Adhyaya 136: A Sūtra-like Manual of Expiations for Ritual Transgressions
Prāyaścittakarmasūtra
Ritual-Manual (Prāyaścitta) with Ethical-Discourse
આ અધ્યાયમાં વરાહ પૃથ્વીને ‘મમ કર્માણિ’—વરાહે નિર્ધારિત કરેલા અનુષ્ઠાનોમાં વિધિભંગ થાય ત્યારે કરવાના પ્રાયશ્ચિત્તો સૂત્રરૂપે સમજાવે છે. પૂજાના દીપને સ્પર્શ કરવો, શ્મશાન-સંબંધિત અશૌચ લાગ્યા પછી નજીક જવું, અયોગ્ય દ્રવ્યો અર્પણ કરવું, શુચિતા અને શિષ્ટાચારનો ભંગ—આ દોષોના ફળરૂપે નીચ યોનિઓ (શિયાળ, ગીધ, પિશાચ વગેરે) તથા સામાજિક અપમાન જણાવાયું છે. પછી દોષશમન માટે ચતુર્થભક્ત/અષ્ટભક્ત ઉપવાસ, આકાશશયન, પંચગવ્ય સેવન અને તિથિ-વિશેષ વ્રતો, ખાસ કરીને શુક્લપક્ષ દ્વાદશીનું વ્રત વિધાન કરવામાં આવ્યું છે. શ્મશાન વિષે પૃથ્વીના પ્રશ્ને રુદ્રના પાપશમન સાથે જોડાયેલી કારણકથા કહી શ્મશાનની ‘મલિનતા’નું કારણ સમજાવવામાં આવે છે અને સ્થળો પણ પૂર્વકર્મથી નૈતિક રીતે નિર્ધારિત થાય છે, તેથી સંયમિત આચરણ આવશ્યક છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 136
Verse 1
अथ प्रायश्चित्तकर्मसूत्रम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि मम कर्माणि कारयेत् ॥ तस्यापराधाद्वै भूमे पापं प्राप्नोति मानवः
હવે પ્રાયશ્ચિત્ત-કર્મનું સૂત્ર (નિયમ) કહેવાય છે. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી! જે દીપને સ્પર્શ કરીને મારા કર્મો (અનુષ્ઠાનો) કરાવે છે, તે અપારાધથી, હે ભૂમે, મનુષ્ય પાપ પામે છે।
Verse 2
तच्छृणुष्व महाभागे कथ्यमानं मया अनघे ॥ जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः
હે મહાભાગે, હે અનઘે! હું કહું છું તે સાંભળ—મનુષ્ય સાઠ વર્ષ સુધી કুষ্ঠરોગી બની જન્મે છે; તેનું શરીર સર્વત્ર રોગથી વ્યાપ્ત રહે છે।
Verse 3
चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेतन्न संशयः ॥ एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतो यदि
ત્યાં ચાંડાલના ઘરમાં જ જન્મ થાય છે—એમાં શંકા નથી. અને તે કર્મનું ફળ ભોગવીને જો કોઈ મારા ક્ષેત્રમાં મૃત્યુ પામે તો…
Verse 4
मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि
ત્યારે તે નિશ્ચયે મારો ભક્ત બની શુદ્ધ ભાગવતના ઘરમાં જન્મે છે. દીપ સ્પર્શથી થયેલા દોષ માટે ભૂમિ પરનું પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું।
Verse 5
तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥ यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्वादशी
આ ઉપાયથી મનુષ્યો ચાંડાલ-યોનિમાં જન્મના કષ્ટને પાર કરે છે. કોઈપણ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ…
Verse 6
चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥ दीपं दत्त्वापराधाद्वै तरन्ति मनुजा भुवि
ચતુર્થભક્તરૂપે (અલ્પ/ઓછી વાર) આહાર કરીને આકાશશયનમાં શયન કરવું. દીપદાન કરવાથી પૃથ્વી પર મનુષ્યો અપરાધથી પાર થાય છે.
Verse 7
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्पर्शने दीपकस्य तु
શુચિ બની, નિયમ મુજબ મારા કર્મપથમાં સ્થિત રહી—હે ભદ્રે, દીપકના સ્પર્શ વિષે આ તને કહેલું છે.
Verse 8
संसारशोधनं चैव यत्कृत्वा लभते शुभम् ॥ श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां स्पृशेत्
આ પણ સંસાર-શોધન છે; આ કરવાથી શુભ ફળ મળે છે. જે પુરુષ શ્મશાન જઈ સ્નાન કર્યા વિના મને સ્પર્શ કરે…
Verse 9
मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत्फलम् ॥ जम्बुको जायते भूमौ वर्षाणां नव पञ्च च ॥
મારા દોષ અને અપરાધનું જે ફળ છે તે તત્ત્વથી સાંભળો: તે પૃથ્વી પર નવ અને પાંચ વર્ષ (ચૌદ વર્ષ) સુધી શિયાળ તરીકે જન્મે છે.
Verse 10
पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिंशद्वर्षाणि खादति ॥
ત્યાં તે નવ અને પાંચ વર્ષ (કુલ ચૌદ વર્ષ) પિશાચ-યોનિમાં જન્મે છે; ત્યારબાદ ત્રીસ વર્ષ સુધી શવના ઉચ્છિષ્ટને ખાય છે।
Verse 11
ततो नारायणाच्छ्रुत्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥
પછી નારાયણ પાસેથી સાંભળી ધરણી બોલી—“હે લોકનાથ જનાર્દન, આ મારા માટે પરમ ગુહ્ય વિષય છે।”
Verse 12
परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥ श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् ॥
હે દેવ, આ પરમ કૌતૂહલજનક સમગ્ર વિષય તમે કહેવા યોગ્ય છો. હે પુન્ડરીકાક્ષ, શ્મશાનને ઈશ્વરે પ્રશંસ્યું છે।
Verse 13
किं त्वत्र त्रिगुणं देव पवित्रे शिवभाषिते ॥ स तव रमते नित्यं भगवान्स्तु महामतिः ॥
પરંતુ હે દેવ, શિવે કહેલા આ પવિત્ર વિષયમાં અહીં ત્રિગુણનો અર્થ શું છે? કારણ કે તે મહામતિ ભગવાન તેમાં નિત્ય રમે છે।
Verse 14
कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥ प्रशंसितं च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् ॥
અહીં કપાલ ધારણ કરીને તે દેવ તેજસ્વી અને મહાઉજસ્વી છે, અને રુદ્ર દ્વારા પ્રશંસિત પણ છે; તો પછી તમે કેમ નિંદા કરો છો?
