Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥

श्रीवराह उवाच—ततः तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम्। दुर्ज्जयः रम्यमाश्रममण्डलं चिन्तयामास॥

Verse 2

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥

अत्र प्रविशामि पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान्। इति चिन्तयित्वा राजा तदा तमाश्रमं प्रविवेश॥

Verse 3

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥

तस्य प्रविष्टस्य राज्ञः परमहर्षितः। धर्मात्मा गौरमुखो मुनिस्तदा पूजां चकार॥

Verse 4

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते महामुनिः। स्वशक्त्या नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनं करिष्यामि॥

Verse 5

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥

करिष्यामि, प्रमुच्यन्तां—साधु वाह इति द्विजः। एवमुक्त्वा स संशितव्रतो मुनिस्तूष्णीं स्थितः॥

Verse 6

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥

राजापि तत्र तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः। तदा तस्य बलस्य पञ्चाक्षौहिण्योऽवस्थिताः। स च मनसि चिन्तयामास—अयं तापसः किमिह मे भोजनं दास्यति॥

Verse 7

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥

तदा विप्रो गौरमुखो दुर्जयं नृपं निमन्त्र्य चिन्तयामास—किं चास्य मया भोजनं दातव्यमिति॥

Verse 8

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥

एवं चिन्तयतः तस्य भावितात्मनो महर्षेः मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः प्रतिष्ठितोऽभवत्॥

Verse 9

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥

ततः स मुनिसत्तमः मनसा देवं नारायणं संस्मृत्य तदा गङ्गायां प्रविश्य तोषयामास॥

Verse 10

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥

धरण्युवाच—कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर? एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते॥

Verse 11

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥

Verse 12

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥

Verse 13

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥

Verse 14

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥

Verse 15

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥

Verse 16

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥

त्वत्तोऽयं सकलो विश्वो जातः; त्वदुद्भूताः ऋग्वेदादयः। त्वत्तः शास्त्राणि संजज्ञिरे, त्वयि यज्ञाः प्रतिष्ठिताः॥

Verse 17

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च, त्वत्तः सर्वा वनौषधिः। पशवः पक्षिणः सर्पाः त्वत्त एव, जनार्दन॥

Verse 18

ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥

ममापि देवदेवेश, राजा दुर्जयसंज्ञितः। आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे॥

Verse 19

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥

तस्य मे निर्धनस्याद्य, देवदेव जगत्पते। भक्तिनम्रस्य देवेश, कुरुष्वान्नाद्यसंचयम्॥

Verse 20

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥

यं यं स्पृशामि हस्तेन, यं यं पश्यामि चक्षुषा। वृक्षं वा तृणकन्दं वा, तत्तदन्नं चतुर्विधम्॥

Verse 21

तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥

तथा त्वन्यतमं वापि यन्मया मनसा ध्यातं तत्सर्वं मम सिद्ध्यतां। नमस्ते परमेश्वर॥

Verse 22

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥

इति स्तुत्या देवेशो जगतां पतिः तुतोष। केशवः स मुनये स्वकं रूपं दर्शयामास॥

Verse 23

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥

सुप्रसन्नात्मा उवाच—ब्रूहि विप्र वरं परम्। एवं श्रुत्वा मुनिर्यावदक्षिणी उन्मीलयति॥

Verse 24

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः। गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः॥

Verse 25

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥

दिवि यदि सूर्यसहस्रस्य युगपदुत्थिता भाः स्यात्। सा तस्य महात्मनः भासः सदृशी स्यात्॥

Verse 26

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥

तत्रैकस्मिन् स्थाने जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ददर्श। स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः तदपश्यत्॥

Verse 27

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥

स शिरसा देवं प्रणम्य कृताञ्जलिरथाब्रवीत्— यदि मे भक्तस्य केशवो देवो वरदो भूयात्॥

Verse 28

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥

इदानीमेष नृपतिः सबलवाहनः ममाश्रमे कृताहारः श्वः स्वकं गृहं प्रयाता॥

Verse 29

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव। तस्मै चित्तसिद्धिं ददौ मणिं च सुमहाप्रभम्॥

