Adhyaya 137: The Tale of the Vulture and the She-Jackal: The Māhātmya of the Saukarava Sacred Field
Gṛdhra-Śṛgālī-ākhyānaṃ (Saukarava-kṣetra-māhātmyaṃ)
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Ethical-Discourse and Ritual Timing
अध्यायेऽस्मिन् पृथिवी वराहं पृच्छति—सौकरवक्षेत्रस्य परमपावनता, तत्र गमन-स्नान-मरणफलानि च। वराहः क्षेत्रे स्थितान् तीर्थविशेषान् निरूप्य तेषां मोक्षप्रदत्वं वर्णयति; क्षेत्रे मृता वैष्णवचिह्नैः शोभितं दिव्यं पदं प्राप्य श्वेतद्वीपं यान्ति। चक्रतीर्थे वैशाखशुक्लद्वादश्यां विशेषव्रतादिकं कथ्यते, सोमतीर्थं च सोमस्य तपोवरप्रसङ्गेन परिचीयते। पुनः धर्माधर्मकारणभावं क्षेत्रस्य पुनरुद्धारशक्तिं च दर्शयितुं गृध्र-शृगालीयोः अकस्मात् तत्र मरणात् राजदम्पत्यरूपेण पुनर्जन्म, स्मृतिलाभः, वैराग्येण त्यागश्च आख्यायते। अन्ते पुनर्जन्मकर्मविधानं, तीर्थलाभहेतवः, सूर्यतपसा सम्बद्धं वैवस्वततीर्थं च, तथा योग्येष्वेवोपदेशप्रदाननियमश्च प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 137
Verse 1
अथ गृध्रजम्बुकाख्यानम् । तत्रादित्यवरप्रदानम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा तु विपुलं ह्येतदपराधविशोधनम् ॥ कर्म भागवतं श्रेष्ठं सर्वभागवत प्रियम् ॥
अथ गृध्रजम्बुकाख्यानं, तत्रादित्यवरप्रदानम्। सूत उवाच—श्रुत्वा तु विपुलं ह्येतदपराधविशोधनं, कर्म भागवतं श्रेष्ठं सर्वभागवतप्रियम्…
Verse 2
मम किं तात राज्येन कोशेन च बलेन च ॥ यस्त्वया रहितस्तात न शक्नोमि विचेष्टितुम्
मम किं तात राज्येन कोशेन च बलेन च? यस्त्वया रहितस्तात, न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥
Verse 3
इति गृध्रजम्बूकोपाख्यानं समाप्तम्
इति गृध्रजम्बूकोपाख्यानं समाप्तम्।
Verse 4
अहो कर्म महाश्रेष्ठं भगवन्स्तव भाषितम् ॥ मम चैव प्रियार्थाय तव भक्तसुखावहम्
अहो कर्म महाश्रेष्ठं भगवन्स्तव भाषितम्॥ मम चैव प्रियार्थाय तव भक्तसुखावहम्।
Verse 5
संगृह्य चोभौ चरणौ भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ न चैव रत्नानीच्छामि हस्त्यश्वथमेव च
संगृह्य चोभौ चरणौ भर्तारमिदमब्रवीत्॥ न चैव रत्नानीच्छामि हस्त्यश्वथमेव च।
Verse 6
अभिषेकं राजशब्दं मम संज्ञापितं त्वया ॥ एतन्न बहुमन्येऽहं विना तात त्वया ह्यहम्
अभिषेकं राजशब्दं मम संज्ञापितं त्वया॥ एतन्न बहुमन्येऽहं विना तात त्वया ह्यहम्।
Verse 7
श्रुतं ह्येव महाबाहो सर्वधर्मार्थ साधकम् ॥ तव भक्तसुखार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हति
श्रुतं ह्येव महाबाहो सर्वधर्मार्थसाधकम्॥ तव भक्तसुखार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हति।
Verse 8
पट्टबन्धेन कार्यं च यावद्ध्रियति मे गुरुः ॥ एका स्वपितुमिच्छामि मध्याह्ने तु तथाविधे
यावत् मे गुरुः पट्टबन्धेन आवश्यकं कार्यं करोति, तावत् अहं मध्याह्ने तथैव एकाकी स्वपितुम् इच्छामि।
Verse 9
क्रीडामेवात्र जानामि येन क्रीडन्ति बालकाः ॥ राज्यचिन्तां न जानामि राजानो यां तु कुर्वते
अत्र अहं केवलं क्रीडामेव जानामि, यया बालकाः क्रीडन्ति; राज्ञां या राज्यचिन्ता, तां तु न जानामि।
Verse 10
किमुच्यते व्रतं चैव शुभं कुब्जाम्रकं महत् ॥ कतरच्छापि तच्छ्रेष्ठं क्षेत्रं भक्तसुखावहम्
किमुच्यते व्रतं च, शुभं महत् कुब्जाम्रकं च किम्? एतयोः कतरत् श्रेष्ठं क्षेत्रं भक्तसुखावहम्?
Verse 11
न चिरं वाल्पकालं तु यथा कश्चिन्न पश्यति ॥ श्वशुरो यदि वा श्वश्रूर्यथैवान्यो नराधिप
न चिरं, अल्पकालं तु, यथा कश्चित् न पश्यति; श्वशुरो वा श्वश्रूर्वा, तथैवान्योऽपि, नराधिप।
Verse 12
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा कलिङ्गानां महीपतिः ।। उवाच मधुरं वाक्यं सामपूर्वं यशस्विनि ॥
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा कलिङ्गानां महीपतिः यशस्विनि, सामपूर्वं मधुरं वाक्यम् उवाच।
Verse 13
सुप्ता नैव च द्रष्टव्या व्रतमेतन्मुहूर्त्तकम् ।। आत्मनो वै गृृहजना ये केचित्स्वजने जनाः ॥
सुप्तः सन् न कदापि दृश्यः स्यात्—एतन्मुहूर्त्तकं व्रतम्। आत्मनः गृहे ये केचित् गृृहजनाः स्वजनाश्च सन्ति…
Verse 14
यच्चेदं भाषसे पुत्र नाहं जानामि तद्वचः ।। पुत्र शिक्षापयिष्यन्ति पौरजानपदास्तव ॥
यदिदं त्वं भाषसे पुत्र, तद्वाक्यं नाहं जानामि नाभ्युपैमि। पुत्र, तव पौरजनपदाः त्वां शिक्षापयिष्यन्ति।
Verse 15
तं प्रयान्तं ततो दृष्ट्वा पौरजानपदास्तव ।
ततः तं प्रयान्तं दृष्ट्वा तव पौरजनपदाः…
Verse 16
परं कोकामुखं स्थानं तथा कुब्जा म्रकं परम् ।। परं सौकरवं स्थानं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥
परं पुण्यस्थानं कोकामुखं नाम, तथा कुब्जा म्रकं च परमम्। परमं सौकरवं स्थानं सर्वसंसारमोक्षणप्रदम्।
Verse 17
ते मां प्रसुप्तां पश्येयुः कदाचिदपि संस्थिताम् ।। ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गैश्वर्यवर्द्धनः ॥
ते मां प्रसुप्तां कदाचिदपि न पश्येयुः। ततः भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गैश्वर्यवर्द्धनः…
Verse 18
एवं संदिश्य तं तत्र स राजा धर्मशास्त्रतः ।। गमनाय मतिं चक्रे क्षेत्रं सौकरवं प्रति ॥
एवं तत्र तं संदिश्य स राजा धर्मशास्त्रानुसारतः गमनाय मतिं चक्रे, सौकरवं क्षेत्रं प्रति प्रस्थितुम्।
Verse 19
यत्र संस्थाः च मे देवि ह्युद्धृतासि रसातलात् ।। यत्र भागीरथी गङ्गा मम सौकरवे स्थिता ॥
यत्र मे सह त्वं देवि संस्थिता, यत्र च त्वं रसातलात् उद्धृता, यत्र च भागीरथी गङ्गा मम सौकरवे प्रतिष्ठिता।
Verse 20
बाढमित्येव तां वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धरे ।। विस्रब्धा भव सुश्रोणि कल्याणेन यशस्विनि ॥
बाढमिति तस्याः वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धरे; विस्रब्धा भव सुश्रोणि, कल्याणेन यशस्विनि।
Verse 21
सकलत्रसुताः सर्वेऽप्यनुयान्ति नराधिपम् ।
सकलत्रसुताः सर्वेऽपि नराधिपम् अनुययुः।
Verse 22
धरोवाच ॥ केषु लोकेषु यान्तीश सौकरे ये मृताः प्रभो ॥ किं वा पुण्यं भवेत् तत्र स्नातस्य पिबतस्तथा ॥
धरोवाच—हे ईश प्रभो, सौकरे ये मृताः ते केषु लोकेषु यान्ति? तत्र स्नातस्य तथा पिबतश्च किं पुण्यं भवति?