Verse 15
श्मशानं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् ॥
હે પદ્મપત્રાક્ષિ! શ્મશાન પણ રાત્રે રુદ્રને પ્રિય છે. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે દેવી, તત્ત્વપૂર્વક મારું આ ઉત્તમ આખ્યાન સાંભળો.
Verse 16
अद्यापि ते न जानन्ति ह्यनघे संहितव्रताः ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म सर्वभूतपतिं हरिम् ॥
હે અનઘે! આજેય સંયમિત વ્રતધારીઓ જાણતા નથી—અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને પણ—કે હરિ સર્વભૂતપતિ છે.
Verse 17
हत्वा च बालान्वृद्धांश्च त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥ तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥
ત્રિપુરામાં બાળકો, વૃદ્ધો અને રૂપવતી સ્ત્રીઓને મારીને, તે પાપથી બંધાયેલો તે સ્વતંત્ર રીતે ચેષ્ટા કરી શકતો નથી.
Verse 18
प्रणष्टमानसैश्वर्यो नष्टा माया च योगिनः ॥ विवर्णवदनो भूत्वा तिष्ठते स महेश्वरः ॥
તેનું માનસિક ઐશ્વર્ય નષ્ટ થયું, યોગીની માયા પણ નષ્ટ થઈ; તે મહેશ્વર ફિક્કા મુખવર્ણવાળો બની સ્થિર રહે છે.
Verse 19
ततो ध्यातो मया देवि शङ्करः पुनरेष्यति ॥ यावत्पश्यामि तं देवं देवि दिव्येन चक्षुषा
પછી, હે દેવી, મેં ધ્યાન કર્યું—“શંકર ફરી આવશે”—જ્યાં સુધી, હે દેવી, હું દિવ્ય દૃષ્ટિથી તે દેવને ન જોઈ લઉં.
Verse 20
नष्टं मायाबलं रुद्रं सर्वभूतमहेश्वरम् ॥ ततोऽहं तत्र गत्वा तु यष्टुकामं त्र्यम्बकम्
સર્વભૂતોના મહેશ્વર રુદ્રનું માયાબળ નષ્ટ થયું; ત્યારબાદ હું ત્યાં જઈ યજ્ઞ કરવા ઇચ્છુક ત્ર્યંબક પાસે પહોંચ્યો।
Verse 21
नष्टसंज्ञो हतज्ञानो नष्टयोगबलोऽबलः ॥ तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेवं सुखावहम्
તે સંજ્ઞાહીન, જ્ઞાનહાન અને યોગબળ ગુમાવી નિર્બળ થયો; ત્યારે મેં ઈશ્વરને સુખ આપનારાં એવા વચનો કહ્યાં।
Verse 22
किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः ॥ त्वं कर्त्ता च विकर्त्ता च विकाराकार एव च
હે રુદ્ર, તું કશ્મલથી આવૃત થઈને આમ કેમ ઊભો છે? તું કર્તા પણ છે, વિકર્તા પણ છે, અને વિકારનું સ્વરૂપ પણ તું જ છે।
Verse 23
त्वं वैशाख्यं वियोगं च त्वं योनिस्त्वं परायणम् ॥ त्वमुग्रदेवदेवादिस्त्वं साम त्वं तथा दिशः
તું વૈશાખ્ય અને વિયોગ છે; તું યોનિ છે, તું પરમ આશ્રય છે. તું ઉગ્ર છે, દેવો અને દિવ્યગણોના આદિ છે; તું સામગાન છે અને દિશાઓ પણ તું જ છે।
Verse 24
किं न बुध्यति चात्मानं गणैः परिवृतो भवान् ॥ किमिदं देवदेवेश विवर्णः पृथुलोचनः
ગણોથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં શું તું પોતાને ઓળખતો નથી? હે દેવદેવેશ, આ શું છે—તું વિવર્ણ અને વિશાળ નેત્રોવાળો કેમ દેખાય છે?
Verse 25
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यत्पृष्टोऽसि मया भवान् ॥ स्मर योगं च मायां च पश्य विष्णोर्महात्मनः
અતએવ મેં જે પૂછ્યું છે તે તત્ત્વતઃ સત્યરૂપે મને કહો. યોગ અને માયાનું સ્મરણ કરો અને મહાત્મા વિષ્ણુની તે શક્તિઓનું દર્શન કરો.
Verse 26
तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिह चागतः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः
અને ખરેખર તારા કલ્યાણ માટે જ હું અહીં આવ્યો છું. પછી મારા વચન સાંભળીને મહેશ્વરને ફરી ચેતના પ્રાપ્ત થઈ.
Verse 27
उवाच मधुरं वाक्यं पापसंतप्तलोचनः ॥ शृणु तत्त्वेन मे देव कोऽन्योऽप्येवं करिष्यति
ત્યારે પાપથી સંતપ્ત નેત્રોવાળા તેમણે મધુર વચન કહ્યું—“હે દેવ, મારો વર્તાંત તત્ત્વતઃ સાંભળ; આવું બીજો કોણ કરશે?”
Verse 28
लब्धो योगश्च साङ्ख्यं च जातोऽस्मि विगतज्वरः ॥ त्वत्प्रसादेन जातोऽस्मि पूर्णाम्बुरिव सागरः
યોગ અને સાંખ્ય ફરી પ્રાપ્ત થયા છે; હું જ્વરસમાન સંતાપથી મુક્ત થયો છું. તારા પ્રસાદથી હું જળથી પરિપૂર્ણ સાગર સમાન થયો છું.
Verse 29
अहं त्वां तु विजानामि मां त्वं जानासि माधव ॥ आवयोरन्तरं कोऽपि न पश्यति जनार्दन
હું તને જાણું છું અને તું મને જાણે છે, હે માધવ. આપણાં બંને વચ્ચે કોઈ ભેદ કોઈને દેખાતો નથી, હે જનાર્દન.