Verse 30

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥

तं दत्त्वा देवोऽन्तर्दधे। स च गौरमुखो मुनिः पुण्यमाश्रमं जगाम नानर्षिनिषेवितम्॥

Verse 31

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रो मुनिः चिन्तयामास—हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिवोन्नतं, शशाङ्करश्मिसङ्काशं शतभूमिकं गृहं।

Verse 32

तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥

तदा विष्णोर्लब्धवरः स विप्रो नानाविधानि गृहाणि सर्वत्र निर्ममे—सहस्राणि, लक्षाणि, कोटयश्च।

Verse 33

प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥

ततोऽपान्ते प्राकाराः, तल्लग्नोद्यानकानि च; कोकिलाकुलघुष्टानि, नानाद्विजवरैर्युतानि; चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च।

Verse 34

नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥

गृहोद्यानॆषु सर्वशो नानाजात्यस्तथा वृक्षाः; हस्तिनां हस्तिशालाश्च, तुरगाणां च मन्दुराः।

Verse 35

चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥

विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः सञ्चयान् चकार—भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं; सर्वत्रान्नाद्यनिचयं चकार, हेमपात्र्यश्च।

Verse 36

एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥

एवं कृत्वा स विप्रः भूरितेजसं राजानम् उवाच— “सर्वसैन्यानि स्वस्वगृहान् प्रविशन्तु” इति ॥

Verse 37

एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥

एवमुक्तः स राजा तत् पर्वतोपमं गृहं प्रविवेश; अन्ये भृत्याः अन्तःपुरेषु शीघ्रं विविशुः ॥

Verse 38

ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥

ततः तेषु प्रविष्टेषु गौरमुखो मुनिः दिव्यं मणिं प्रगृह्य छेदराजानं प्रति अब्रवीत् ॥

Verse 39

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते च, हे नृप, विलासिनीः दासांश्च ते प्रेषयिष्यामि ॥

Verse 40

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रः शुभं वैष्णवं मणिं एकान्ते स्थापयामास; राजा तं पश्यन् आसीत् ॥

Verse 41

तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥

तस्मिन् मणौ शुद्धसमप्रभे स्थापितमात्रे तु तत्र दिव्यरूपा योषितः सहस्रशो निश्चेरुः।

Verse 42

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः। सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः। काश्चित् सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रस्थिताः।

Verse 43

एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥

एवं तत्र योषिद्गणाः नराः कर्मकरास्तथा। तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या निर्जग्मुः; केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः आदाय।

Verse 44

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं ददुः; ते च नराः अश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः व्यवस्थां चक्रुः।

Verse 45

नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥

नानाविधानि तूर्याणि तत्र सर्वशोऽवाद्यन्त। नृपतेः मज्जने तत्र अन्ययोषितो ननृतुः, अपराश्च जगुः—शक्रस्येव प्रमज्जतः।

Verse 46

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा महामना राजा विस्मयाविष्टचेताः राजेन्द्रोऽचिन्तयत्— “किमिदं मुनिसामर्थ्यम्? तपसः फलम्, अथवा मणेः प्रभावः?”

Verse 47

यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥

यथा तेन महर्षिणा नृपतेः पूजा कृता, तथैव मुनिसत्तमो भृत्यजनस्यापि यथोचितं सत्कारमकरोत्।

Verse 48

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥

यावत् स राजा सभृत्यबलवाहनः बुभुजे, तावत् अरुणसप्रभो भानुः अस्तगिरिं जगाम।

Verse 49

ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥

ततः शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता रात्रिः समपद्यत; रोहिणीधवः सौम्यगुणेषु सुसङ्गतः सन् रागं करोति, तापं च जनयति।