Verse 23
न त्वां वै द्रक्ष्यते कश्चिच्छयनीये महाव्रताम् ॥ एवं गच्छति काले तु तयोस्तु तदनन्तरे ॥
न त्वां वै कश्चिद् द्रक्ष्यति, महाव्रते, शयनीये स्थिताम्। एवं काले गच्छति तयोस्तु तदनन्तरं भवति॥
Verse 24
हस्त्यश्व रथयानानि स्त्रियश्चान्तःपुरस्थिताः ॥ संहृष्टमनसः सर्वे अनुयान्ति नराधिपम् ॥
हस्त्यश्व-रथयानानि स्त्रियश्चान्तःपुरस्थिताः। संहृष्टमनसः सर्वे नराधिपमनुयान्ति॥
Verse 25
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु मे परमं गुह्यं यत्त्वया पृच्छितं मम ॥ मम क्षेत्रं परं चैव शुद्धं भागवतप्रियम् ॥
श्रीवराह उवाच। शृणु मे परमं गुह्यं यत्त्वया पृच्छितं मम। मम क्षेत्रं परं चैव शुद्धं भागवतप्रियम्॥
Verse 26
कति तीर्थानि पद्माक्ष क्षेत्रे सौकरवे तव ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥
कति तीर्थानि पद्माक्ष, क्षेत्रे सौकरवे तव। धर्मसंस्थापनार्थाय, तद्विष्णो वक्तुमर्हसि॥
Verse 27
कलिङ्गो जरया युक्तो पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ राज्यं दत्त्वा वरारोहे यथान्यायं कुलोद्भवम् ॥
कलिङ्गो जरया युक्तः पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत्। राज्यं दत्त्वा वरारोहे यथान्यायं कुलोद्भवम्॥
Verse 28
अथ दीर्घेण कालेन प्राप्य सौकरवं तदा ॥ धनधान्यसमृद्ध्यादि प्रददौ तत्र माधवि ॥
अथ दीर्घेण कालेन सौकरवं प्राप्य तदा तत्र माधवि धनधान्यसमृद्ध्यादि सम्यक् प्रददौ।
Verse 29
यत्र स्नातस्य यत्पुण्यं गतस्य च मृतस्य च ॥ यत्र यानि च तीर्थानि मम संस्थानसंस्थिताः ॥
यत्र स्नातस्य गतस्य च मृतस्य च यत्पुण्यं भवति, यत्र च मम संस्थानसंस्थितानि तीर्थानि सन्ति।
Verse 30
एकाकी स्वपते तत्र यत्र कश्चिन्न पश्यति ॥ स तु दीर्घेण कालेन कलिङ्गकुलवर्ध्धनः ॥
तत्र एकाकी स्वपते यत्र कश्चिन्न पश्यति; स तु दीर्घेण कालेन कलिङ्गकुलवर्ध्धनः अभवत्।
Verse 31
ततः स पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं काञ्चीराजसुतां तदा ॥
ततः स पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः तदा काञ्चीराजसुतां प्रति मधुरं वाक्यम् उवाच।
Verse 32
शृणु पुण्यं महाभागे मम क्षेत्रेषु सुन्दरि ॥ प्राप्नुवन्ति महाभागे गता सौकरवं प्रति ॥
शृणु पुण्यं महाभागे मम क्षेत्रेषु सुन्दरि; सौकरवं प्रति गता महाभागे तद् फलम् प्राप्नुवन्ति।
Verse 33
सुतानजनयत्पञ्च आदित्यसमतेजसः ॥ एवं तु मानुषं लोकं मम मायाप्रमोहितम् ॥
पञ्च सुतान् अजनयत् आदित्यसमतेजसः। एवं तु मानुषं लोकं मम मायाप्रमोहितम्॥
Verse 34
पूर्णं वर्षसहस्रं वै जीवितं मम सुन्दरि ॥ ब्रूहि तत्परमं गुह्यं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥
पूर्णं वर्षसहस्रं वै जीवितं मम सुन्दरि। ब्रूहि तत्परमं गुह्यं यन्मया पूर्वपृच्छितम्॥
Verse 35
दश पूर्वापराश्चापि अपरे सप्त पञ्च च ॥ स्वर्गं गच्छन्ति पुरुषास्तेषां ये तत्र वै मृताः ॥
दश पूर्वापराश्चापि अपरे सप्त पञ्च च। स्वर्गं गच्छन्ति पुरुषास्तेषां ये तत्र वै मृताः॥
Verse 36
आत्मकर्मसु संयुक्तं चक्रवत्परिवर्तते ॥ जातो जन्तुर्भवेद्बालो बालस्तु तरुणो भवेत् ॥
आत्मकर्मसु संयुक्तं चक्रवत्परिवर्तते। जातो जन्तुर्भवेद्बालो बालस्तु तरुणो भवेत्॥
Verse 37
ततो भर्त्तुर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य रुचिरेक्षणा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥
ततो भर्त्तुर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य रुचिरेक्षणा। उभौ तौ चरणौ गृह्य राजानं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 38
गमनादेव सुश्रोणि मुखस्य मम दर्शनात् ॥ सप्तजन्मान्तरे भद्रे जायते विपुले कुले ॥
गमनमात्रेण सुश्रोणि मम मुखदर्शनात् । सप्तजन्मान्तरे भद्रे विपुले कुले जायते ॥
Verse 39
तरुणो मध्यमं याति पश्चाद्याति जरां ततः ॥ बालो वै यानि कर्माणि करोत्यक्ष्ञानतः स्वयम् ॥
तरुणो मध्यमं याति पश्चाज्जरां ततो व्रजेत् । बालो यानि कर्माणि करोत्यज्ञानतः स्वयम् ॥
Verse 40
एवमेतन्महाभाग यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उपोष्य तु त्रिरात्रं त्वं पश्चाच्छ्रोष्यसि मानद ॥
एवमेतन्महाभाग यन्मां त्वं परिपृच्छसि । उपोष्य त्रिरात्रं त्वं पश्चाच्छ्रोष्यसि मानद ॥
Verse 41
धनधान्यसमृद्धेषु रूपवान्गुणवान्शुचिः ॥ मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः ॥
धनधान्यसमृद्धेषु कुलेषु रूपवान् गुणवान् शुचिः । मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः ॥
Verse 42
न स लिप्यति पापेन एवमेतन्न संशयः ॥ ततः करिष्यतो राज्यं निष्कण्टकमनामयम्
न स लिप्यति पापेन एवमेतन्न संशयः । ततः करिष्यतो राज्यं निष्कण्टकमनामयम् ॥
Verse 43
बाढमित्येव तां राजा प्रत्युवाच यशस्विनि ॥ पद्मपत्रविशालाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने
राजा ताम् प्रत्युवाच—“बाढम्” इति, यशस्विनि; पद्मपत्रविशालाक्षि, पूर्णचन्द्रनिभानने।
Verse 44
एवं वै मानुषो भूत्वा अपराधविवर्जितः ॥ गमनं तस्य क्षेत्रस्य मरणं तत्र कारणम्
एवं वै मानुषो भूत्वा अपराधविवर्जितः; तस्य क्षेत्रस्य गमनं, मरणं तत्र कारणम् इति कथ्यते।
Verse 45
सप्तसप्ततिवर्षाणि ह्यतीतानि यशस्विनि ॥ अष्टसप्ततिके वर्षे एकान्ते तु नराधिपः
सप्तसप्ततिवर्षाणि ह्यतीतानि, यशस्विनि; अष्टसप्ततिके वर्षे नराधिपः एकान्ते (स्थितः)।
Verse 46
यथा वदसि सुश्रोणि तथैव मम रोचते ॥ दन्तकाष्ठं समादाय द्वादशाङ्गुलमायतम्
यथा वदसि सुश्रोणि तथैव मम रोचते; दन्तकाष्ठं समादाय द्वादशाङ्गुलमायतम्।
Verse 47
ये मृतास्तस्य क्षेत्रस्य सौकरस्य प्रभावतः ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्हस्ताश्चतुर्भुजाः
ये मृतास्तस्य क्षेत्रस्य सौकरस्य प्रभावतः; शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्हस्ताश्चतुर्भुजाः (भवन्ति)।
Verse 48
तमेव चिन्तयन्नर्थं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥ माधवस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी
तमेव विषयं चिन्तयन् मध्याह्ने दिवाकरे स्थिते, माधवमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां (अग्रे प्रवृत्तः)।
Verse 49