Verse 30
ब्रह्माणं तु विजानाति नावयोरन्तरेण हि ॥ साधु विष्णो महाभाग सर्वमायाकरण्डक
આ તત્ત્વ તો માત્ર બ્રહ્મા જ જાણે છે, કારણ કે ખરેખર આપણાં બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી. હે વિષ્ણુ, મહાભાગ! તું સારું કહ્યું—તું સર્વમાયાનો કરંડક (પેટી) છે.
Verse 31
एवं मह्यं हरो वाक्यमुक्त्वा भूतमहेश्वरः ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय पुनः प्रोवाच माधवि
આ રીતે મને આ વચન કહીને, ભૂતોના મહેશ્વર હર થોડા ક્ષણ ધ્યાનમાં સ્થિત થયા, અને પછી, હે માધવી, ફરી બોલ્યા.
Verse 32
तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् ॥ निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः
હે વિષ્ણુ, તારા પ્રસાદથી મેં તે ત્રિપુરનો સંહાર કર્યો. ત્યાં દાનવો માર્યા ગયા અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ પણ પાડી દેવામાં આવી.
Verse 33
बालवृद्धा हतास्तत्र विस्फुरन्तो दिशो दश ॥ तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्
ત્યાં બાળકો અને વૃદ્ધો પણ માર્યા ગયા; દસેય દિશાઓ જાણે કંપે છે. તે પાપના દોષથી હું યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી શકતો નથી.
Verse 34
प्रणष्टयोगमायश्च नष्टैश्वर्यश्च माधव ॥ किं कर्त्तव्यं मया विष्णो पापावस्थेन सम्प्रति
હે માધવ, મારી યોગમાયા નષ્ટ થઈ ગઈ છે અને મારું ઐશ્વર્ય પણ ક્ષીણ થયું છે. હે વિષ્ણુ, પાપથી કલુષિત આ હાલતમાં હવે મને શું કરવું જોઈએ?
Verse 35
विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् ॥ येन वै कृतमात्रेण शुद्धो मुच्येत किल्बिषात्
હે વિષ્ણુ, તત્ત્વથી મને તે શોધન કહો જે પાપનો નાશ કરે—જે એકવાર માત્ર કરવાથી મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ કલુષ અને અપરાધથી મુક્ત થાય.
Verse 36
एवं चिन्तात्मनस्तस्य मया रुद्रस्य भाषितम् ॥ कपालमालां गृहीत्वा समलं गच्छ शङ्कर
રુદ્ર જ્યારે આ રીતે ચિંતાગ્રસ્ત મનમાં લીન હતા, ત્યારે મેં તેમને કહ્યું—‘કપાલમાળા ધારણ કરીને, હે શંકર, અશુદ્ધ સ્થાને જા.’
Verse 37
कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य महेश्वरि
‘હે વિષ્ણુ, જે અશુદ્ધ સ્થાને અમારે જવું છે તે કેવું છે?’ પછી શંકરના વચન સાંભળી, હે મહેશ્વરી…
Verse 38
तत्पापशोधनार्थाय मया वाक्यं प्रभाषितम् ॥ श्मशानं समलं रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः
તે પાપના શોધન માટે મેં આ વચન કહ્યું—‘હે રુદ્ર, શ્મશાન અશુદ્ધ છે; તે સડેલું અને ઘાવોની દુર્ગંધથી ભરેલું છે.’
Verse 39
स्वयं तिष्ठन्ति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥ तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर ॥
ત્યાં ખરેખર મનુષ્યો સ્વયં રહે છે, ઇચ્છારહિત બનીને. ત્યાં કપાલપાત્રો લઈને, હે શંકર, ત્યાં જ નિવાસ કરીને વિહાર કર.
Verse 40
तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥ ततो भक्षय मांसानि पापक्शयचिकीर्षुकः ॥
ત્યાં દૃઢવ્રત ધારણ કરીને દિવ્ય સહસ્ર વર્ષો સુધી રહો; પછી પાપક્ષયની ઇચ્છાથી માંસનું ભક્ષણ કરો.
Verse 41
हतानां चैव मांसानि ये च भोज्यास्तव प्रियाः ॥ एवं सर्वैर्गणैः सार्द्धं वस तत्र सुनिश्चितः ॥
હત થયેલાંમાં જે માંસ ભોજ્ય અને તને પ્રિય હોય તે ભક્ષણ કર; આ રીતે સર્વ ગણો સાથે ત્યાં દૃઢ નિશ્ચયથી વસ।
Verse 42
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥ गच्छाश्रमपदं पश्चाद्गौतमस्य महामुनेः ॥
સહસ્ર વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી, તે મલિન સ્થાને ફરી રહીને; ત્યારબાદ મહામુનિ ગૌતમના આશ્રમપદે જા.
Verse 43
तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं गौतमाश्रमसंस्थितः ॥ प्रसादाद्गौतममुनेर्भवता गतकिल्बिषः ॥
ત્યાં ગૌતમના આશ્રમમાં સ્થિત થઈને તું તારો આત્મસ્વરૂપ જાણીશ; ગૌતમ મુનિના પ્રસાદથી તું કલુષમુક્ત બનશે.
Verse 44
सततं पापसम्पन्नं कपालं शिरसि स्थितम् ॥ ऋषिः पातयितुं शक्तस्त्वत्प्रसादान्न सशङ्क्यः ॥
સદા પાપથી ભરેલું તે કપાલ તારા શિરે સ્થિત છે; ઋષિ તેને પાતિત કરવા સમર્થ છે—તારા પ્રસાદથી તેમાં શંકા નથી.
Verse 45
एवं रुद्रं वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ रुद्रोऽपि भ्रमते तत्र श्मशाने पापसंवृते ॥
આ રીતે રુદ્રને વર આપીને હું ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. રુદ્ર પણ ત્યાં પાપથી આવૃત તે શ્મશાનમાં ભમતો રહે છે.
Verse 46
एतत्ते कथितं भद्रे श्मशानं मे जुगुप्सितम् ॥ विना तु कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः ॥
હે ભદ્રે, આ વાત તને કહી—શ્મશાન મને ઘૃણાસ્પદ છે. પરંતુ વિહિત સંસ્કારો કર્યા વિના હું કર્તવ્યકર્મમાં પરાયણ રહું છું.
