hai. Aankhon mein kamal jaisi shanti hai, aap hi batao yeh kya hai.

Verse 13

किं त्वत्र त्रिगुणं देव पवित्रे शिवभाषिते ॥ स तव रमते नित्यं भगवान्स्तु महामतिः ॥

Deva, Shiv ji ne jo baat kahi hai, usme teen cheezein kya hain? Woh baat saaf karti hai, Shiv ji khud use pasand karte hain. Bade samajhdar bhagwan hamesha usme khush rehte hain.

Verse 14

कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥ प्रशंसितं च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् ॥

Yahan bhagwan ne ek khaal liya hai jo chamak raha hai aur usme bahut taakat hai. Rudra bhi iski tareef karte hain. Toh tum isko bura kyun keh rahe ho?

Verse 15

श्मशानं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ॥

Shri Varaha ne kaha, Devi, suno. Main tumhe sach-sach bataunga yeh baat. Woh jagah jahan logon ko jalaaya jaata hai, Rudra ko raat mein bahut pasand hai.

Verse 16

अद्यापि ते न जानन्ति ह्यनघे संहितव्रताः ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म सर्वभूतपतिं हरिम् ॥

Anaghe, jo log vrat rakh ke rehte hain, woh aaj tak nahi samjhe. Unhone itna mushkil kaam kiya, Hari ka jo sab praniyon ka malik hai. Par sach baat nahi pata unko.

Verse 17

हत्वा च बालान्वृद्धांश्च त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥ तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥

Usne bacchon aur boodhon ko maara. Sundar auraton ko bhi Tripura mein maara. Ab us paap ne usko pakad liya hai. Woh hil-bhil nahi sakta.

Verse 18

प्रणष्टमानसैश्वर्यो नष्टा माया च योगिनः ॥ विवर्णवदनो भूत्वा तिष्ठते स महेश्वरः ॥

Uski mann ki taakat chali gayi. Uski yog ki shakti bhi toot gayi. Ab Maheshwar ka chehra peela pad gaya hai. Woh waise hi khada hai.

Verse 19

ततो ध्यातो मया देवि शङ्करः पुनरेष्यति ॥ यावत्पश्यामि तं देवं देवि दिव्येन चक्षुषा

Devi, maine dhyaan kiya ki Shankara wapas aayenge. Main unhe dekhta raha jab tak woh bhagwan mere saamne nahi aaye. Devi, unhe dekhne ke liye mujhe alag nazar mili.

Verse 20

नष्टं मायाबलं रुद्रं सर्वभूतमहेश्वरम् ॥ ततोऽहं तत्र गत्वा तु यष्टुकामं त्र्यम्बकम्

Rudra ki maya ka bal toot gaya. Woh sab jeevon ke bade bhagwan the. Phir main wahan gaya. Tryambaka yagya karna chahte the.

Verse 21

नष्टसंज्ञो हतज्ञानो नष्टयोगबलोऽबलः ॥ तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेवं सुखावहम्

Unki samajh chali gayi thi. Gyaan bhi kam ho gaya tha. Yog ka bal bhi khatam ho gaya. Woh kamzor ho gaye the. Phir maine Ishwar se baat ki. Mere shabd sun ke unhe sukoon mila.

Verse 22

किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः ॥ त्वं कर्त्ता च विकर्त्ता च विकाराकार एव च

Maine pucha, Rudra, yahan kyun khade ho? Tumhare dimaag mein kya gadbad hai? Tum hi sab kaam karte ho. Tum hi sab badalte ho. Tum hi badlav ke roop ho.

Verse 23

त्वं वैशाख्यं वियोगं च त्वं योनिस्त्वं परायणम् ॥ त्वमुग्रदेवदेवादिस्त्वं साम त्वं तथा दिशः

Tum hi juda karte ho aur tum hi milaate ho. Tum hi sabka aadhaar ho. Tum hi sabka aakhri sahare ho. Tum Ugra ho, devtaon ke pehle ho. Tum hi Sama ke bol ho aur dishaayein bhi tum hi ho.

Verse 24

किं न बुध्यति चात्मानं गणैः परिवृतो भवान् ॥ किमिदं देवदेवेश विवर्णः पृथुलोचनः

Tum apne aap ko pehchante nahi ho? Tumhare aas paas tumhare log khade hain. Devon ke dev, tumhara rang utar gaya hai. Tumhari aankhen badi badi ho gayi hain. Yeh kya ho raha hai?