स्नात्वा सङ्कल्पयामास त्रिरात्रं नियमाविन्वितौ ॥ उपोष्य तौ त्रिरात्रं तु विधिना नियमाविन्वितौ
स्नात्वा तौ त्रिरात्रव्रताय सङ्कल्पं चक्रतुः, नियमसंयुतौ। ततः विधिना त्रिरात्रं उपोष्य, नियमैः संयतौ बभूवतुः।
Verse 50
त्यक्त्वा कलेवरं तूर्णं श्वेतद्वीपं प्रयान्ति ते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
कलेवरं त्यक्त्वा ते शीघ्रं श्वेतद्वीपं प्रयान्ति। अन्यच्च ते वक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे।
Verse 51
बुद्धिः सम्पद्यते तस्य प्रियादर्शनलालसा ॥ कोऽर्च्यस्तत्किं व्रतं चास्या एषा स्वपिति निर्जने
तस्य बुद्धिः सम्पद्यते प्रियदर्शनलालसासहिताः। ‘कोऽर्च्यः? तत् किं? अस्याः किं व्रतम्?’ इयं निर्जने स्वपिति।
Verse 52
ततः स्नातौ शुची क्षौमे परिधाय तु वाससी ॥ प्रणम्य भूषितौ विष्णुं दम्पती तदनन्तरम्
ततः स्नातौ शुची, क्षौमे वाससी परिधाय। भूषितौ दम्पती तदनन्तरं विष्णुं प्रणेमतुः।
Verse 53
तीर्थेषु तेषु स्नातश्च यां प्राप्नोति परां गतिम् ॥ चक्रतीर्थं महाभागे यत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्
तेषु तीर्थेषु स्नात्वा जनः परां गतिं प्राप्नोति। महाभागे, यत्र चक्रं प्रतिष्ठितं तत् चक्रतीर्थं प्रसिद्धम्।
Verse 54
न सुप्ताया व्रतं किञ्चिद्दृश्यते धर्मसंचयः ॥ न च विष्णुकृतं कर्म न चैवेश्वरचोदितम्
सुप्तायाः कस्यचित् व्रतं न दृश्यते धर्मसञ्चयहेतुः। न तत् विष्णुकृतं कर्म, न च ईश्वरचोदितम्।
Verse 55
ततः सा सुन्दरी भूषां समुत्तार्य शुभेक्षणा ॥ मह्यं निवेदयामास प्रोवाच च जनेश्वरम्
ततः सा शुभेक्षणा सुन्दरी भूषां समुत्तार्य मम निवेदयामास, जनेश्वरं च प्रोवाच।
Verse 56
वैशाख द्वादशीं प्राप्य स्नायाद्यो विधिपूर्वकम् ॥ दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
वैशाखमासे द्वादशीं प्राप्य यो विधिपूर्वकं स्नायात्, स दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च पुण्यं लभते।
Verse 57
न तत्र एष विद्येत यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ॥ बार्हस्पत्येषु धर्मेषु याम्येषु च न विद्यते
तत्र न कश्चिद् विद्यते योऽीदृशं व्रतं चरेत्। बार्हस्पत्येषु धर्मेषु याम्येषु च न विद्यते।
Verse 58
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गाधिपतिं तथा ॥ सृगाली पूर्वमेवाहं तिर्यग्योनिव्यवस्थिताः
सा कलिङ्गाधिपतिं प्रति मधुरं वाक्यमुवाच— ‘पूर्वमेवाहं सृगाली तिर्यग्योनौ व्यवस्थितास्मि।’
Verse 59
धनधान्यसमृद्धो हि जायते विपुले कुले ॥ मद्भक्तश्चापि जायेत मम कर्मपरायणः
धनधान्यसमृद्धो हि विपुले कुले जायते; मद्भक्तोऽपि जायेत मम कर्मपरायणः।
Verse 60
न एष विद्यते तत्र सुप्ता चरति यद्व्रतम् ॥ भुक्त्वा तु कामभोगानि भुक्त्वा तु पिशितोदनम्
तत्र न विद्यते— सुप्तो यद्व्रतं चरति; कामभोगान् भुक्त्वा, पिशितोदनं च भुक्त्वा (व्रतचर्या न युज्यते)।
Verse 61
विद्धास्मि सोमदत्तेन बाणेन मृगलीप्सुना ॥ एतं शिरसि मे राजन्पश्य बाणं सुसंस्कृतम्
सोमदत्तेन मृगलीप्सुना बाणेन विद्धास्मि; राजन्, पश्य— एष मे शिरसि सुसंस्कृतो बाणः।
Verse 62
अपराधं वर्जयति दीक्षितश्चैव जायते ॥ भूत्वा वै मानुषस्तत्र तीर्थे संसारसागरम्
अपराधं वर्जयति, दीक्षितश्चैव जायते; तत्र तीर्थे मानुषो भूत्वा संसारसागरं (तरति)।
Verse 63
ताम्बूलं रक्तवस्त्रं तु सुसूक्ष्मे पट्टवाससी ॥ सुगन्धैर्भूषिता गात्रे सर्वरत्नसमायुता
ताम्बूलं रक्तवस्त्रं च सुसूक्ष्मे पट्टवाससी। सुगन्धैर्भूषिता गात्रे सर्वरत्नसमन्विता॥
Verse 64
यस्य दोषेण मेऽप्येषा रुजा शिरसि संस्थिता ॥ काञ्चीराजकुले जन्म पित्रा दत्ता तव प्रिया
यस्य दोषेण मेऽप्येषा रुजा शिरसि संस्थिता। काञ्चीराजकुले जाता पित्रा दत्ता तव प्रिया॥
Verse 65
तीर्त्वा चक्रगदाशङ्खपद्मपाणिश्चतुर्भुजः ॥ मम रूपधरः श्रीमान्मम लोके महीयते
तीर्त्वा चक्रगदाशङ्खपद्मपाणिश्चतुर्भुजः। मम रूपधरः श्रीमान् मम लोके महीयते॥
Verse 66
मम कान्ता विशालाक्षी किमत्र चरते व्रतम् ॥ कुप्येतापि तु सन्तुष्टा प्रिया मे कमलेक्षणा
मम कान्ता विशालाक्षी किमत्र चरते व्रतम्। कुप्येतापि तु सन्तुष्टा प्रिया मे कमलेक्षणा॥
Verse 67
क्षेत्रप्रभावान्मे सैषा जाता सिद्धिर्नमोऽस्तु ते ॥ स ततः पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः
क्षेत्रप्रभावान्मे सैषा जाता सिद्धिर्नमोऽस्तु ते। स ततः पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः॥
Verse 68
चक्रतीर्थे विशालाक्षि मरणे कृतकृत्यतः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य श्रोतुकामा वसुन्धरा
चक्रतीर्थे, विशालाक्षि, मरणकाले कृतकृत्यत्वं प्राप्यते। तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा वसुन्धरा परं श्रोतुमिच्छामास।
Verse 69
अवश्यमेव द्रष्टव्या कीदृशं चरति व्रतम् ॥ किन्नरैः सुप्रलक्ष्येत वशीकरणमुत्तमम्
अवश्यमेव सा द्रष्टव्या—कीदृशं व्रतं चरति? किन्नरैः सुस्पष्टं ज्ञायेत, एतदुत्तमं वशीकरणकर्मेति।
Verse 70
श्रुत्वा राजा प्रियां वाक्यं प्रत्युवाच स्मृतिङ्गतः ॥ अहं गृध्रो महाभागे तेनैव वनचारिणा
प्रियं वाक्यं श्रुत्वा राजा स्मृत्युद्गमेन प्रत्युवाच—“अहं गृध्रो महाभागे, तेनैव वनचारिणा …”
Verse 71
शिरस्यञ्जलिमाधाय श्लक्ष्णमेतदुवाच ह ॥ तत्र सौकरवे तीर्थे चन्द्रमास्त्वामतोषयत्
शिरसि अञ्जलिं निधाय स श्लक्ष्णमिदं वचोऽब्रवीत्। तत्र सौकरवे तीर्थे चन्द्रमाः त्वामतोषयत्।
Verse 72
अथ योगीश्वरी भूत्वा यत्र गच्छति रोचते ॥ अथवा चान्यसंसृष्टा कामरोगेण चावृता
अथ योगीश्वरी भूत्वा यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र रोचते। अथवा अन्यसंसृष्टा कामरोगेण चावृता भवति।
Verse 73
सोमदत्तेन बाणेन एकेनैव निपातितः ॥ ततो जातोऽस्म्यहं भद्रे कलिङ्गानां जनाधिपः
सोमदत्तेनैकबाणेन निपातितोऽहं; ततः, भद्रे, कलिङ्गानां जनाधिपोऽभवम्।
Verse 74
एतदाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः
एतत् तत्त्वेन मे ब्रूहि; मम हि परमं कौतूहलम्। वसुधावचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः…
Verse 75
एवं चिन्तयतस्तस्य अस्तं प्राप्तो दिवाकरः ॥ संवृत्ता रजनी सुभ्रूः सर्वसार्थसुखावहा
एवं चिन्तयतः तस्य दिवाकरः अस्तं प्राप्तः; रजनी संवृत्ता, सुभ्रूः, सर्वसार्थसुखावहा।