Verse 47
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन शुध्यति किल्बिषात् ॥ कृत्वा चतुर्थभक्षं तु दिनानि दश पञ्च च ॥
દોષમાંથી શુદ્ધિ થાય તેવું પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું. ‘ચતુર્થ-ભક્ષ’ નિયમ અપનાવી દસ અને પાંચ દિવસ (અર્થાત પંદર દિવસ) પાલન કરવું.
Verse 48
आकाशशयनं कुर्यादेकवस्त्रः कुशासने ॥ प्रभाते पञ्चगव्यं च पातव्यं कर्मशोधनम् ॥
એક વસ્ત્ર ધારણ કરીને કુશાસન પર, ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરવું. પ્રભાતે કર્મશોધન માટે પંચગવ્ય પીવું જોઈએ.
Verse 49
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मम लोकं स गच्छति ॥ पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो देवमुपसर्पति
તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મારા લોકને પામે છે. અને જે પિણ્યાક (તેલખોળ) ભક્ષી દેવને ઉપાસના માટે નજીક જાય છે…
Verse 50
तस्य वै शृणु सुश्रोणि प्रायश्चित्तं सुशोधनम् ॥ उलूको दश वर्षाणि कच्छपस्तु समास्त्रयः
તે વિષયે, હે સુશ્રોણિ, સુશોધક પ્રાયશ્ચિત્ત સાંભળો. (ફળે) દસ વર્ષ સુધી ઘુવડ-યોનિ અને ત્રણ વર્ષ સુધી કચ્છપ-યોનિ થાય છે.
Verse 51
जायते मानवस्तत्र मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपश्यन्ते संसारेऽस्मिन्वसुन्धरे
ત્યાં મનુષ્ય જન્મે છે—જે મારા વિધાન મુજબના કર્મમાં પરાયણ રહે છે. પરંતુ હે વસુંધરા, આ સંસારચક્રમાં તેઓ જે દોષો જુએ છે…
Verse 52
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत संसारान्तं च गच्छति
તે માટે, હે સુશ્રોણિ, હું મહાપ્રભાવશાળી પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું; જેના દ્વારા તે પાપથી મુક્ત થઈ સંસારના અંતે પહોંચે છે.
Verse 53
यावकेन दिनैकं तु गोमूत्रेण च कारयेत् ॥ रात्रौ वीरासनं कुर्यादाकाशशयने वसेत्
એક દિવસ યાવક (યવ વગેરે) અને ગોમૂત્રથી (વ્રત) કરવું. રાત્રે વીરાસન કરવું અને ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરવું.
Verse 54
न स गच्छति संसारं मम लोकं स गच्छति ॥ वराहमांसनेन तु यो मम कुर्वीत प्रापणम्
તે ફરી સંસારમાં નથી જતો; તે મારા લોકમાં જાય છે. પરંતુ જે વરાહ-માંસથી મને અર્પણ (પ્રાપણ) કરે…
Verse 55
यावद्रोम वराहस्य मम गात्रेषु संस्थितम् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते भुवि
જ્યાં સુધી વરાહનું એક પણ રોમ મારા અંગોમાં સ્થિત રહે છે, ત્યાં સુધી તે ભૂમિના નરકલોકોમાં હજારો વર્ષો સુધી તપ્ત થઈ પકવાય છે।
Verse 56
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ वाराहेण तु मांसनेन यस्तु कुर्वीत प्रापणम्
હું તને વધુ એક વાત કહું છું—હે વસુંધરે, તે સાંભળ. જે કોઈ વરાહના માંસથી અર્પણ (પ્રાપણ) કરે…
Verse 57
यावत् तत्तनुसंस्थं तु भजते तु प्रतिष्ठितम् ॥ तावत्स पतते देवि सौकरीं योनिमास्थितः
જ્યાં સુધી તે (દોષ/કર્મ) તેના શરીરમાં સ્થિત અને પ્રતિષ્ઠિત રહે છે, ત્યાં સુધી, હે દેવી, તે સૂકરી-યોનિ ધારણ કરીને પતિત થાય છે।
Verse 58
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यां गतिं सम्प्रपद्येत मम कर्मपरायणः
હું તને વધુ કહું છું—હે વસુંધરે, સાંભળ: જે મારા વિહિત આચરણ-કર્મમાં પરાયણ છે, તે કઈ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 59
अन्धो भूत्वा ततो देवि जन्म चैवं प्रतिष्ठितम् ॥ एवं गत्वा तु संसारं वराहमांसप्रापणात्
ત્યારે, હે દેવી, તે અંધ બનીને જન્મ લે છે અને એ રીતે જ તેનું જન્મ સ્થિર થાય છે. વરાહના માંસની પ્રાપ્તિથી તે આ રીતે સંસારમાં ભટકે છે।
Verse 60
जायते विपुले सिद्धे कुले भागवते शुचिः ॥ विनीतः कृतसंस्कारो मम कर्मपरायणः
તે સમૃદ્ધ અને સિદ્ધ, ભગવદ્ભક્ત શુચિ કુળમાં જન્મે છે; વિનયી, સંસ્કારસંપન્ન અને મારા અનુરૂપ કર્મોમાં પરાયણ રહે છે।
Verse 61
द्रव्यवाङ्गुणवांश्चैव रूपवाञ्छीलवाञ्छुचिः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम्
દ્રવ્ય, ગુણ, રૂપ, શીલ અને શુચિતાથી યુક્ત એવા તેના માટે—હવે હું તેના કાયાશોધન માટેનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું।
Verse 62
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम कर्मपरायणः ॥ फलाहारो दिनान्सप्त सप्त मूलाशनस्तथा
જેનાથી મારા અનુરૂપ કર્મોમાં પરાયણ તે પાપથી મુક્ત થાય—તે સાત દિવસ ફલાહાર કરે અને તેમ જ સાત દિવસ મૂળાહાર કરે।
Verse 63
दिनानि सप्त तिष्ठेत सप्त वै पायसेन च ॥ तक्रेण सप्त दिवसान्सप्त पावकभोजनः
તે સાત દિવસ નિયમ પાળે; પછી સાત દિવસ પાયસ (ખીર)થી; સાત દિવસ તક્ર (છાશ)થી; અને સાત દિવસ પવિત્ર અગ્નિ પર તૈયાર કરેલું ભોજન કરે।
Verse 64
तत्र दोषं प्रवक्ष्यामि शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ दशकवर्षसहस्राणि दरिद्रो जायते पुनः
હવે ત્યાંનો દોષ કહું છું—હે સુન્દરી, તત્ત્વથી સાંભળ: તે દસ હજાર વર્ષો સુધી ફરી ફરી દરિદ્ર બની જન્મે છે।
Verse 65
ततो भवेत्सुपूतात्मा मद्भक्तः स न संशयः ॥ यस्तु भागवतो भूत्वा कामरागेण मोहितः
ત્યારે તે સુપવિત્ર આત્માવાળો બને છે; તે મારો ભક્ત છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ જે ભાગવતભક્ત બનીને પણ કામ અને રાગથી મોહીત થાય છે…
Verse 66
दीक्षितः पिबते मद्यं प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
જો દીક્ષિત વ્યક્તિ મદ્ય પીવે, તો તેના માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. અને બીજું પણ હું કહું છું—હે વસુંધરા, તે સાંભળ.