Verse 25

तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यत्पृष्टोऽसि मया भवान् ॥ स्मर योगं च मायां च पश्य विष्णोर्महात्मनः

Toh mujhe sach batana jo maine tumse poocha hai. Bhagwan Vishnu ki baat yaad karo. Unki yog shakti aur maya ko dekho. Woh bade hain.

Verse 26

तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिह चागतः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः

Main tumhare bhalai ke liye hi yahan aaya tha. Jab Maheshwar ne meri baat suni, toh usko hosh aa gaya.

Verse 27

उवाच मधुरं वाक्यं पापसंतप्तलोचनः ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव कोऽन्योऽप्येवं करिष्यति

Usne pyaar se baat ki. Uski aankhen paap ke karan dukhi thi. Usne kaha, dev, mera sach sun. Aisa kaun aur karega?

Verse 28

लब्धो योगश्च साङ्ख्यं च जातोऽस्मि विगतज्वरः ॥ त्वत्प्रसादेन जातोऽस्मि पूर्णाम्बुरिव सागरः

Mujhe yog aur gyan wapas mil gaya. Main pareshani se azaad ho gaya. Tumhare karan main wapas theek ho gaya. Jaise samundar paani se bharta hai, waise main bhi bhar gaya.

Verse 29

अहं त्वां तु विजानामि मां त्वं जानासि माधव ॥ आवयोरन्तरं कोऽपि न पश्यति जनार्दन

Main tumhe jaanta hoon Madhav, aur tum mujhe jaante ho. Humein koi alag nahi dekh sakta Janardan.

Verse 30

ब्रह्माणं तु विजानाति नावयोरन्तरेण हि ॥ साधु विष्णो महाभाग सर्वमायाकरण्डक

Brahma hi yeh baat jaanta hai, kyunki hum dono mein koi farak nahi hai. Sahi kaha Vishnu, tum bade bhagwan ho, tumhari maya sab jagah hai.

Verse 31

एवं मह्यं हरो वाक्यमुक्त्वा भूतमहेश्वरः ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय पुनः प्रोवाच माधवि

Shiv ne mujhe yeh baat keh di. Phir woh thoda time chup ho ke dhyan mein baithe. Uske baad phir bole Madhavi.

Verse 32

तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् ॥ निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः

Vishnu, tumhari daya se maine us Tripura ko tod diya. Wahan sab daanav mar gaye. Aur jo garbh mein the, woh bhi gir gaye.

Verse 33

बालवृद्धा हतास्तत्र विस्फुरन्तो दिशो दश ॥ तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्

Bache aur boodhe sab wahan mar gaye. Das taraf kaanp rahi hain. Us paap ke wajah se main hil nahi paa raha.

Verse 34

प्रणष्टयोगमायश्च नष्टैश्वर्यश्च माधव ॥ किं कर्त्तव्यं मया विष्णो पापावस्थेन सम्प्रति

Mera yog ki taakat khatam ho gaya hai. Mera raaj aur shakti bhi chala gaya. He Madhav, main bahut paap mein phans gaya hoon. He Vishnu, ab main kya karoon? Mere liye sahi raasta batao.

Verse 35

विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् ॥ येन वै कृतमात्रेण शुद्धो मुच्येत किल्बिषात्

He Vishnu, mujhe sach mein batao. Aisa kya karna chahiye jo paap ko mita de? Ek baar karne se insaan saaf ho jaye. Buraai se chhutkara mile.

Verse 36

एवं चिन्तात्मनस्तस्य मया रुद्रस्य भाषितम् ॥ कपालमालां गृहीत्वा समलं गच्छ शङ्कर

Rudra bahut chinta mein the. Main ne unse kaha. Woh kapdo ki maala uthao. He Shankar, us gande jagah jao.

Verse 37

कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य महेश्वरि

He Vishnu, woh ganda jagah kaisa hai? Hum wahan kyun ja rahe hain? Shankar ne yeh baat sun li. He Maheshwari, woh samajh gaye.

Verse 38

तत्पापशोधनार्थाय मया वाक्यं प्रभाषितम् ॥ श्मशानं समलं रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः

Maine unka paap saaf karne ke liye kaha. He Rudra, woh shamshaan bahut ganda hai. Wahan bahut badbu aati hai. Zakhmon ki badbu.

Verse 39

स्वयं तिष्ठन्ति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥ तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर ॥

Wahan log khud se rehte hain, kisi cheez ki ichcha nahi rakhte. Wahan woh khaali khopdiyan utha ke rehte hain. Shankar, wahi raho aur masti karo.