Verse 76
जातोऽस्मि परमा व्युष्टिः प्राप्तं राज्यं मया महत् ॥ सिद्धिर्लब्धा वरारोहे मया सर्वाङ्गसुन्दरी
अहं परमा व्युष्टिर्जातः; मया महद् राज्यं प्राप्तम्। सिद्धिर्लब्धा मया, वरारोहे, सर्वाङ्गसुन्दरि।
Verse 77
उवाच वाक्यं मेदिन्याः मेषदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कथ्यमानं मयानघे
मेषदुन्दुभिनिःस्वन उवाच मेदिन्याः वाक्यम्— शृणु भूमे प्रयत्नेन, मया कथ्यमानम्, अनघे।
Verse 78
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रभातसमये शुभे ॥ पठन्ति मागधा बन्दिसूता वैतालिकास्तथा
ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रभातसमये शुभे । मागधा बन्दिसूता वैतालिकाश्च स्तुतिं पठन्ति स्म ॥
Verse 79
अकामपतितेनापि पश्य क्षेत्रस्य वै फलम् ॥ ये च भागवतश्रेष्ठा ये च नारायणप्रियाः
अकामपतितेनापि पश्य क्षेत्रस्य वै फलम् । ये च भागवतश्रेष्ठा ये च नारायणप्रियाः ॥
Verse 80
तस्य वै कारणं येन तेन चाराधितोऽस्म्यहम् ॥ तस्य प्रीतोऽस्म्यहं देवि विशुद्धेनान्तरात्मना
तस्य वै कारणं येन तेन चाराधितोऽस्म्यहम् । तस्य प्रीतोऽस्म्यहं देवि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
Verse 81
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च बोधितो वसुधाधिपः ॥ सर्वलोकहितार्थाय उदिते च दिवाकरे
शङ्खदुन्दुभिनादैश्च बोधितो वसुधाधिपः । सर्वलोकहितार्थाय उदिते च दिवाकरे ॥
Verse 82
पौरजानपदाः सर्वे श्रुत्वा तु तदनन्तरम्॥ लाभालाभौ परित्यज्य सर्वकर्माण्यकारयन्॥
पौरजानपदाः सर्वे श्रुत्वा तु तदनन्तरम् । लाभालाभौ परित्यज्य सर्वकर्माण्यकारयन् ॥
Verse 83
मां स द्रष्टुं न शक्नोति मम तेजःप्रमोहितः॥ ततो निमीलिताक्षेण कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्॥
स मम तेजसा प्रमोहितो मां द्रष्टुं न शक्नोति; ततो निमीलिताक्षः शिरसि चाञ्जलिं कृत्वा प्रणनाम।
Verse 84
स्नातस्तु विधिना सोऽथ क्षौमाभ्यामुपसंवृतः॥ भूत्वा चोत्सारयामास आज्ञां दत्त्वा यथोचितम्॥
अथ स विधिना स्नातः क्षौमवस्त्राभ्यामुपसंवृतः; यथोचितमाज्ञां दत्त्वा कार्याण्युत्सारयामास।
Verse 85
सर्वे शङ्खधराश्चैव सर्वे चायुधसंयुताः। ताः स्त्रियश्च वरारोहे स्तुतिमन्या महौजसः॥
सर्वे शङ्खधराः सर्वे चायुधसंयुताः; हे वरारोहे, ताः स्त्रियः स्तुतिमन्याः महौजसः आसन्।
Verse 86
न शक्नोति तथा वक्तुं भीरुः सन्त्रस्तलोचनः॥ एवमेतद्विचेष्टन्तं ब्राह्मणानामपीश्वरम्॥
स भीरुः सन्त्रस्तलोचनः तथा वक्तुं न शक्नोति; एवं विचेष्टन्तं ब्राह्मणानामपि ईश्वरं पश्येत्।
Verse 87
व्रतस्थं यः स्पृशेन्मां तु नारी पुरुष एव च॥ धर्मयुक्तेन दण्डेन मम वध्यो भवेत् तु सः॥
यो व्रतस्थां मां नारी वा पुरुषो वा स्पृशेत्, स धर्मयुक्तेन दण्डेन मम वध्यो भवेत्।
Verse 88
श्वेतद्वीपे प्रमोदन्ते सर्वभोगसमन्विताः॥ एवं ते कथितं भूमे व्युष्टिः सौकरवे महत्॥
श्वेतद्वीपे ते सर्वभोगसमन्विताः प्रमोदन्ते। एवं हे भूमे, सौकरवविषये महदाख्यानं ते कथितम्॥
Verse 89
वाणीं सूक्ष्मां समादाय स सोमो चोदितो मया॥ किं वा फलं समुद्धिश्य तप्यसे सुमहत्तपः॥
वाणीं सूक्ष्मां समादाय स सोमो मया चोदितः। ‘किं वा फलं समुद्धिश्य, कस्य फलस्यार्थं सुमहत्तपस्तप्यसे?’ इति॥
Verse 90
एवमाज्ञापयित्वा तु कालिङ्गो नृपतिः किल॥ गतश्च त्वरया धीमान् प्रविष्टस्तत्र सुव्रते॥
एवमाज्ञापयित्वा तु कालिङ्गो नृपतिः किल। गतस्त्वरया धीमान्, प्रविष्टस्तत्र सुव्रते॥
Verse 91
अकामपतिताश्चैव श्वेतद्वीपमुपागताः॥ य एतेन विधानेन वासं तीर्थे तु कारयेत्॥
अकामपतिताश्चैव श्वेतद्वीपमुपागताः। य एतेन विधानेन तीर्थे वासं तु कारयेत्॥
Verse 92
ब्रूहि तत्त्वेन मे सोम यत्ते मनति वर्तते ॥ सर्वं सम्पादयिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥
ब्रूहि तत्त्वेन मे सोम, यत्ते मनसि वर्तते। सर्वं सम्पादयिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः॥
Verse 93
मरणं च विशालाक्षि श्वेतद्वीपं च गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥
मरणं च विशालाक्षि श्वेतद्वीपमपि गच्छति। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 94
मम वाक्यं ततः श्रुत्वा ग्रहाणां प्रवरेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सोमतीर्थमवस्थितः ॥
मम वाक्यं ततः श्रुत्वा ग्रहाणां प्रवरेश्वरः। सोमतीर्थमवस्थितः मधुरं वाक्यमुवाच॥
Verse 95
पर्यङ्कस्य तले तत्र राजा दर्शनलालसः ॥ विलोक्य तां वरारोहां ततश्चिन्तापरायणाम् ॥ ततः कमलपत्राक्षी वेदनायासपीडिता ॥ रुजार्ता रुरुदे तत्र शिरोवेदनताडिता ॥
पर्यङ्कस्य तले तत्र राजा दर्शनलालसः। विलोक्य तां वरारोहां चिन्तापरायणाम्॥ ततः कमलपत्राक्षी वेदनायासपीडिता। रुजार्ता रुरुदे तत्र शिरोवेदनताडिता॥
Verse 96
स्नानादाखोटके तीर्थे यत्फलं समुपाश्नुते ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
आखोटके तीर्थे स्नानात् यत्फलं समुपाश्नुते। तत् दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च तिष्ठति॥
Verse 97
भगवन् यदि तुष्टोऽसि मम चात्र गतः प्रभो ॥ योगनाथो जगच्छ्रेष्ठः सर्वयोगीश्वरेश्वरः ॥
भगवन् यदि तुष्टोऽसि मम चात्र गतः प्रभो। योगनाथो जगच्छ्रेष्ठः सर्वयोगीश्वरेश्वरः॥
Verse 98
किं मया तु कृतं कर्म पूर्वमेव सुदुष्करम् ॥ येनाहमीदृशीं प्राप्ता दशां पुण्यपरिक्षयात् ॥
किं मया पूर्वमेव सुदुष्करं कर्म कृतं, येन पुण्यपरिक्षयात् अहम् ईदृशीं दशां प्राप्ता?
Verse 99
नन्दनं समवाश्रित्य मोदन्ते चैव सर्वदा ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ॥
नन्दनं समवाश्रित्य ते सर्वदा मोदन्ते; ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः स विपुले कुले जायते।
Verse 100
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावत्त्वयि जनार्दन ॥ अतुला त्वयि मे भक्तिर्भवेन्नित्यं सुनिश्चला ॥
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावत्त्वयि जनार्दन; अतुला मे भक्तिः त्वयि नित्यं सुनिश्चला भवेत्।
Verse 101
भर्त्ता च मां न जानाति क्लिश्यमानामनाथवत् ॥ अथ मां किं कथं भर्त्ता मन्यते स्वजनोऽपि वा ॥
भर्त्ता च मां न जानाति क्लिश्यमानामनाथवत्; अथ मां किं कथं भर्त्ता मन्यते स्वजनोऽपि वा?