Verse 50

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥

कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो भृगूद्वहः दैत्यगुरुः; सुराधिपोऽथान्तरात्पक्षगतो न राजते। एवं देहिनां मतिः स्वभावयोगेन स्वानुगुण्येन प्रवर्तते।

Verse 51

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥

भूमिसुतोऽपि स्वसुरक्ततां मुञ्चति, राहुः चन्द्रमसो धवलैः किरणैः सितो भवति। देवादिसुरासुरेषु जगतः स्वभावो विमुक्त इव दृश्यते; सुकृतकर्मा बलवान् नृपः तमेव स्वभावक्रममनुसरति॥

Verse 52

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥

‘सितेश्वर’ इति ख्यातरश्मिमण्डले सूर्यस्वभावसिद्धान्तकषेव निर्मले, केतुः परत्र महत्तमः न करोति। तदा कुशीलेष्वपि गतिः निर्मला भवति॥

Verse 53

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥

बुधोच्चबुद्धिः जगतो विभावयन् राज्ञः तनयः स्वकर्मभिः रराज। भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं, साधुषु सम्मितिः इयं ध्रुवा भवेत्॥

Verse 54

करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥

केतुः कपिलं विस्तीर्णं चिह्नं करोति, राज्ञः सुराणां च पथि भृशं संस्थितः। किन्तु दुर्जनः सज्जनसंसदि अपि क्वचित् निजकर्मकौशलं शुद्धं न करोति॥

Verse 55

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥

शशाङ्करश्मिप्रविभासिताः अपि ते पदे पदे निरताः प्रकाशं यान्ति। कुलसम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयः, महांशुयोगात् महतां समुन्नतिं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 56

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥

त्रिदोषासक्तेनानेन सर्वथा परित्यक्तोऽसौ; वरुणराजपुत्रेण सूर्यजेन कौशिकेन संस्थापितः सन् प्रकाशते। क्वचिदपि वेदकर्मणां प्रवृत्तिः सम्यग्विधिं नातिक्रामेत्॥

Verse 57

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥

द्वन्द्वैः पुरा समेतोऽपि मम शिशुः हरिः नृपासनम् आराधितवान्। लक्ष्म्यापि बुद्ध्या च स सुचिरं प्रकाशते; ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन तु तद् दुर्लभम्॥

Verse 58

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥

इति शुभे वराश्रमे ऋषेः रात्रिः शुभा अतीता; दुर्जयभूपतेरपि शुभा। सभृत्यसामन्तैः वराश्वदन्तिभिः सह, सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया च॥

Verse 59

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥

इतीदृशायां स्थितौ तदा गृहेषु पर्यङ्कवराः वररत्नचित्रिताः, सुपट्टसंवीतवरास्तृताश्च, समाश्रिताः। सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ते बभ्राजिरे॥

Verse 60

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥

स तत्र राजा भूभृत् स्वयं सर्वतो गृहान् सभृत्यान् अपि विससर्ज। गतेषु स प्रतापवान् वरस्त्रिया वृतः सुष्वाप; स्वर्गगतः सुरेशवत् अभवत्॥

Verse 61

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥

एवं तस्य महात्मनः सभृत्याः सुमनसः अभवन्; तस्य ऋषेः प्रभावेण हृष्टाः सन्तः तदा सुषुपुः।

Verse 62

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा पुनः पश्यन् ताः स्त्रियः तत्र अन्तर्द्धानं गताः ददर्श, तानि गृहाणि च ददर्श।

Verse 63

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च ददर्श; स राजा विस्मयाविष्टो दुःखितः सन् चिन्तयामास।

Verse 64

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥

कथम् एष मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः चिन्तयन्; अथ अधिगम्य स राजा दुर्जयस्तदा।

Verse 65

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥

“चिन्तामणिमिमं चास्य हरामि” इति विचिन्त्य सः; स राजा आश्रमबाह्यतः प्रयाणं नोदयामास, आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः।

Verse 66

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥

ततः स विरोचननामानं मन्त्रिणं प्रेषयामास, ऋषेः गौरमुखस्यापि मणियाचनकर्मणि।

Verse 67

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥

स तं ऋषिं समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः; “रत्नानां भाजनं राजा, मणिः तस्मै प्रदीयताम्” इति।

Verse 68

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत्— “प्रतिगृह्णाति विप्रः, राजा ददाति च; त्वं तु राजा पुनर्भूत्वा दीनवत् कथं याचसे?”