Verse 40

तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥ ततो भक्षय मांसानि पापक्शयचिकीर्षुकः ॥

Wahan hazaron saal tak rehna, vrat pakka rakhna. Phir maans khana, kyunki paap khatam karna hai.

Verse 41

हतानां चैव मांसानि ये च भोज्यास्तव प्रियाः ॥ एवं सर्वैर्गणैः सार्द्धं वस तत्र सुनिश्चितः ॥

Jin maans khane hain aur tumhe pasand hain, woh khao. Apne saare gan ke saath wahan rehna, pakka irada rakho.

Verse 42

पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥ गच्छाश्रमपदं पश्चाद्गौतमस्य महामुनेः ॥

Jab hazaron saal poora ho jayein, us gande jagah phir se reh ke. Phir baad mein Gautam muni ke ashram jana.

Verse 43

तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं गौतमाश्रमसंस्थितः ॥ प्रसादाद्गौतममुनेर्भवता गतकिल्बिषः ॥

Gautam ke ashram mein reh ke tum apne aap ko jaanoge. Gautam muni ki kripa se tumhare saare paap khatam ho jayenge.

Verse 44

सततं पापसम्पन्नं कपालं शिरसि स्थितम् ॥ ऋषिः पातयितुं शक्तस्त्वत्प्रसादान्न सशङ्क्यः ॥

Woh khaali khopdi jisme paap bhara hai, abhi bhi tumhare sar pe hai. Rishi ki taakat hai ki woh use gira de. Tumhari kripa se yeh pakka ho jayega, shak nahi.

Verse 45

एवं रुद्रं वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ रुद्रोऽपि भ्रमते तत्र श्मशाने पापसंवृते ॥

Maine Rudra ko vardaan de diya aur wahi gayab ho gaya. Rudra bhi wahi ghoomta hai us shamshaan mein jahan paap ka bhari maahaul hai.

Verse 46

एतत्ते कथितं भद्रे श्मशानं मे जुगुप्सितम् ॥ विना तु कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः ॥

Maine tumhe yeh bataya hai, beta. Woh shamshaan mujhe bilkul pasand nahi hai. Lekin sahi karm karna chhod diye bina main apna kaam karta rehta hoon.

Verse 47

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्बिषात् ॥ कृत्वा चतुर्थभक्षं तु दिनानि दश पञ्च च ॥

Main tumhe ek upay batata hoon jisse paap saaf ho jaye. Ek din mein sirf ek baar khana khao. Yeh pandrah din tak karna hai.

Verse 48

आकाशशयनं कुर्यादेकवस्त्रः कुशासने ॥ प्रभाते पञ्चगव्यं च पातव्यं कर्मशोधनम् ॥

Raat ko khule aasmaan ke neeche soo. Sirf ek kapda pehno aur kusha ghaas ke upar betho. Subah paanch cheezon ka mila hua paani piyo, yeh sab paap dhoe deta hai.

Verse 49

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मम लोकं स गच्छति ॥ पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो देवमुपसर्पति

Uske saare paap maaf ho jaate hain aur woh mere paas aata hai. Jo koi pinyaka khakar bhagwan ke paas jaata hai.

Verse 50

तस्य वै शृणु सुश्रोणि प्रायश्चित्तं सुशोधनम् ॥ उलूको दश वर्षाणि कच्छपस्तु समास्त्रयः

Ab uska prayashchit suno, jo sab saaf kar deta hai. Ullu banke das saal bitane padte hain aur kachhua banke bhi kaafi saal lagte hain.

Verse 51

जायते मानवस्तत्र मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपश्यन्ते संसारेऽस्मिन्वसुन्धरे

Phir woh insaan ki body mein paida hota hai jo mera kaam karta hai. Is duniya mein jo bhi paap dikhte hain.

Verse 52

तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत संसारान्तं च गच्छति

Main tumhe woh prayashchit batata hoon jo bahut taakatwala hai. Isse paap se chhutkara milta hai aur janam-maran ka chakra khatam ho jaata hai.

Verse 53

यावकेन दिनैकं तु गोमूत्रेण च कारयेत् ॥ रात्रौ वीरासनं कुर्यादाकाशशयने वसेत्

Ek din ke liye yavak aur gai ke peshab se vrat karna hai. Raat ko viraasan mein baithna hai aur khule aasmaan ke neeche sona hai.