Verse 102
मद्भक्तश्चैव जायेत एवमेतन्न संशयः॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि स्नातो गृध्रवटे नरः
“मद्भक्तश्चैव जायेत, एवमेतन्न संशयः। पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि—गृध्रवटे स्नातो नरः …”
Verse 103
यच्चापि मम तद्रूपं त्वया संस्थापितं प्रभो॥ सप्तद्वीपेषु दृश्येत तत्र तत्रैव संस्थितम्
यच्चापि मम तद्रूपं त्वया संस्थापितं प्रभो। सप्तद्वीपेषु दृश्येत तत्र तत्रैव संस्थितम्॥
Verse 104
कथये किं शयानाऽऽतु सखीनां शयने स्थिता॥ एवमत्र न युज्येत यन्मया परिचिन्तितम्
कथये किं शयानाऽऽतु सखीनां शयने स्थिता। एवमत्र न युज्येत यन्मया परिचिन्तितम्॥
Verse 105
यत्फलं समवाप्नोति स्नानमात्रकृतोदकः॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च
यत्फलं समवाप्नोति स्नानमात्रकृतोदकः। नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च॥
Verse 106
सोम इत्येव यज्ञेषु पिबन्तु मम ब्राह्मणाः॥ गतिः पारमिका तेषां दिव्या विष्णो भवेद्यथा
सोम इत्येव यज्ञेषु पिबन्तु मम ब्राह्मणाः। गतिः पारमिका तेषां दिव्या विष्णो भवेद्यथा॥
Verse 107
किंच वात्मनि दुःखस्य सर्वमेतच्च युज्यते॥ किंच मां वक्ष्यते भर्त्ता किं च मामितरे जनाः
किंच वात्मनि दुःखस्य सर्वमेतच्च युज्यते। किंच मां वक्ष्यते भर्त्ता किं च मामितरे जनाः॥
Verse 108
इन्द्रलोकं समासाद्य मोदते निर्जरैः सह॥ इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम तीर्थप्रभावतः
इन्द्रलोकं समासाद्य स निर्जरैः सह मोदते। किन्तु मम तीर्थस्य प्रभावात् इन्द्रलोकात् परिभ्रश्यति॥
Verse 109
अधर्मे च न मे बुद्धिर्भवेद्विष्णो कदाचन। पतित्वं चाथ गच्छेयमोषधीनां तथा कुरु
अधर्मे न मे बुद्धिः कदाचन भवेद् विष्णो। पतित्वं च मा गच्छेयं, ओषधीनां विषये तथा कुरु॥
Verse 110
ततो ब्रूयामिदं वाक्यं यन्मे हृद्यवतिṣ्ठते॥ ततः प्रियावचः श्रुत्वा समुत्थाय ततो नृपः
ततोऽहं ब्रूयामिदं वाक्यं यन्मे हृदि अवतिष्ठते। ततः प्रियवचः श्रुत्वा नृपः समुत्थाय ततः॥
Verse 111
यत्त्वया पृच्छितं पूर्वं सर्वसंसारमोक्षणम्॥ ततो नारायणाच्छ्रुत्वा पृथिवी संहितव्रता
यत्त्वया पूर्वं पृष्टं सर्वसंसारमोक्षणम्। ततो नारायणात् श्रुत्वा पृथिवी संहितव्रता अभवत्॥
Verse 112
यदि तुष्टो महादेव आदिमध्यान्तवर्जितः ॥ मम चैव प्रियार्थाय एतन्मे दीयतां वरः ॥
यदि तुष्टो महादेवः आदिमध्यान्तवर्जितः। मम च प्रियार्थाय एष मे वरः प्रदीयताम्॥
Verse 113
दोरभ्यामालिङ्ग्य वै भार्यां वाक्यमेतदुवाच ह ॥ किमिदं भाषसे भद्रे आत्मानं न प्रशंससि ॥
स दोर्भ्यामालिङ्ग्य वै भार्यां वाक्यमेतदुवाच ह— “किमिदं भाषसे भद्रे? आत्मानं कुतो न प्रशंससि?”
Verse 114
उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम् ॥ केन कर्मविपाकेन तीर्थं पुनरवाप्यते ॥
सा लोकनाथं जनार्दनं मधुरं वाक्यमुवाच— “केन कर्मविपाकेन तीर्थं पुनरवाप्यते?”
Verse 115
ततः सोमवचः श्रुत्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ एवं तप्तं महाभागे तपः सोमेन निश्चयात् ॥
ततः सोमवचः श्रुत्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम्। एवं तप्तं महाभागे तपः सोमेन निश्चयात्॥
Verse 116
अशोच्या शोचिता या तु यच्च निन्दसि चात्मनि ॥ भिषजः किं न विद्यन्ते अष्टकर्मसमाहिताः ॥
अशोच्या शोचिता या त्वं यच्च निन्दसि चात्मनि। भिषजः किं न विद्यन्ते अष्टकर्मसमाहिताः॥
Verse 117
स्नानं वा मरणं देव यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि महाभागे पूर्वधर्मकृतो नराः ॥
“स्नानं वा मरणं देव यथावद्वक्तुमर्हसि।” श्रीवराह उवाच— “शृणु देवि महाभागे, पूर्वधर्मकृतो नराः।”
Verse 118
प्राप्ता च परमा सिद्धिः सोमतीर्थेऽन्यदुर्लभा ॥ स्नायाद्यः सोमतीर्थे तु मम कर्मपरायणः ॥
सोमतीर्थे परमा सिद्धिः प्राप्यते, या अन्यत्र दुर्लभा। यः सोमतीर्थे स्नाति मम कर्मपरायणः, स तस्य फलम् अवाप्नोति॥
Verse 119
ये तु संस्थापयेयुस्ते शिरसो वेदनां पराम् ॥ त्वया पूर्वं व्रतमिषाद्वेदना यदि गोपिता ॥
ये तु तद्व्रतं संस्थापयेयुः, ते शिरसि परमां वेदनां अनुभवेयुः। त्वया पूर्वं व्रतमिषात् यदि सा वेदना गोपिता॥
Verse 120
केनचित्कर्मदोषेण तिर्यग्योनिमवाप्य हि ॥ जन्मान्तरार्जितैः पुण्यैस्तीर्थस्नानजपादिभिः ॥
केनचित् कर्मदोषेण तिर्यग्योनिम् अवाप्यापि, जन्मान्तरार्जितैः पुण्यैः तीर्थस्नान-जपादिभिः पुनरुद्धारः स्यात्॥
Verse 121
अष्टमेन तु भक्तेन मम कर्मविधौ स्थितः ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि सोमतीर्थे नरस्य यत ॥
अष्टमेन भक्तेन मम कर्मविधौ स्थितेन, सोमतीर्थे नरस्य यत् फलं तस्य प्रवक्ष्यामि॥
Verse 122
येन वै क्लिश्यसे भद्रे शिरस्य सुखपीडिता ॥ वायुनाऽ कफपित्तेन शोणितेन कफेन वा
भद्रे, केन कारणेन क्लिश्यसे? शिरसि सुखपीडिता—वायुनाऽथ कफपित्ताभ्यां, शोणितेन वा, कफेन वा?