Verse 67
अग्निवर्णां सुरां पीत्वा तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
અગ્નિવર્ણ સૂરા પીવાથી તે પાપમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે. જે આ વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે…
Verse 68
न स लिप्यति पापेन संसारं च न गच्छति ॥ कौसुम्भं चैव यः शाकं भक्षयेन्मम पूजकः
તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી અને સંસારચક્રમાં પણ નથી જતો. અને જે મારો પૂજક બની ‘કૌસુમ્ભ’ નામનું શાક ખાય…
Verse 69
नरके पच्यते घोरे दश पञ्च च सूकरः ॥ ततो गच्छेच्छ्वयोनौ च त्रीणि वर्षाणि जम्बुकः ॥
તે ભયંકર નરકમાં તપે છે; પંદર વર્ષ સુધી સૂકર બને છે. ત્યારબાદ કૂતરાની યોનિમાં જાય છે અને ત્રણ વર્ષ સુધી જંબુક (શિયાળ) બને છે.
Verse 70
वर्षमेकं ततः शुध्येन्मत्कर्मणि रतः शुचिः ॥ मम लोकमवाप्नोति शुद्धो भूत्वा वसुन्धरे ॥
ત્યારબાદ એક વર્ષ સુધી શુચિ બની, મારા કર્મોમાં રત અને નિયમિત રહી તે શુદ્ધ થાય છે; હે વસુંધરા, શુદ્ધ થઈને તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 71
ततो भूमिर्वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच पुनर्हरिम् ॥ कुसुम्भशाकनैवेद्यप्रापणेन च किल्बिषात् ॥
ત્યારે ભૂમિ તે વચન સાંભળી ફરી હરિને બોલી— ‘કુસુંભ-શાકનું નૈવેદ્ય અર્પણ/પ્રદાન કરવાથી જે દોષ થાય છે…’
Verse 72
कथं मुच्येत देवेश प्रायश्चित्तं वद प्रभो ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यो मे कुसुम्भशाकेन प्रापणं कुरुते नरः ॥
‘હે દેવેશ! તે કેવી રીતે મુક્ત થાય? હે પ્રભુ, પ્રાયશ્ચિત્ત કહો.’ શ્રીવરાહ બોલ્યા— ‘જે મનુષ્ય મને કુસુંભ-શાકથી (નૈવેદ્ય) પ્રદાન કરે છે…’
Verse 73
भक्षणे तु कृते कुर्याच्चान्द्रायणमतन्द्रितः ॥ प्रापणे तु कृते कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् ॥
જો ભક્ષણ થયું હોય તો અળસ્યા વિના ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું; અને જો માત્ર પ્રાપણ (અર્પણ) કર્યું હોય તો બાર દિવસનું પયોવ્રત કરવું.
Verse 74
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं च गच्छति ॥
જે આ વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી અને મારા લોકને પણ જાય છે.
Verse 75
यः पारक्येण वस्त्रेण न धूतेन च माधवि ॥ प्रायश्चित्ती भवेनमूर्खो मम कर्मपरायणः ॥
હે માધવી, જે પરકિયાનાં વસ્ત્રથી અને અધીત (ન ધોયેલાં) વસ્ત્રથી મારા કર્મ કરે છે, તે મારા કર્મમાં પરાયણ હોવા છતાં મૂર્ખ બની પ્રાયશ્ચિત્તનો અધિકારી થાય છે।
Verse 76
करोति मम कर्माणि स्पृशते मां तदा स्थितः ॥ मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥
તે ત્યાં ઊભો રહી મારા કર્મો કરે છે અને મને સ્પર્શે છે; ત્યારે, હે દેવી, તે નિશ્ચયે મૃગરૂપે જન્મે છે અને ત્રણ તથા સાત વર્ષ (અર્થાત સાત વર્ષનો સમય) રહે છે।
Verse 77
हीनपादेन जायेत चैकं जन्म वसुन्धरे ॥ मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥
હે વસુંધરા, તે એક જન્મ માટે ખોટા (દોષયુક્ત) પગ સાથે જન્મે છે; અને તે મૂર્ખ તથા ક્રોધી પણ જન્મે છે—તથાપિ તે મારો ભક્ત પણ બને છે।
Verse 78
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ॥ येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥
હે સુશ્રોણિ, તેના માટે હું મહાપ્રભાવશાળી પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું; જેના દ્વારા મારો ભક્ત નિયમમાં સ્થિર રહી સંસાર-ભ્રમણને પાર કરે છે।
Verse 79
अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम भक्तिपरायणः ॥ माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
પછી ‘અષ્ટભક્ત’ વ્રત કરીને, મારી ભક્તિમાં પરાયણ બની, માઘ માસના શુક્લ પક્ષની દ્વાદશી (વ્રત) આચરવી।
Verse 80
तिष्ठेज्जलाशये गत्वा शान्तो दान्तो यतव्रतः ॥ अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥
જલાશયના કાંઠે જઈ ત્યાં સ્થિર રહે—શાંત, ઇન્દ્રિયસંયમી અને વ્રતમાં દૃઢ. એકાગ્ર મનથી મારી ચિંતામાં જ પરાયણ રહે.