Verse 54

न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति ॥ वराहमांसनेन तु यो मम कुर्वीत प्रापणम्

Woh phir se janam-maran ke chakkar mein nahi padta. Woh seedha mere paas aata hai. Lekin jo koi suar ka maans lekar mujhe bhog lagata hai.

Verse 55

यावद्रोम वराहस्य मम गात्रेषु संस्थितम् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते भुवि

Jab tak suar ka ek bhi baal mere shareer pe rehta hai, tab tak woh hazaron saal narak mein jalta rahta hai.

Verse 56

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वाराहेण तु मांसनेन यस्तु कुर्वीत प्रापणम्

Aur main ek aur baat batata hoon, suno. Jo koi suar ka maans lekar mujhe bhog lagata hai.

Verse 57

यावत् तत्तनुसंस्थं तु भजते तु प्रतिष्ठितम् ॥ तावत्स पतते देवि सौकरीं योनिमास्थितः

Jab tak woh maans uske shareer mein rehta hai, tab tak woh baar-baar suar ki yoni mein paida hota hai.

Verse 58

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यां गतिं सम्प्रपद्येत मम कर्मपरायणः

Aur main ek aur cheez batata hoon, dhyan se suno. Jo insaan mera kaam karta hai, woh kahan jaata hai.

Verse 59

अन्धो भूत्वा ततो देवि जन्म चैवं प्रतिष्ठितम् ॥ एवं गत्वा तु संसारं वराहमांसप्रापणात्

Devi, woh andha ho jata hai. Uska agla janm isi tarah fix ho jata hai. Woh varah ka maas kha ke saansar mein phans jata hai.

Verse 60

जायते विपुले सिद्धे कुले भागवते शुचिः ॥ विनीतः कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः

Woh saaf dil wala paida hota hai. Uska khandan bada accha hota hai, bhagwan ka bhakt hota hai. Woh sanskar wala hota hai, aur mera kaam karta hai.

Verse 61

द्रव्यवाङ्गुणवांश्चैव रूपवाञ्छीलवाञ्छुचिः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम्

Uske paas paisa hota hai, acche gun hote hain. Surat bhi acchi, swabhav bhi accha, dil bhi saaf. Main ab uske liye prayaschit bataunga jo shareer ko saaf karega.

Verse 62

किल्बिषाद्येन मुच्येत मम कर्मपरायणः ॥ फलाहारो दिनान्सप्त सप्त मूलाशनस्तथा

Isse woh paap se chhut jayega, jo mera kaam karta hai. Saat din sirf phal khao. Phir saat din sirf jad-patthi khao.

Verse 63

दिनानि सप्त तिष्ठेत सप्त वै पायसेन च ॥ तक्रेण सप्त दिवसान्सप्त पावकभोजनः

Saat din aisa hi karo. Phir saat din kheer piyo. Phir saat din chhachh piyo. Phir saat din aisa khana khao jo agni par bana ho.

Verse 64

तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ दशकवर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः

Ab main tumhe bataunga ki kya galti hai. Sundar, sach-sach suno. Das hazaar saal tak woh dobara garib paida hoga.

Verse 65

ततो भवेत्सुपूतात्मा मद्भक्तः स न संशयः ॥ यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः

Phir uska dil saaf ho jata hai aur woh mera bhakt ban jata hai. Isme koi shak nahi. Lekin jo Bhagwan ka bhakt ban ke bhi apni ichha aur pyaar mein phans jata hai.

Verse 66

दीक्षितः पिबते मद्यं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Jo deeksha le chuka hai aur sharab peeta hai, uska koi prayaschitt nahi hota. Vasundhara, main tumhe ek aur baat batata hoon, woh bhi suno.

Verse 67

अग्निवर्णां सुरां पीत्वा तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्

Agni jaisi laal sharab pi kar woh paap se chhut jata hai. Jo is tarah se prayaschitt karta hai.

Verse 68

न स लिप्यति पापेन संसारं च न गच्छति ॥ कौसुम्भं चैव यः शाकं भक्षयेन्मम पूजकः

Woh paap se nahi lipat ta aur janam-maran ke chakkar mein nahi padta. Jo mera puja karta hai aur kausumbha sabzi khata hai.

Verse 69

नरके पच्यते घोरे दश पञ्च च सूकरः ॥ ततो गच्छेच्छ्वयोनौ च त्रीणि वर्षाणि जम्बुकः ॥

Woh bhayanak narak mein pakta hai. Uske baad pandrah saal tak suar banta hai. Phir kutte ki kokh mein jaata hai aur teen saal tak siyaar ki zindagi jeeata hai.