Verse 123
महादानैश्च लभ्येत तीर्थे पञ्चत्वमर्च्छकैः ॥ जन्मान्तरकृतं कर्म यत्स्वल्पमपि वा बहु
महादानैः फलमवाप्यते; तीर्थेऽर्चकाः पञ्चत्वं प्राप्नुवन्ति। जन्मान्तरकृतं कर्म यत्स्वल्पं वा बहु वा, तदेव फलायोपस्थितं भवति।
Verse 124
यत्र तप्तं तपस्तेन सोमेन सुमहात्मना ॥ पञ्चवर्षसहस्राणि एकपादेन तिष्ठता
तत्र सुमहात्मा सोमः एकपादेन तिष्ठन् पञ्चवर्षसहस्राणि तपस्तप्तवान्।
Verse 125
सन्निपातस्य दोषेण येनेदं पीड्यते शिरः ॥ काले विकाले कृत्वा वै पित्तोद्रेकं यशस्विति
सन्निपातदोषेण येनेदं शिरः पीड्यते; काले विकाले च पित्तोद्रेकं कृत्वा—हे यशस्विन्।
Verse 126
तत्कदाचित्फलत्येव न तस्य परिसङ्क्षयः ॥ कदाचिद्वासहायो वै पुण्यतीर्थादिदर्शनात्
तत्कर्म कदाचित् फलत्येव; तस्य न परिसङ्क्षयः। कदाचित् पुण्यतीर्थादिदर्शनात् वासहायोऽपि भवति।
Verse 127
पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः ॥ एवमुग्रं तपः कृत्वा कान्तिमानभवच्च सः
पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः; एवमुग्रं तपः कृत्वा स कान्तिमानभवत्।
Verse 128
अश्नासि पिशितं चान्नं तेनिदं दूष्यते शिरः ॥ क्रियतेऽत्र शिरावेधो रुधिरस्राव एव च
त्वं पिशितं चान्नं च अश्नासि; तेन शिरोऽयं दूष्यते। अत्र शिरसि शिरावेधः क्रियते, रुधिरस्रावश्चैव भवति॥
Verse 129
दुर्बलं प्रबलं भूत्वा प्रबलं दुर्बलं भवेत् ॥ पापान्तरं समासाद्य गहना कर्मणो गतिः
दुर्बलः प्रबलो भूत्वा, प्रबलोऽपि दुर्बलो भवेत्। पापान्तरं समासाद्य, गहना कर्मणो गतिः॥
Verse 130
ममापराधान्मुक्तश्च ब्राह्मणानां पतिस्तथा ॥ एवमेव महाभागे सोमतीर्थे कृतोदकः
ममापराधात् स मुक्तश्च, ब्राह्मणानां पतिस्तथा। एवमेव महाभागे, सोमतीर्थे कृतोदकः॥
Verse 131
दीयते चेच्छिरोऽभ्यङ्गः कथं तिष्ठति वेदना ॥ किमेतद्गोपितं भद्रे मयि तन्न निवेदितम्
दीयते चेच्छिरोऽभ्यङ्गः, कथं तिष्ठति वेदना। किमेतद्गोपितं भद्रे, मयि तन्न निवेदितम्॥
Verse 132
यदल्पमिव दृश्येत तन्महत्त्वाय कल्पते ॥ अत एव मनुष्यत्वं प्राप्तं राजत्वमेव च ॥
यदल्पमिव दृश्येत, तन्महत्त्वाय कल्पते। अत एव मनुष्यत्वं प्राप्तं, राजत्वमेव च॥
Verse 133
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च ॥ जायते ब्राह्मणः सुभ्रु वेदवेदाङ्गपारगः ॥
त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि त्रिंशद्वर्षशतानि च व्यतीतानि; सुभ्रु, तदा ब्राह्मणो जायते, वेदवेदाङ्गपारगः।
Verse 134
त्वया व्रतमिषेणायमात्मा संक्लिश्यते वृथा ॥ या त्वं वै भाषसे वाक्यं सौकरे गमनं प्रति ॥
त्वया व्रतमिषेणायमात्मा वृथा संक्लिश्यते; या च त्वं सौकरे गमनं प्रति वाक्यं भाषसे, तदपि तथैव।
Verse 135
सृगाली चैव गृध्रश्च तीर्थस्यैव प्रभावतः ॥ मरणादेव सम्प्राप्य क्षीणपापौ स्मृतिं पुनः ॥
तीर्थस्यैव प्रभावतः सृगाली गृध्रश्च मरणादेव क्षीणपापौ भूत्वा स्मृतिं पुनः सम्प्रापतुः।
Verse 136
स एष ब्राह्मणो भूत्वा संसाराद्विप्रमुच्यते ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि सोम तीर्थस्य सुन्दरी ॥
स एष ब्राह्मणो भूत्वा संसाराद्विप्रमुच्यते; सोमतीर्थस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि, सुन्दरी।
Verse 137
भर्तुर्गृहीत्वा चरणौ सा पतिं प्रत्यभाषत ॥ प्रसीद मे महाराज नेदं प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥
भर्तुश्चरणौ गृहीत्वा सा पतिं प्रत्यभाषत—प्रसीद मे महाराज, नेदं प्रष्टुं त्वमर्हसि।
Verse 138
तीर्थं वैवस्वतं नाम यत्रार्कस्तप्तवांस्तपः ॥ कदाचित्पुत्रकामेन मार्त्तण्डेन महत्तपः ॥
तीर्थं वैवस्वतं नाम यत्रार्कः कदाचित् तपः तप्तवान्। पुत्रकामेन मार्तण्डेन महत्तपः कृतम्॥
Verse 139
तत्तीर्थं येन विज्ञेयं मम मार्गानुसारिणा ॥ वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥
तत्तीर्थं मम मार्गानुसारिणा ज्ञेयम्। वैशाखमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां तद् लक्षणम्॥
Verse 140
मम पूर्वकथां वीर दुष्टकर्मानुसारिणीम् ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
मम पूर्वकथां वीर दुष्टकर्मानुसारिणीम् श्रुत्वा। ततः भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः प्रवृत्तः॥
Verse 141
कृतं चान्द्रायणं तत्र दशवर्षसहस्रकम् ॥ ततः सप्तसहस्राणि वायुभक्षस्तु संस्थितः ॥
तत्र चान्द्रायणं कृतं दशवर्षसहस्रकम्। ततः सप्तसहस्राणि वायुभक्षः स्थितोऽभवत्॥
Verse 142
प्रवृत्ते चान्धकारे तु यत्र कश्चिन्न दृश्यते॥ सोमेन च विना भूमिर्दृश्यते चन्द्रसप्रभा॥
प्रवृत्तेऽन्धकारे यत्र किञ्चिदपि न दृश्यते। सोमं विना अपि भूमिः चन्द्रसप्रभा दृश्यते॥
Verse 143
उवाच मधुरं वाक्यं सुहितेनान्तरात्मना॥ किमिदं गोप्यते देवि ममाग्रे वरवर्णिनि॥
स सुहितेनान्तरात्मना मधुरं वाक्यमुवाच— “देवि, वरवर्णिनि, ममाग्रे किमिदं गोप्यते?”
Verse 144
आलोकश्चैव दृश्येत सोमस्तत्र न दृश्यते॥ एवं त्वां वच्मि हे भद्रे एष विस्मयः परः॥
तत्र आलोक एव दृश्यते, सोमस्तु न दृश्यते। एवं त्वां वच्मि हे भद्रे— एष परो विस्मयः॥
Verse 145
तथ्यमेव महाभागे पृच्छ्यमाना यशस्विनि॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना॥
तथ्यमेव महाभागे, पृच्छ्यमाना यशस्विनि। ततः भर्तृवचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना॥
Verse 146
विवस्वन्तं महाभागं मम कर्मपरायणम्॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्त्तते॥
विवस्वन्तं महाभागं मम कर्मपरायणम्। वरं वरय भद्रं ते, यस्ते मनसि वर्तते॥
Verse 147
एतच्चिह्नं महाभागे पुण्ये सौकरवे मम॥ सौमतीर्थे विशालाक्षि येन मुच्यन्ति जन्तवः॥
एतच्चिह्नं महाभागे पुण्ये मम सौकरवे। सौमतीर्थे विशालाक्षि येन मुच्यन्ति जन्तवः॥
Verse 148
उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गानां महाधिपम्॥ भर्त्ता धर्मो यशो भर्त्ता भर्त्तैव प्रियमान्त्मनः॥
सा कलिङ्गानां महाधिपं प्रति मधुरं वाक्यमुवाच— “भर्ता धर्मः, भर्ता यशः; भर्तैवात्मनः प्रियतमः।”
Verse 149
ततो ममवचः श्रुत्वा कश्यपस्य सुतो बली॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच महद्वचः॥
ततः मम वचः श्रुत्वा कश्यपसुतो बली, मधुरं स्वरमादाय, महद्वचः प्रत्युवाच।
Verse 150
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ प्रभावमस्य क्षेत्रस्य विस्मयं परमं महत्॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे। अस्य क्षेत्रस्य प्रभावोऽयं—परमं महद्विस्मयः।
Verse 151
तस्य पूर्वेण पार्श्वेन तीर्थं गृध्रवटं स्मृतम्॥ यत्राकामो मृतो गृध्रो मानुषत्वमुपागतः॥
तस्य पूर्वेण पार्श्वेन तीर्थं गृध्रवटं स्मृतम्। यत्राकामो मृतो गृध्रो मानुषत्वमुपागतः।
Verse 152
अवश्यमेव तद्वाच्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तथापि नोत्सहे वक्तुं हृदि यत्परिवर्तते
अवश्यमेव तद्वाच्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि; तथापि नोत्सहे वक्तुं यद्धृदि परिवर्तते।
Verse 153
यदि देव प्रसन्नोऽसि अयं मे दीयतां वरः ॥ पुत्रमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते सुरेश्वर