Verse 69

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥

“एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम्; गच्छ द्रुतं दुराचार, मा त्वां लोकोऽत्यगात्” इति।

Verse 70

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै, मनसा तं मणिं चिन्तयन् शत्रुविनाशनम्।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥

एवमुक्तस्तदा दूतो नृपस्य सन्निधिं जगाम। ब्राह्मणेन यदुक्तं तत्सर्वं स सम्यक् न्यवेदयत्॥

Verse 72

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥

ततः क्रोधपरीतात्मा ब्राह्मणभाषितं श्रुत्वा। दुर्जयो नीलनामानं सामन्तं प्राह—माचिरं गच्छ; ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य यथाकथञ्चित् तूर्णमेहि॥

Verse 73

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः। जगाम स विप्रस्य वन्याश्रममण्डलं प्रति॥

Verse 74

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥

तत्राग्निहोत्रशालायां मणिं प्रतिष्ठितं दृष्ट्वा। स्यन्दनात् उत्तीर्य नीलो भूतलेऽवरोहत्॥

Verse 75

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे। क्रूरबुद्ध्या शस्त्रपाणयो मणेस्तस्मान्निर्जग्मुः॥

Verse 76

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥

रथैः सध्वजैः साश्वैः सबाणैः सासिचर्मिभिः । सधनुष्कैः सतूणीरैः परमदुर्जया योधा असंख्येया महाबला मणिं भित्त्वा तस्मात् निश्चेरुः ॥

Verse 77

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । तेषां नामानि महाभागे कथयामि, तान् श्रृणुष्व ॥

Verse 78

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥

Verse 79

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥

Verse 80

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । अव्यग्रा विविधायुधपाणयः ते योधयामासुः ॥

Verse 81

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥

तेषां कनकप्रभाणि धनूंषि सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धाः शराश्च पतन्ति; विभीषणाः खङ्गाः, भुशुण्डयः, परमप्रधानाः शूलाश्च पतन्ति स्म।

Verse 82

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥

रथो रथं संपरिवार्य स्थिरोऽतिष्ठत; गजो गजं प्रति, हयो हयं प्रति च। पदातिरप्यत्युग्रपराक्रमः पदातिमग्र्यं प्रति प्रससार।

Verse 83

द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥

युद्धे द्वन्द्वान्यनेकानि द्रवन्ति; शूराः परिभर्त्सयन्तोऽग्रे प्रसर्पन्ति। तदा विभीषणस्य चापमार्गे निर्गतस्य बाहुप्रभवं सुघोरं शस्त्रं समुत्पन्नम्।

Verse 84

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥

तस्मिन् तुमुले युद्धे प्रवृत्ते स राज्ञः सचिवो हतः विसंज्ञोऽभवत्; सानुगः सर्वबलैरुपेतो वैवस्वतमन्दिरं जगाम, अर्थात् मृत्युमाप।

Verse 85

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥

तस्मिन् दुर्जयराजमन्त्रिणि हते राजा स्वेन बलेनोपाययौ। स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवान् तैः सह युयुधे।

Verse 86

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥

ततः तस्मिन् समये राज्ञः तत्र महत् कदनम् अभवत्। ततः हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा रणे जामातरं, स तदनुसारं प्रत्यवर्तत॥

Verse 87

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥

युध्यमानं महाबाहुं तदा च मूः समाययौ। तस्मिन् बले ये दैत्या आसन्, तान् हरिणोक्तान् शृणुष्व॥