Verse 70

वर्षमेकं ततः शुध्येन्मत्कर्मणि रतः शुचिः ॥ मम लोकमवाप्नोति शुद्धो भूत्वा वसुन्धरे ॥

Phir ek saal tak woh saaf ho jaata hai jab woh mera kaam karta hai aur apne aap ko sambhal ke rakhta hai. Dharti, jab woh bilkul saaf ho jaata hai, woh mere paas aata hai.

Verse 71

ततो भूमिर्वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच पुनर्हरिम् ॥ कुसुम्भशाकनैवेद्यप्रापणेन च किल्बिषात् ॥

Dharti ne yeh baat sun ke phir se Hari ko jawab diya. Usne kaha, kusumbh saag bhagwan ko chadhane mein ek badi galti ho jaati hai.

Verse 72

कथं मुच्येत देवेश प्रायश्चित्तं वद प्रभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापणं कुरुते नरः ॥

Dharti ne puchha, Dev, is galti se kaise chhutkara milega? Prabhu, bataiye kya karna padega. Shri Varah ne kaha, jo insaan mujhe kusumbh saag chadhata hai.

Verse 73

भक्षणे तु कृते कुर्याच्चान्द्रायणमतन्द्रितः ॥ प्रापणे तु कृते कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् ॥

Agar koi galti se kusumbh saag kha jaata hai, toh usko chandraayan vrat karna chahiye. Agar woh sirf bhagwan ko chadhane ki galti karta hai, toh baarah din tak sirf doodh pe vrat rakhna padega.

Verse 74

य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं च गच्छति ॥

Jo insaan is tarah se apna paap saaf karta hai, uske paap usko chhoo bhi nahi paate. Woh seedha mere paas aata hai.

Verse 75

यः पारक्येण वस्त्रेण न धूतेन च माधवि ॥ प्रायश्चित्ती भवेनमूर्खो मम कर्मपरायणः ॥

Madhavi, jo kisi aur ka kapda pehen ke mere puja mein aata hai, woh dhoya hua kapda nahi pehen raha. Woh pagal hai, bhale hi woh mere kaam mein laga ho. Usko phir se paap saaf karna padega.

Verse 76

करोति मम कर्माणि स्पृशते मां तदा स्थितः ॥ मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥

Woh wahin khada reh ke mere puja ka kaam karta hai aur mujhe chhuta bhi hai. Devi, isliye woh dus saal tak hiran ban ke paida hota hai.

Verse 77

हीनपादेन जायेत चैकं जन्म वसुन्धरे ॥ मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥

Vasundhara, woh ek janam ke liye langda paida hota hai. Woh pagal aur gusse wala insaan hota hai, par mere bhakt bhi rehta hai.

Verse 78

तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥

Sushroni, main ab tumhe bataunga ki uska paap kaise saaf hoga. Yeh bahut taakat wala upay hai. Isse mera bhakt is duniya ke chakkar se nikal jata hai.

Verse 79

अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम भक्तिपरायणः ॥ माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥

Phir aadmi aasht bhakt vrat rakhta hai aur mera bhakt ban jaata hai. Maagh mahine ki shukla paksh ki dwadashi ko yeh karna hai.

Verse 80

तिष्ठेज्जलाशये गत्वा शान्तो दान्तो यतव्रतः ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥

Phir kisi taalab ya nadi ke paas jao. Wahan shaant raho, apne aap ko sambhalo, vrat pakka rakho. Sirf mere baare mein socho, aur koi baat dimaag mein nahi.

Verse 81

प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते तु दिवाकरे ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मम कर्माणि कारयेत् ॥

Jab raat khatam ho aur sooraj nikle, subah-subah. Tab panchgavya piyo, aur mere liye jo puja ka kaam hai woh karo.

Verse 82

अकृत्वा यो नवन्नानि मम कर्मपरायणः ॥ ततो भागवतो भूत्वा नवन्नं यो न कारयेत् ॥

Jo mera bhakt hai aur mere kaam mein laga hai, woh navanna nahi banata. Woh Bhagwan ka bhakt ban ke bhi agar navanna ka kaam nahi karta toh usmein koi baat nahi.

Verse 83

पितरस्तस्य नाश्नन्ति वर्षाणि दश पञ्च च ॥ अदत्त्वा यस्तु भुञ्जीत नवन्नानि कदाचन ॥

Uske pitra pandaron saal tak kuch nahi lete. Jo shaks navanna pehle baant ke bina khud khaata hai, uska bura hota hai.