Verse 81
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते तु दिवाकरे ॥ पञ्चगव्यं ततः पीत्वा मम कर्माणि कारयेत् ॥
પ્રભાતે, રાત્રિ સમાપ્ત થઈ સૂર્ય ઉદિત થાય ત્યારે, પંચગવ્ય પીીને મારી સંબંધિત વિધિકર્મો (અનુષ્ઠાન) કરાવા જોઈએ.
Verse 82
अकृत्वा यो नवन्नानि मम कर्मपरायणः ॥ ततो भागवतो भूत्वा नवन्नं यो न कारयेत् ॥
મારા કર્મોમાં તત્પર હોવા છતાં જે ‘નવન્ન’ તૈયાર ન કરે—અને પછી ભાગવત (ભક્ત) બનીને પણ જે નવન્ન-વિધિ ન કરાવે, તે દોષનો ભાગી બને છે.
Verse 83
पितरस्तस्य नाश्नन्ति वर्षाणि दश पञ्च च ॥ अदत्त्वा यस्तु भुञ्जीत नवन्नानि कदाचन ॥
જે કોઈ પણ સમયે અર્પણ કર્યા વિના ‘નવન્ન’ ભોગવે, તેના પિતૃઓ પંદર વર્ષ સુધી (અર્પણ) સ્વીકારતા નથી.
Verse 84
न तस्य धर्मो विद्येत एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि येन तस्मात्प्रमुच्यते ॥
તેના માટે ધર્મ માન્ય રહેતો નથી—આમાં સંશય નથી. અને હું તને વધુ એક વાત કહું છું, જેના દ્વારા તે તે દોષમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 85
प्रायश्चित्तं महाभागे मम भक्तसुखावहम् ॥ उपवासं त्रिरात्रं तु तत एकेन वा पुनः ॥
હે મહાભાગે! આ પ્રાયશ્ચિત્ત મારા ભક્તોના કલ્યાણકારક છે—ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ, અથવા ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછો એક રાત્રિ ઉપવાસ પણ।
Verse 86
आकाशशयनं कृत्वा चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥ एवं तत्र विधिं कृत्वा उदिते च दिवाकरे ॥
ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરીને ચોથા દિવસે શુદ્ધ થાય છે. ત્યાં આ રીતે વિધિ કરીને, સૂર્ય ઉદિત થાય ત્યારે—
Verse 87
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
પછી પંચગવ્ય પીવાથી તે ઝડપથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. જે આ વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે છે—
Verse 88
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ अदत्त्वा गन्धमाल्यानि यो मे धूपं प्रयच्छति ॥
સર્વ આસક્તિ ત્યજી તે મારા લોકમાં જાય છે. (પરંતુ) જે મને સુગંધ અને માળા આપ્યા વિના ધૂપ અર્પે છે—
Verse 89
कुणपो जायते भूमे यातुधानो न संशयः ॥ वर्षाणि चैकविंशानि अयस्कारनिवासकः
હે ભૂમે! તે કુણપ (શવભક્ષક) રૂપે, નિઃસંદેહ યાતુધાન (દુષ્ટ સત્તા) રૂપે જન્મે છે અને એકવીસ વર્ષ અયસ્કારો (લોહકારો) વચ્ચે વસે છે।
Verse 90
तिष्ठत्यत्र महाभागे एवमेतन्न संशयः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
હે મહાભાગે, તે ત્યાં જ સ્થિત રહે છે—એમાં સંશય નથી. અને હું તને વધુ એક વાત કહું છું; હે વસુંધરે, તે સાંભળ.
Verse 91
उपोष्य चाष्टभक्तं तु दशैकादशमेव च ॥ प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते रविमण्डले
ઉપવાસ કરીને ‘અષ્ટભક્ત’ નિયમનું પાલન કરે, તેમજ દશમી અને એકાદશી (ના આચાર) પણ; ત્યારબાદ પ્રભાતે—રાત પૂરી થઈ અને સૂર્યમંડળ ઉદિત થાય ત્યારે—
Verse 92
पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्बिषात् ॥ य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत्
ત્યારબાદ પંચગવ્ય પીવાથી મનુષ્ય ઝડપથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. જે આ વિધાન અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે—
Verse 93
तानि तानि तरन्त्येव सर्व एव पितामहाः ॥ वहन्नुपानहौ पद्भ्यां यस्तु मामुपचक्रमेत्
તે તે (અવસ્થાઓ/કષ્ટો) બધા પિતામહો નિશ્ચયે પાર કરી જાય છે. પરંતુ જે પગમાં પાદત્રાણ (ચપ્પલ) પહેરીને મારી પાસે આવે—
Verse 94
चर्मकारस्तु जायेत वर्षाणां तु त्रयोदश ॥ तज्जन्मनः परिभ्रष्टः सूकरो जायते पुनः
તે તેર વર્ષ સુધી ચર્મકાર તરીકે જન્મે છે; તે જન્મથી ભ્રષ્ટ થઈ ફરી સૂકર (ડુક્કર) તરીકે જન્મે છે.
Verse 95
सूकरत्वात्परिभ्रष्टः श्वा भवेच्च जुगुप्सितः ॥ ततः श्वत्त्वात्परिभ्रष्टो मानुषेषूपजायते
સૂકરત્વમાંથી પતિત થઈ તે ઘૃણિત કૂતરો બને છે; પછી કૂતરાપણાથી પતિત થઈ મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે.
Verse 96
मद्भक्तश्च विनीतश्च अपराधविवर्जितः ॥ मुक्तस्तु सर्वसंसारान्मम लोकं स गच्छति
પરંતુ જે મારો ભક્ત, વિનમ્ર અને અપરાધરહિત છે, તે સર્વ સંસાર-પરિભ્રમણથી મુક્ત થઈ મારા લોકમાં જાય છે.
Verse 97
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ न स लिप्येत पापेन एवमेतन्न संशयः
હે વસુધે! જે આ વિધાન પ્રમાણે કર્મ/વિધિ કરાવે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી—આ નિઃસંદેહ છે.