यदि देव प्रसन्नोऽसि, अयं मे वरः प्रदीयताम्—पुत्रमिच्छाम्यहं देव, तव प्रसादात् सुरेश्वर।
Verse 154
अकामा तु मृता तीर्थे आत्मनः कर्मनिश्चयात् ॥ मम क्षेत्रप्रभावेण सृगाली मानुषी भवेत्
अकामा तु तीर्थे मृता, आत्मनः कर्मनिश्चयात्; मम क्षेत्रप्रभावेण सृगाली मानुषी भवेत्।
Verse 155
तव पीडाकरमिति तन्मां न प्रष्टुमर्हसि ॥ एतद्दुःखं महाभाग हृदि मे परिवर्तते
तव पीडाकरमिति तन्मां न प्रष्टुमर्हसि; एतद्दुःखं महाभाग, हृदि मे परिवर्तते।
Verse 156
विवस्वद्वचनं श्रुत्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरी ॥ तस्य शुद्धेन मनसा प्रोक्तवानस्मि सुन्दरी
विवस्वद्वचनं श्रुत्वा तुष्टोऽहं तस्य, सुन्दरी; तस्य शुद्धेन मनसा प्रोक्तवानस्मि, सुन्दरी।
Verse 157
राजपुत्री विशालाक्षी श्यामा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ गुणवद्रूपसम्पन्ना चतुःषष्टिकलान्विता
राजपुत्री विशालाक्षी श्यामा सर्वाङ्गसुन्दरी; गुणवद्रूपसम्पन्ना चतुःषष्टिकलान्विता।
Verse 158
सुखे हि वर्तसे नित्यं महाराजोऽसि सुन्दरः ॥ बह्व्यो मत्सदृशा भार्या स्तिष्ठन्त्यन्तःपुरे तव
त्वं नित्यं सुखे वर्तसे; महाराजोऽसि सुन्दरः। मादृश्यो बह्व्यः भार्याः तव अन्तःपुरे तिष्ठन्ति॥
Verse 159
यमश्च यमुना चैव मिथुनं जनयिष्यतः ॥ एवं तस्य वरं दत्त्वा आदित्यस्य वसुन्धरे
यमश्च यमुना चैव मिथुनं जनयिष्यतः। एवं तस्य वरं दत्त्वा आदित्यस्य वसुन्धरे॥
Verse 160
प्राश्नासि पिशितान्नं च प्रावारान्भूषणानि च ॥ आच्छादयसि यानैश्च हस्त्यश्व-रथपृष्ठगः
त्वं पिशितान्नं प्राश्नासि, प्रावारान् भूषणानि च गृह्णासि। यानैश्च आच्छाद्यसे, हस्त्यশ्व-रथपृष्ठगः॥
Verse 161
आत्मयोगप्रभावेण तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ आदित्योऽपि गतो भद्रे वेश्म स्वं च महाधनम्
आत्मयोगप्रभावेण तत्रैव अन्तरहितोऽभवम्। आदित्योऽपि गतो भद्रे स्वं वेश्म महाधनम्॥
Verse 162
अहो तीर्थप्रभावो वै त्वया प्रोक्तो महान्मम ॥ यस्य देव प्रभावेण तिर्यग्योनित्वमागतौ ॥ गृध्रश्चैव सृगाली च प्राप्तौ वै मानुषीं तनुम् ॥
अहो मम त्वया प्रोक्तः तीर्थप्रभावो महान्। यस्य देवप्रभावेण तिर्यग्योनित्वमागतौ—गृध्रश्च सृगाली च—मानुषीं तनुं प्राप्तौ॥
Verse 163
बिभर्षि स्वेच्छया राजन्न मां सम्प्रष्टुमर्हसि ॥ त्वं मे देवो गुरुः साक्षाद्भर्त्ता यज्ञः सनातनः ॥
राजन्, स्वेच्छया मां बिभर्षि; अतः त्वां पृच्छितुमहं योग्यः। त्वमेव मे देवः, साक्षाद्गुरुः, भर्ता, यज्ञः सनातनश्च।
Verse 164
दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ॥ अथवा तत्र सुष्रोणि म्रियते पुण्यवान्नरः ॥
दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते; अथवा तत्र सुष्रोणि पुण्यवान्नरो म्रियते।
Verse 165
स्नानेन तत्र तीर्थे च मरणाद्वा जनार्दन ॥ कां गतिं वै प्रपद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥
तत्र तीर्थे स्नानेन वा मरणाद्वा, हे जनार्दन, कां गतिं वै प्रपद्यन्ते? तन्ममाचक्ष्व, हे केशव।
Verse 166
यमलोकं न गच्छेत्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्नानस्य मरणस्य च ॥
अस्य तीर्थस्य प्रभावतः यमलोकं न गच्छेत्। भद्रे, स्नानस्य मरणस्य च एतत्ते कथितम्।
Verse 167
चिह्नं च कीदृशं तेषां जायन्ते येन ते तथा ॥ अकामावपि तौ क्षेत्रे प्राप्तौ नु परमां गतिम् ॥
तेषां चिह्नं कीदृशं जायते येन ते तथा ज्ञायन्ते? अकामावपि तौ क्षेत्रे प्राप्तौ नु परमां गतिम्?
Verse 168
पतिव्रतानां सर्वासामेष धर्मः सनातनः ॥ न संशये नियोक्तव्यः सुखस्थो हि पतिः स्त्रिया ॥
पतिव्रतानां सर्वासां एष धर्मः सनातनः। संशयेन नियोक्तव्यो न; स्त्रिया पतिः सुखस्थो हि कार्यः॥
Verse 169
फलं चैव यथावृत्तं तीर्थे सौकरवे मम ॥ आख्यानानां महाख्यानं क्रियाणां च महाक्रिया ॥
फलं च यथावृत्तं मम सौकरवे तीर्थे। आख्यानानां महाख्यानं, क्रियाणां च महाक्रिया॥
Verse 170
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मविदां वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मविदां वरः। उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामो वसुन्धराम्॥
Verse 171
एतन्निश्चित्य मे पीडां न प्रष्टुं त्वमिहार्हसि ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥
एतन्निश्चित्य मे पीडां न प्रष्टुं त्वमिहार्हसि। ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥
Verse 172
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ एष तेजश्च मन्त्रश्च सर्वभागवतप्रियम्
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च। एष तेजश्च मन्त्रश्च सर्वभागवतप्रियम्॥
Verse 173
शृणु तत्त्वेन मे भूमे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उभौ तौ कारणाद्यस्मात्प्राप्तौ वै मानुषीं गतिम्
शृणु भूमे तत्त्वतः मे यत् त्वं मां परिपृच्छसि। कारणविशेषात् तौ उभौ वै मानुषीं गतिं प्राप्तौ॥
Verse 174
धर्मश्चार्थश्च कामश्च यशः स्वर्गश्च मानद ॥ पृष्टया मे सदा वाच्यं सर्वं सत्यं प्रियं तव
धर्मार्थकामयशःस्वर्गाश्च, मानद! पृष्टया मे सदा वाच्यं सर्वं—सत्यं च तव प्रियं च॥
Verse 175
उवाच मधुरं वाक्यं भार्यापीडाभिपीडितः ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे शुभं वा यदि वाशुभम्
भार्यापीडाभिपीडितः स मधुरं वाक्यमुवाच। शृणु तत्त्वेन मे भद्रे—शुभं वा यदि वाशुभम्॥
Verse 176
अवश्यमेव वक्तव्यं पृष्टया पतिना ध्रुवम् ॥ यानि गुह्यान्यगुह्यानि स्त्रियो धर्मपथे स्थिताः
पृष्टया पतिना ध्रुवम् अवश्यमेव वक्तव्यम्। यानि गुह्यान्यगुह्यानि—स्त्रियो धर्मपथे स्थिताः॥
Verse 177
पिशुनाय न दातव्यं मूर्खे भागवते न तु ॥ न च वैश्याय शूद्राय येन जानन्ति मां परम्
पिशुनाय न दातव्यम्; मूर्खे भागवतेऽपि न। न च वैश्याय शूद्राय—येन मां परं जानन्ति॥
Verse 178
तस्मिन्काले ह्यतिक्रान्ते मम कर्मविनिश्चयात् ॥ त्रेतायुगे ह्युपक्रान्ते ज्ञाते च युगसंस्थितौ
तस्मिन्काले ह्यतिक्रान्ते मम कर्मविनिश्चयात्, त्रेतायुगे ह्युपक्रान्ते ज्ञाते च युगसंस्थितौ।
Verse 179
पण्डितानां सभामध्ये ये च भागवता भुवि ॥ मठे ब्राह्मणमध्ये तु ये च वेदविदां वराः
पण्डितानां सभामध्ये ये च भागवता भुवि, मठे ब्राह्मणमध्ये तु ये च वेदविदां वराः।
Verse 180
तत्र राजा महाभागः स्वधर्मकृतनिश्चयः ॥ ब्रह्मदत्तेति विख्यातः पुरं काम्पिल्लमास्थितः
तत्र राजा महाभागः स्वधर्मकृतनिश्चयः, ब्रह्मदत्तेति विख्यातः पुरं काम्पिल्लमास्थितः।
Verse 181
भर्त्तारं च समासाद्य रहस्तां गोपयन्ति न ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म रागलोभप्रमोहिता
भर्त्तारं च समासाद्य रहस्तां गोपयन्ति न, कृत्वा सुदुष्करं कर्म रागलोभप्रमोहिता।
Verse 182
दीक्षिताय च दातव्यं ये च शास्त्राणि जानते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुण्यं सौकरवे महत्
दीक्षिताय च दातव्यं ये च शास्त्राणि जानते, एतत्ते कथितं भद्रे पुण्यं सौकरवे महत्।
Verse 183
तस्य पुत्रो महाभागः सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥ सोमदत्तेति विख्यातः कुमारः शुभलक्षणः