Verse 84

न तस्य धर्मो विद्येत एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि येन तस्मात्प्रमुच्यते ॥

Uska dharam nahi maana jaata, yeh baat sahi hai, koi shak nahi. Main tumhe ek aur cheez batata hoon jisse woh dosh se chhutkara milega.

Verse 85

प्रायश्चित्तं महाभागे मम भक्तसुखावहम् ॥ उपवासं त्रिरात्रं तु तत एकेन वा पुनः ॥

Mere bhakton ke liye ek upay hai jo khushi laata hai. Teen raat ka vrat rakhna, ya agar woh nahi ho sakta to ek raat ka bhi chalega.

Verse 86

आकाशशयनं कृत्वा चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ एवं तत्र विधिं कृत्वा उदिते च दिवाकरे ॥

Aasmaan ke neeche sona hai, din bhar. Chauthwe din saaf ho jaoge. Jab suraj nikal aaye, yeh poora karna.

Verse 87

पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥

Phir paanch cheezon ka mila paani peena hai, jaldi saaf ho jaoge. Jo yeh tarika follow karega, uska kaam ho jayega.

Verse 88

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ॥

Sab chhod ke mere paas aana hai. Lekin jo log sirf dhup lagayein, phool aur itr nahi denge, woh galat kar rahe hain.

Verse 89

कुणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥ वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः

Hey dharti, woh insaan mara hua maas khane wala paida hota hai. Yeh bilkul pakka hai. Aur ek yatudhana banta hai. Pachchees saal tak woh loha banane wale logon ke paas rehta hai.

Verse 90

तिष्ठत्यत्र महाभागे एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Hey maharani, woh wahan rehta hai. Yeh bilkul sach hai, koi shak nahi. Ab main tumhe aur bhi kuch batata hoon. Dharti, tum dhyan se suno.

Verse 91

उपोष्य चाष्टभक्तं तु दशैकादशमेव च ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते रविमण्डले

Vrat rakhna hai, aath baar khana khana hai. Daswi aur gyarahwi tarikh bhi vrat rakhni hai. Phir subah jab raat khatam ho aur sooraj nikal aaye.

Verse 92

पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत्

Tab paanch cheezon ka mila hua paani peena hai. Gaay ka doodh, dahi, gobar, mootra aur ghee sab milake. Isse paap jaldi se jaldi chhut jaate hain. Jo koi is tarah se prayaschit karta hai.

Verse 93

तानि तानि तरन्त्येव सर्व एव पितामहाः ॥ वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मामुपचक्रमेत्

Woh sab purkhe tar jaate hain, sab paap se aazad ho jaate hain. Lekin jo insaan mere paas jootey pehen ke aata hai.

Verse 94

चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणां तु त्रयोदश ॥ तज्जन्मनः परिभ्रष्टः सूकरो जायते पुनः

Tera janam terah saal tak chamde ka kaam karne wale ka hota hai. Phir us janam se gir ke tu dobara suar ban jata hai.

Verse 95

सूकरत्वात्परिभ्रष्टः श्वा भवेच्च जुगुप्सितः ॥ ततः श्वत्त्वात्परिभ्रष्टो मानुषेषूपजायते

Suar ki zindagi se gir ke tu kutta ban jata hai, jo logon ko pasand nahi aata. Phir kutte ki zindagi se gir ke tu insaan mein janam leta hai.

Verse 96

मद्भक्तश्च विनीतश्च अपराधविवर्जितः ॥ मुक्तस्तु सर्वसंसारान्मम लोकं स गच्छति

Jo mera bhakt hai, apni harkat theek rakhta hai, koi galti nahi karta, woh saansar se aazaad ho ke mere paas aata hai.

Verse 97

य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ न स लिप्येत पापेन एवमेतन्न संशयः

Hey Dharti, jo koi is tarah se yeh kaam karwata hai, usko paap nahi lagta. Yeh baat pakki hai, koi shak nahi.

Verse 98

भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतिबोधयेत् ॥ बधिरो जायते भूमे एकं जन्म न संशयः

Hey Dharti, jo koi dhol bajaye bina mujhe jagata hai, woh ek janam ke liye behra paida hota hai. Isme koi shak nahi.

Verse 99

तस्य वक्ष्यामि सुश्रॊणि प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत भेरीताडनमोहितः ॥

Main tumhe ek upay batata hoon jo mujhe bahut pasand hai. Yeh upay kisi bhi insaan ko paap se aazaad kar deta hai. Agar koi bina soche bheri baja de, toh yeh upay use saaf kar deta hai.