Verse 98
भेरीशब्दमकृत्वा तु यस्तु मां प्रतिबोधयेत् ॥ बधिरो जायते भूमे एकं जन्म न संशयः
પરંતુ ભેરીનો શબ્દ કર્યા વિના જે મને જગાડે/સચેત કરે, હે ભૂમે, તે એક જન્મ માટે બહેરો જન્મે છે—નિઃસંદેહ.
Verse 99
तस्य वक्ष्यामि सुश्रॊणि प्रायश्चित्तं मम प्रियम् ॥ किल्बिषाद्येन मुच्येत भेरीताडनमोहितः ॥
હે સુશ્રોણિ! તેનું મને પ્રિય એવું પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું; જેના દ્વારા ભેરી-તાડનમાં મોહિત થયેલો વ્યક્તિ તે દોષ/પાપમાંથી મુક્ત થાય.
Verse 100
य एतेन विधानॆन वसुधे कर्म कारयेत् ॥ अपराधं न गच्छेत् तु मम लोकं स गच्छति ॥
હે વસુધે, જે આ વિધાન મુજબ કર્મ કરાવે છે તે અપરાધમાં પડતો નથી; તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 101
अन्नं भुक्त्वा बहुतरमजीर्णेन परिप्लुतः ॥ उद्गारेण समायुक्तः अस्नात उपसर्पति ॥
ઘણું અન્ન ખાઈને, અજિર્ણથી વ્યાકુળ, ડકાર સાથે અને સ્નાન કર્યા વિના તે (વિધિ/સભા) પાસે આવે છે.
Verse 102
एकजन्मनि श्वा चैव वानरश्चैव जायते ॥ एकस्मिञ्जन्मनि छागः सृगालश्चैकजन्मनि ॥
એક જન્મમાં તે કૂતરો અને વાંદરો બની જન્મે છે; એક જન્મમાં બકરો, અને બીજા એક જન્મમાં શિયાળ।
Verse 103
एकजन्म भवेदन्धो मूषको जायते पुनः ॥ तारितो ह्येष संसाराज्जायते विपुले कुले ॥
એક જન્મમાં તે અંધ બને છે; પછી ફરી ઉંદર તરીકે જન્મે છે. છતાં સંસારથી તારાયેલો તે વિશિષ્ટ કુળમાં જન્મ પામે છે.
Verse 104
शुद्धो भागवतः श्रेष्ठस्त्वपराधविवर्जितः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तसुखावहम् ॥
શુદ્ધ ભાગવત ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે, અપરાધવિહિન છે; મારા ભક્તોને કલ્યાણ આપતું પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું.
Verse 105
किल्बिषाद्येन मुच्येत मम भक्तिपरायणः ॥ त्रिदिनं पावकाहारो मूलाहारो दिनत्रयम् ॥
મારી ભક્તિમાં પરાયણ રહેનારો પાપાદિ કલુષથી મુક્ત થઈ શકે છે. ત્રણ દિવસ ‘પાવક-આહાર’ કરે અને ત્રણ દિવસ મૂળ-કંદનો આહાર કરે.
Verse 106
पायसेन दिनत्रय्यां त्रिदिनं सक्तुना तथा ॥ त्रिदिनं वायुभक्षोऽपि आकाशशयनस्त्रिकम् ॥
ત્રણ દિવસ પાયસ (ખીર) પર રહે, અને તેમ જ ત્રણ દિવસ સક્તુ (યવનો લોટ/સત્તૂ) પર. ત્રણ દિવસ વાયુભક્ષ પણ રહે, અને ત્રણ દિવસ ખુલ્લા આકાશ નીચે શયન કરે.
Verse 107
उत्थायापररात्रे तु कृत्वा वै दन्तधावनम् ॥ पञ्चगव्यं पिबेच्चैव शरीरपरिशोधनम् ॥
રાત્રિના ઉત્તર ભાગમાં ઊઠીને દંતધાવન કરીને, શરીર-પરિશોધન માટે નિશ્ચયે પંચગવ્ય પીવું જોઈએ.
Verse 108
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ न स लिप्येत पापेन मम लोकं स गच्छति ॥
જે આ વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરે છે, તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી; તે મારા લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 109
एष धर्मश्च कीर्त्तिश्च आचाराणां महौजसाम् ॥ गुणानां च परं श्रेष्ठं ऋतीनां च महा ऋतिः ॥
આ ધર્મ પણ છે અને કીર્તિ પણ—મહાઉજસવાળાઓનું આદર્શ આચરણ. ગુણોમાં આ પરમ શ્રેષ્ઠ છે અને પવિત્ર રીતિઓમાં આ મહારীতি છે.
Verse 110
य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ॥ स पितॄींस्तारयेज्जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान् ॥
જે મનુષ્ય રોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને આ પાઠ કરે છે, તે પિતૃઓને તારવે છે—દસ પૂર્વજ અને દસ અનુગામી પેઢીઓ સુધી।
Verse 111
आरोग्यानां महारोग्यं मङ्गलानां तु मङ्गलम् ॥ रत्नानां परमं रत्नं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
આરોગ્યમાં આ મહા-આરોગ્ય છે, મંગળમાં પરમ મંગળ છે; રત્નોમાં સર્વોત્તમ રત્ન છે—અને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર છે।
Verse 112
यस्तु भागवतो नित्यं पठते च दृढव्रतः ॥ कृत्वा सर्वापराधानि न स पापेन लिप्यते ॥
જે દૃઢવ્રત થઈને નિત્ય ભાગવતનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ પ્રકારના અપરાધ કર્યા હોવા છતાં પાપથી લિપ્ત થતો નથી।
Verse 113
एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ कल्यमुत्थाय पठते मम लोकं स गच्छति ॥
આ જપ કરવા યોગ્ય છે અને પ્રમાણરૂપ અનુષ્ઠાન છે; આ જ સંધ્યોપાસના છે. જે પ્રાતઃ ઊઠીને તેનો પાઠ કરે છે, તે મારા લોકમાં જાય છે।
Verse 114
न पठेन्मूर्खमध्ये तु कुशिष्याणां तथैव च ॥ दद्याद्भागवते श्रेष्ठे मम कर्मपरायणे ॥
મૂર્ખોની વચ્ચે તેનો પાઠ ન કરવો, તેમજ કુશિષ્યોની વચ્ચે પણ નહીં; મારા કર્મમાં પરાયણ એવા શ્રેષ્ઠ ભાગવતને જ આ આપવું।
Verse 115
एतत्ते कथितो देवि आचारस्य विनिश्चयः ॥ पूर्वं त्वया यत्पृष्टं तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
હે દેવી, આચારનો નિશ્ચય તને કહી દીધો છે. તું પહેલાં જે પૂછ્યું હતું તેનું ઉત્તર મળ્યું—હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 116
गृध्रस्तु सप्त वर्षाणि जायते खचरॆश्वरः ॥ चरन्तौ मानुषं मांसमुभौ तौ गृध्रजम्बुकौ ॥
ગિધ સાત વર્ષ સુધી આકાશચરોનાં અધિપતિ તરીકે જન્મે છે; અને તે બંને—ગિધ અને શિયાળ—માનવમાંસ ખાતાં ખાતાં ભટકે છે.