तस्य पुत्रो महाभागः सर्वधर्मेषु निष्ठितः। सोमदत्त इति विख्यातः कुमारः शुभलक्षणः॥
Verse 184
या सुगोपायते गुह्यं सती सा नोच्यते बुधैः ॥ एवं चिन्त्य महाभागे ब्रूहि सत्यं यशस्विनि
या सुगोपायते गुह्यं सती सा नोच्यते बुधैः। एवं चिन्त्य महाभागे ब्रूहि सत्यं यशस्विनि॥
Verse 185
य एतत्पठते सुभ्रु कल्य उत्थाय मानवः ॥ तेन द्वादशवर्षाणि चिन्तितोऽहं न संशयः
य एतत्पठते सुभ्रु कल्य उत्थाय मानवः। तेन द्वादशवर्षाणि चिन्तितोऽहं न संशयः॥
Verse 186
पित्रर्थे मृगयां यातो मृगलिप्सुर्वने तदा ॥ अरण्ये स तदा गत्वा व्याघ्रसिंहनिषेविते
पित्रर्थे मृगयां यातो मृगलिप्सुर्वने तदा। अरण्ये स तदा गत्वा व्याघ्रसिंहनिषेविते॥
Verse 187
अधर्मस्ते न भविता गुह्यार्थकथने मम ॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सा देवी परमप्रिया
अधर्मस्ते न भविता गुह्यार्थकथने मम। ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सा देवी परमप्रिया॥
Verse 188
न स जायेत गर्भेषु मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ यः पठेदेकमध्यायं तारयेत्स कुलान्दश
न स पुनर्गर्भेषु जायेत; शाश्वतीं मुक्तिमाप्नुयात्। यः पठेदेकमध्यायं स कुलान् दश तारयेत्॥
Verse 189
अङ्गमध्ये तु विद्धा सा स्फुरन्ती सर्वमङ्गला ॥ तथा सा बाणसन्तप्ता व्यथया च परिप्लुता
अङ्गमध्ये तु विद्धा सा स्फुरन्ती सर्वमङ्गला। तथा सा बाणसन्तप्ता व्यथया च परिप्लुता॥
Verse 190
अवश्यमेव वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ यदि गुह्यं न मे कार्यं श्रूयतां राजसत्तम
अवश्यमेव वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः। यदि गुह्यं न मे कार्यं श्रूयतां राजसत्तम॥
Verse 191
पीत्वा सा सलिलं तत्र वृक्षं शाकोटकङ्गता ॥ आतपेन परिक्लान्ता बाणविद्धातुरा भृशम्
पीत्वा सा सलिलं तत्र वृक्षं शाकोटकं गता। आतपेन परिक्लान्ता बाणविद्धातुरा भृशम्॥
Verse 192
अभिषिञ्चस्व राज्ये स्वे ज्येष्ठं पुत्रं कुलोचितम्॥ एहि नाथ मया सार्द्धं क्षेत्रं सौकरवं प्रति॥
अभिषिञ्चस्व राज्ये स्वे ज्येष्ठं पुत्रं कुलोचितम्। एहि नाथ मया सार्द्धं क्षेत्रं सौकरवं प्रति॥
Verse 193
अकामाऽ मुञ्चती प्राणान् तीर्थं सोमात्मकं प्रति॥ एतस्मिन्नन्तरे भद्रे राजपुत्रः क्षुधार्दितः॥
सा अकामा प्राणान् मुञ्चती सोमात्मकं तीर्थं प्रति मुखं कृत्वा स्थितवती। एतस्मिन्नन्तरे भद्रे राजपुत्रः क्षुधया पीडितोऽभवत्॥
Verse 194
ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥ बाढमित्येव वाक्येन छन्दयामास तां प्रियाम्॥
ततः भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः। ‘बाढम्’ इत्येव वचनेन तां प्रियाम् अनुज्ञातवान्॥
Verse 195
प्राप्तो गृध्रवटं तीर्थं विश्रामं तत्र चाकरोट्॥ अथ पश्यति गृध्रं स वटशाखां समाश्रितम्॥
स गृध्रवटं नाम तीर्थं प्राप्तः तत्र विश्रामं चकार। अथ स वटशाखां समाश्रितं गृध्रं ददर्श॥
Verse 196
दास्यामि राज्यं पुत्राय वचनात्तव सुन्दरि॥ यथा पूर्वं मया लब्धं स्वपितुर्यद्यथाक्रमम्॥
तव वचनात् सुन्दरि, पुत्राय राज्यं दास्यामि। यथा पूर्वं मया स्वपितुः सकाशात् यथाक्रमं लब्धं तथैव॥
Verse 197
एकेन स तु बाणेन तया गृध्रो निपातितः॥ स तत्र पतितो गृध्रो वटमूले यशस्विनि॥
एकेनैव बाणेन तया गृध्रो निपातितः। स गृध्रः तत्र वटमूले पतितो, यशस्विनि॥
Verse 198
इत्युक्त्वा तौ महाभागौ युक्तं चैव परस्परम्॥ राजा च राजपुत्री च निष्क्रान्तौ तद्गृहात्ततः॥
इत्युक्त्वा तौ महाभागौ परस्परं समन्वितौ। राजा च राजपुत्री च तद्गृहात् ततः निष्क्रान्तौ॥
Verse 199
गतासुर्नष्टसंज्ञो वै बाणभिन्नस्तथा हृदि॥ तं दृष्ट्वा पतितं गृध्रं राजपुत्रस्तुतोष ह॥
गतासुर्नष्टसंज्ञो वै बाणभिन्नहृदस्तथा। तं दृष्ट्वा पतितं गृध्रं राजपुत्रस्तुतोष ह॥
Verse 200
ततः कञ्चुकिनं दृष्ट्वा प्रोवाचोच्चस्वरेण च॥ अपसारय सर्वं वै जनमावृत्य तिष्ठति॥
ततः कञ्चुकिनं दृष्ट्वा प्रोवाचोच्चस्वरेण च। अपसारय सर्वं वै जनमावृत्य तिष्ठति॥
Frequently Asked Questions
The text frames sacred geography as a moral-ecological pedagogy: Varāha teaches that actions (karma), intention (kāmya/akāma), and place-based disciplines (tīrtha-snānā, vrata, controlled conduct) shape outcomes across lifetimes. The narrative uses the gṛdhra–śṛgālī case to argue that even unintended death at a ritually charged landscape can catalyze karmic reconfiguration, while later human agency (renunciation, dharma-aligned choices) completes the transformation. A secondary ethical layer appears as rājadharma counsel—non-violence toward protected groups, restraint regarding others’ spouses and property, and governance through prudent advisors—presented as social stabilizers within a dharma ecology.
The chapter repeatedly marks observances on Vaiśākha (Vaiśākha-māsa), specifically śukla-pakṣa dvādaśī, for practices at Cakratīrtha and for identifying Somatīrtha’s sign (a described nocturnal/low-visibility condition where lunar radiance is perceived without the moon’s disc). It also references amāvasyā in connection with Soma’s condition (kṣīṇa) and the performance of piṇḍa/pitṛ-kriyā. A trirātra upavāsa (three-night fast) is described as preparatory discipline before disclosure of a personal ‘secret’ and subsequent action.
By staging the instruction as Varāha–Pṛthivī dialogue, the chapter treats Earth (Pṛthivī) as an interlocutor whose questions authorize a landscape-centered ethics. The kṣetra is portrayed as a restorative terrestrial system where pollution (aparādha/pāpa) can be attenuated through regulated interaction—travel, bathing, fasting, and disciplined death/renunciation—suggesting an early model of ‘place-based moral ecology.’ The repeated mapping of tīrthas (groves/trees like vaṭa, waters, and named sites) implicitly elevates conservation of sacred micro-ecologies as part of dharma practice, since the salvific mechanism depends on the integrity and continued accessibility of these terrestrial features.
The narrative names royal figures and polities to situate the exemplum historically: King Brahmadatta of Kāmpilla; his son Somadatta (who shoots the animals); later rebirths as a Kaliṅga king (linked to the gṛdhra) and a Kāñcī princess (linked to the śṛgālī). Celestial/administrative figures include Soma (Candra) as a graha-lord and Vivasvat (Sūrya/Āditya, son of Kaśyapa) in the Vaivasvata-tīrtha account. The chapter also references institutional actors—brāhmaṇas, dīkṣitas, paṇḍitas, and sabhā settings—as authorized transmitters/recipients of the teaching.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.