Verse 100

य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ अपराधं न गच्छेत् तु मम लोकं स गच्छति ॥

Jo koi is tarah se puja karwaye, woh koi galti nahi karta. Woh seedha mere paas aata hai. Mere paas aane wale ko koi dosh nahi lagta.

Verse 101

अन्नं भुक्त्वा बहुतरमजीर्णेन परिप्लुतः ॥ उद्गारेण समायुक्तः अस्नात उपसर्पति ॥

Kisine bahut zyada khana kha liya hai. Use pet bhar ke khane se takleef ho rahi hai. Dakaar bhi aa rahi hai aur nahaya bhi nahi hai. Phir bhi woh puja ke paas aa raha hai.

Verse 102

एकजन्मनि श्वा चैव वानरश्चैव जायते ॥ एकस्मिञ्जन्मनि छागः सृगालश्चैकजन्मनि ॥

Ek janam mein woh kutta banta hai, ek mein bandar. Ek janam mein bakri banta hai, ek mein gidddh. Yeh sab janam uske paap ke karan milte hain.

Verse 103

एकजन्म भवेदन्धो मूषको जायते पुनः ॥ तारितो ह्येष संसाराज्जायते विपुले कुले ॥

Ek janam mein woh andha hota hai, ek mein chuha. Lekin jab iska mukti hota hai, toh woh acche ghar mein paida hota hai. Bade ghar mein paida hone ka matlab hai uske paap saaf ho gaye.

Verse 104

शुद्धो भागवतः श्रेष्ठस्त्वपराधविवर्जितः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तसुखावहम् ॥

Jo bhagwan ka bhakta hai aur dil se saaf hai, woh sabse bada hota hai. Usme koi buri baat nahi hoti. Main ab tumhe ek upay batata hoon jo mere bhakton ko khush rakhta hai. Yeh upay galti maaf karata hai.

Verse 105

किल्बिषाद्येन मुच्येत मम भक्तिपरायणः ॥ त्रिदिनं पावकाहारो मूलाहारो दिनत्रयम् ॥

Isse jo mere bhakti mein lage hain woh apne paap se chhut jaate hain. Pehle teen din sirf agni wala khaana khao. Agle teen din sirf jad-patte khao.

Verse 106

पायसेन दिनत्रय्यां त्रिदिनं सक्तुना तथा ॥ त्रिदिनं वायुभक्षोऽपि आकाशशयनस्त्रिकम् ॥

Teen din dudh-chawal khao. Phir teen din sattu khao. Phir teen din kuch mat khao, bas hawa se kaam chalao. Aur teen din aasman ke neeche so jaao.

Verse 107

उत्थायापररात्रे तु कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ पञ्चगव्यं पिबेच्चैव शरीरपरिशोधनम् ॥

Raat ke aakhri hisse mein uth jaao. Daant saaf karo. Paanch cheezon ka mila hua paani piyo, yeh shareer ko andar se saaf karta hai.

Verse 108

य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं स गच्छति ॥

Jo yeh poora tarika follow karta hai, uska paap usko nahi chhuta. Woh seedha mere paas aata hai.

Verse 109

एष धर्मश्च कीर्त्तिश्च आचाराणां महौजसाम् ॥ गुणानां च परं श्रेष्ठं ऋतीनां च महा ऋतिः ॥

Yeh dharam hai aur badi badai bhi. Bade log jo taakatwale hain, unka yehi tareeka hai. Gunon mein yeh sabse bada gun hai. Dharam ke kaamon mein yeh sabse bada kaam hai.

Verse 110

य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ स पितॄींस्तारयेज्जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान् ॥

Jo insaan subah utth ke roz yeh padhta hai, woh apne purkho ko mukti dilata hai. Das pehle ki peedhi aur das baad ki peedhi, sabko fayda hota hai.

Verse 111

आरोग्यानां महारोग्यं मङ्गलानां तु मङ्गलम् ॥ रत्नानां परमं रत्नं सर्वपापप्रणाशनम् ॥

Sehat mein yeh sabse badi sehat hai. Shubh kaamon mein yeh sabse shubh kaam hai. Raton mein yeh sabse bada ratna hai. Yeh saare paap mita deta hai.

Verse 112

यस्तु भागवतो नित्यं पठते च दृढव्रतः ॥ कृत्वा सर्वापराधानि न स पापेन लिप्यते ॥

Jo bhagwan ka bhakt hai aur vrat pakke se rakhta hai, woh roz yeh padhta hai. Chahe usne kitne bhi galtiyan ki ho, paap usko nahi chhuta.