Verse 117
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥ यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम् ॥
પાપમાંથી મુક્તિ આપે એવું પ્રાયશ્ચિત્ત હું કહું છું; કોઈપણ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ તેનું આચરણ કરવું.
Verse 118
यस्य कस्यचिन्मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ आकाशशयनं कृत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥
કોઈપણ માસના શુક્લપક્ષની દ્વાદશીએ ‘આકાશશયન’ કરવાથી મનુષ્ય ઝડપથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 119
आख्यानानां महाख्यानं तपसां च परं तपः ॥ अत्राहं कीर्तयिष्यामि ब्राह्मणेभ्यो महेश्वरि ॥
આ કથાઓમાં મહાકથા છે અને તપોમાં પરમ તપ છે. હે મહેશ્વરી, અહીં હું તેને બ્રાહ્મણોને પ્રગટ કરીશ.
Verse 120
तत्र स्थाने शिवो भूमे गणैः सर्वैः समावृतः ॥ नष्टमायं ततो देवि चिन्तयामि वसुन्धरे ॥
તે સ્થાને, હે ભૂમિ, શિવ સર્વ ગણોથી પરિભ્રમિત છે. તેથી, હે દેવી વસુંધરા, હું આ વિષયને ‘નષ્ટ/વિનષ્ટ’ માનીને વિચારું છું.
Verse 121
देवं नारायणं चैैकं सर्वलोकमहेश्वरम् ॥ हे विष्णो त्वत्प्रसादेन देवत्वं चैव माधव ॥
હું એકમાત્ર દેવ નારાયણને સ્વીકારું છું, જે સર્વ લોકોના મહેશ્વર છે. હે વિષ્ણુ, તમારા પ્રસાદથી જ દેવત્વ પ્રાપ્ત થાય છે, હે માધવ।
Verse 122
ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान्परमेश्वरः ॥ उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥
મારા આવા વચન સાંભળી ભગવાન પરમેશ્વરે મને ફરી સ્પષ્ટ કહ્યું—“હે જગત્પતે, મને બોધ આપ; મને સમજાવ.”
Verse 123
अतो न रोचते भूमे श्मशानं मे कदाचन ॥ यत्र रुद्रकृतं पापं स्थितं किल भयावहम् ॥
અતએવ, હે ભૂમિ, શ્મશાન મને ક્યારેય રોચતું નથી—જ્યાં રુદ્રકૃત પાપ, કહે છે, ભયાવહ રૂપે સ્થિત છે.
Verse 124
मूर्खः स पापकर्मा च मम कर्मपरायणः ॥ यांस्तु दोषान्प्रपद्येत संसारं च वसुन्धरे ॥
તે મૂર્ખ છે અને પાપકર્મ કરનાર પણ—એવા કર્મોમાં જ પરાયણ. જે જે દોષ તે ગ્રહણ કરે છે, તે દોષો સાથે જ તે સંસારમાં પડી જાય છે, હે વસુંધરા.
Verse 125
प्रायश्चित्तान्महाभागे मम लोकं स गच्छति ॥ मद्यं पीत्वा वरारोहे यस्तु मामुपसर्पति ॥
હે મહાભાગે! પ્રાયશ્ચિત્તથી તે મારા લોકમાં જાય છે. પરંતુ હે વરારોહે! જે મદ્ય પીને મને નજીક આવે છે…
Verse 126
दशवर्षसहस्राणि नरके परिपच्यते ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तच्च मे वदतः शृणु ॥
દસ હજાર વર્ષો સુધી તે નરકમાં દહન પામે છે. હું પ્રાયશ્ચિત્ત કહું છું; હું કહું તે સાંભળો.
Verse 127
य एतेन विधानॆन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
જે આ વિધાન મુજબ પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મારા લોકમાં જાય છે.
Frequently Asked Questions
The text presents ritual discipline (ācāra) as a form of moral-ecological accountability: transgressions tied to worship protocols are said to generate harmful consequences, while prāyaścitta regimens (regulated diet, fasting, pañcagavya, and restraint) function as structured repair. The instruction is procedural rather than speculative, emphasizing that correct conduct stabilizes both personal purity and the ethical status of places (especially the śmaśāna) through consistent remedial practice.
The chapter repeatedly specifies śuklapakṣa-dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight) as a preferred timing for expiations. It also mentions month-based flexibility (“yasya kasyāpi māsasya”) while retaining dvādaśī as the key calendrical anchor, alongside multi-day durations (e.g., ten or fifteen days; three-night fasts; seven-day dietary sequences).
By treating landscapes as ethically conditioned, the narrative links the śmaśāna’s perceived pollution to a prior episode of Rudra’s sin-remediation, implying that human actions imprint moral qualities onto terrestrial zones. Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response frame Earth as a stakeholder in ritual order: disciplined conduct and purification rites are presented as mechanisms that reduce “impurity load” and restore functional harmony between humans, sacred practice, and place.
The chapter references Rudra/Śiva (as the agent undergoing remediation), Nārāyaṇa/Viṣṇu (as the instructing divine authority within the embedded narrative), and Gautama-muni via Gautamāśrama as a locus for final purification. These figures function as exemplars within a didactic framework rather than as dynastic or royal lineages.