Verse 88

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः। विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः॥

Verse 89

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः। विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च॥

Verse 90

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः। अक्षौहिणीपरिवाराः, एकैकः अत्र पृथक् पृथक्॥

Verse 91

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥

तदा समरे महात्मनः दुर्ज्जयस्य पक्षे महासैन्यपरिच्छदाः महामायाः मणिजैः सह युयुधुः।

Verse 92

सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥

आजौ सुप्रभः प्रघसं पञ्चभिः शरैः आशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ताडयामास।

Verse 93

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥

तप्ततेजाः त्रिभिर्बाणैः विघसं संप्रविध्यत; सुरश्मिः प्रत्यविध्यत संघसं दशभिर्बाणैः।

Verse 94

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥

रणे शुभदर्शनः अशनिप्रभं पञ्चभिरविध्यत; सुकान्तिः विद्युत्प्रभं, सुन्दरश्च सुघोषं तथाविध्यत।

Verse 95

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥

ततः सुन्दः उन्मत्ताक्षं पञ्चभिराशुगैरविध्यत, शितेन नतपर्वणा च तस्य धनुः चकर्त।

Verse 96

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥

सुमना अग्निदंष्ट्रोऽभूत्, सुषुभोऽग्नितेजसः। सुशीलो वायुषक्रोऽभूत्, सुमुखः प्रतर्दनः॥

Verse 97

विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥

विराधेन सह शम्भुः समयुध्यत; सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा। विप्रचित्तिः सोमेन—एतद्युद्धं महानभूत्॥

Verse 98

परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥

परस्परं सुयुद्धेन योद्ध्वा, अस्त्रलाघवकौशलात्। यथासंख्येन ते दैत्या पुनर्मणिभवैर्हताः॥

Verse 99

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥

यावत् तेषां संग्रामघोरो महान् व्यवर्धत। तावत् गौरमुखो मुनिः समित्कुशादीनि समकुरुत॥

Verse 100

आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥

आगतं महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम्। बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तच्च दुर्ज्जयम्॥

Verse 101

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥

एवं मणिनिमित्तं रौद्रं गाढं च संयुगं कृत्वा, गौरमुखो मुनिर्देवेशं हरिं चिन्तयामास।

Verse 102

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥

स देवः पीतवासाः खगासनोऽग्रतः स्थित्वा वाणीमुदीरयत्— ‘किमत्र ते मया कार्यम्?’

Verse 103

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा पुरुषोत्तममुवाच— ‘इमं दुर्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणं जहि।’

Verse 104

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥

एवमुक्तस्तदा तेन ज्वलनसन्निभं सुदर्शनं कालचक्रं दुर्जयबले मुमोच।

Verse 105

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥

तेन चक्रेणासुरं तत्सैन्यं दुर्जयं क्षणात् निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम्।

Verse 106

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥

एवं कृत्वा ततः देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच—निमिषेणैवेदं निहतं दानवं बलम् ॥

Verse 107

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥

अरण्येऽस्मिंस्ततः पश्चान्नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥

Verse 108

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्यः सदा चैमे पञ्चदश नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥

Verse 109

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥

Verse 110

पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥

पाठभेदः—सुमना, अग्निदंष्ट्रः, सुवेदः, तथा अग्नितेजसमिति नामधेयानि/विशेषणानि पठ्यन्ते॥

Verse 111

सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥

सुनलः, वायुषक्रः, सुवेदः, प्रतर्दनश्च—इति नामानि/विशेषणानि निर्दिश्यन्ते॥

Verse 112

११.१००

अत्र केवलं श्लोकाङ्कः ‘११.१००’ इति निर्दिष्टः; श्लोकपाठः प्रदत्तो नास्ति।

Verse 113

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे उत्तमे परिधाय च। नृपोत्तमः स विधिना विविधान्नं बुभुजे॥