Verse 113

एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ कल्यमुत्थाय पठते मम लोकं स गच्छति ॥

Yeh japa karo, yeh ek sahi dharam hai. Sandhya ke time bhagwan ko yaad karo. Jo subah utth ke yeh padhta hai, woh mere paas aata hai.

Verse 114

न पठेन्मूर्खमध्ये तु कुशिष्याणां तथैव च ॥ दद्याद्भागवते श्रेष्ठे मम कर्मपरायणे ॥

Yeh baat kisi moorkh ke saamne mat padhna. Bure students ke saamne bhi nahi. Isko kisi ache bhagwan ke bhakt ko do jo mera bataya hua dharam follow karta hai.

Verse 115

एतत्ते कथितो देवि आचारस्य विनिश्चयः ॥ पूर्वं त्वया यत्पृष्टं तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

Devi, ab saaf ho gaya ki aachar kaise hona chahiye. Tumne jo pehle poocha tha, woh maine bata diya. Ab aur kya sunna chahti ho?

Verse 116

गृध्रस्तु सप्त वर्षाणि जायते खचरॆश्वरः ॥ चरन्तौ मानुषं मांसमुभौ तौ गृध्रजम्बुकौ ॥

Gidh saat saal tak aasmaan mein udne wale pakshiyon ka raja banta hai. Woh dono, gidh aur siyaal, ghoomte rehte hain aur insaan ka maans khate hain.

Verse 117

प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥ यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥

Main ek upay batata hoon jisse paap se chhutkara mile. Kisi bhi mahine ki shukla paksh ki dwadashi tithi ko yeh karo.

Verse 118

यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ आकाशशयनं कृत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥

Kisi bhi mahine ki shukla paksh ki dwadashi ko aasman ke neeche so kar vrat rakhna. Isse jaldi paap se chhutkara mil jayega.

Verse 119

आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परं तपः ॥ अत्राहं कीर्तयिष्यामि ब्राह्मणेभ्यो महेश्वरि ॥

Yeh sab kahaniyon mein badi kahani hai. Yeh sab tapasya mein sabse badi tapasya hai. Main yeh ab brahmanon ke liye bataunga, Maheshwari.

Verse 120

तत्र स्थाने शिवो भूमे गणैः सर्वैः समावृतः ॥ नष्टमायं ततो देवि चिन्तयामि वसुन्धरे ॥

Us jagah Shiv bhoomi par khade the. Unke saare gan unke paas the. Tab maine socha, Devi, yeh sab kharab ho gaya hai.

Verse 121

देवं नारायणं चैैकं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ हे विष्णो त्वत्प्रसादेन देवत्वं चैव माधव ॥

Narayan ek bhagwan hain, sab duniya ke bade malik. Hey Vishnu, tumhari kripa se hi devta bante hain, Madhav.

Verse 122

ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान्परमेश्वरः ॥ उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥

Mere baat sunke bhagwan ne mujhe phir se jawab diya. Unhone saaf kaha, mujhe samjhao, duniya ke malik.

Verse 123

अतो न रोचते भूमे श्मशानं मे कदाचन ॥ यत्र रुद्रकृतं पापं स्थितं किल भयावहम् ॥

Isliye mujhe shamshaan kabhi pasand nahi aata, bhoomi. Wahan Rudra ka kiya hua paap hai, jo darana wali baat hai.

Verse 124

मूर्खः स पापकर्मा च मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपद्येत संसारं च वसुन्धरे ॥

Woh moorkh hai aur paap karta rehta hai. Apne karam mein hi laga rehta hai. Jitne bhi dosh uske ho jaate hain, woh sansaar mein phans jaata hai.

Verse 125

प्रायश्चित्तान्महाभागे मम लोकं स गच्छति ॥ मद्यं पीत्वा वरारोहे यस्तु मामुपसर्पति ॥

Prayashchitt karke woh mere paas aata hai. Lekin jo sharaab pee ke mere paas aata hai, uska kaam bana mushkil.

Verse 126

दशवर्षसहस्राणि नरके परिपच्यते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तच्च मे वदतः शृणु ॥

Das hazaar saal tak woh narak mein pakta rehta hai. Ab main prayashchitt batata hoon, dhyaan se sun.

Verse 127

य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥

Jo is tarah se prayashchitt karta hai, woh sab paap se aazaad ho jaata hai. Phir woh mere paas aata hai.