Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥

Varah bhagwan ne kaha ki jab usne Gauramukha ka ashram dekha to woh bahut achha laga. Durjjaya ne us ashram ke baare mein sochne laga ki yeh kitna achha jagah hai.

Verse 2

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥

Raja ne socha ki main andar jaata hoon aur wahan ke rishiyon ko dekhta hoon jo dharam ke kaam karte hain. Yeh soch ke raja us ashram mein gaya.

Verse 3

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥

Jab raja andar gaya to Gauramukha muni bahut khush hua. Woh dharam ke kaam karta tha. Usne raja ki puja ki aur uska swagat kiya.

Verse 4

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥

Swagat karne ke baad jab baat khatam hui to muni ne kaha. Raja, main jitna kar sakta hoon utna tumhare liye aur tumhare logon ke liye khana bhejta hoon.

Verse 5

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥

Brahmin ne kaha, main yeh kaam karunga. Sabko chhod dena, badhiya hua. Yeh bol ke woh rishi chup ho gaya. Woh apna vrat bahut seriously maanta tha.

Verse 6

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥

Raja bhi wahin ruk gaya. Woh us rishi ka bhakt tha. Uske saath uske aadmi bhi the. Us waqt uski sena mein paanch akshauhiniyan thi. Raja sochne laga, yeh sadhu mujhe yahan kya khana dega?

Verse 7

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥

Raja Durjaya ko bulake brahmin Gauramukha sochne laga. Main isko kya khana du?

Verse 8

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥

Jab woh rishi itna soch raha tha, tab uske mann mein bhagwan aagaye. Hari, Narayan, sab devtaon ke swami, uske dil mein bas gaye.

Verse 9

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥

Phir usne Narayan ko yaad kiya. Woh bada rishi tha. Ganga mein jakar usne bhagwan ko prasann kiya.

Verse 10

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥

Dharani ne poocha, Bhudhar, Gauramukh ne Vishnu ko kaise khush kiya? Mujhe yeh poora sunne ka bahut dil kar raha hai.

Verse 11

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥

Vishnu ko hamesha pranam. Tum peele kapde pehnte ho, tumhari shuruwat se pehle koi nahi tha. Tum paani ke roop mein ho.

Verse 12

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥

Tum sab ka aadhar ho. Tum paani par sote ho. Tum dharti ke roop mein ho aur tum chamak ke roop mein ho.

Verse 13

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥

Tum hawa ke roop mein ho aur aasmaan ke roop mein ho. Tum sab jeevon ke bhagwan ho. Tum sabke dilon mein rehte ho.

Verse 14

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥

Tum Om ho aur sab jagah ho. Tum sab devtaon se pehle the aur tumhari koi shuruwat nahi hai.

Verse 15

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥

Bhagwan, aap hi Bhoo hain aur Bhuva bhi. Aap hi Jana hain aur Maha ke roop mein yaad kiye jaate hain. Aap hi tap hain aur sach bhi. Aap mein sab chalne wale aur na chalne wale jeev hain.

Verse 16

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥

Aapse hi yeh poora brahmand bana hai. Aapse hi Rig aur baaki Ved aaye hain. Aapse hi shastra paida hue hain aur aap par hi yagya sthit hain.

Verse 17

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥

Aapse hi ped aur belen ugtee hain. Aapse hi jungle ki saari jadi-bootiyan aati hain. Jaanwar, chidiya aur saamp bhi aapse hi bante hain, Janardan.

Verse 18

ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥

Devon ke dev, ek raja aaya hai jiska naam Durjaya hai. Woh mehman banke aaya hai aur main uski mehman-nawazi karna chahta hoon.

Verse 19

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥

Devon ke dev, jagat ke swami, main toh kangaal hoon aur bhakti mein jhuka hua hoon. Aaj mere liye khana aur zaroorat ki cheezein jaldi kar do.

Verse 20

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥

Jis-jis cheez ko main haath se chu leta hoon, woh khana ban jaati hai. Jis-jis ko main aankhon se dekhta hoon, woh bhi khana ho jaati hai. Chahe ped ho ya ghaas ki jar, sab char tarah ka khana ban jaata hai.

Verse 21

तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥

Aur jo kuch bhi main dil mein soch leta hoon, woh bhi poora ho jata hai. Sab kuch mere liye siddh ho jata hai. Prabhu, main aapko pranam karta hoon.

Verse 22

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥

Jab us rishi ne yeh prarthana ki, toh bhagwan khush ho gaye. Keshav ne us rishi ko apna asli roop dikhaya. Woh sab duniya ke malik the aur devtaon ke bhi.

Verse 23

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥

Bhagwan bilkul khush ho gaye the. Unhone kaha, beta, tum ek bada pandit ho. Bolo, tumhe kya chahiye? Yeh sun ke rishi ne aankhen kholni shuru kar di.

Verse 24

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥

Phir Janardan dikhayi diye. Unke haath mein shankh aur gada thi. Peele kapde pehne the. Garud par baithe the. Itna chamak rahe the jaise barah sooraj ek saath chamak rahe hon.

Verse 25

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥

Maan lo aasman mein ek saath hazaar sooraj chamak uthein. Itni roshni bhi us bade insaan ki chamak jaisi ho sakti hai. Uski itni chamak thi.

Verse 26

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥

Wahan ek hi jagah poora brahmand dikh raha tha, alag-alag roop mein. Rishi ne use aise dekha jaise koi hairaan ho gaya ho. Uski aankhein khuli ki khuli reh gayi.

Verse 27

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥

Woh rishi sar jhukake bhagwan ke paas gaya. Haath jod ke bola, hey Kesav, main tumhara bhakt hoon. Agar tum mujhe koi vard do toh.

Verse 28

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥

Ab yeh raja apni poori sena aur ghodon ke saath mere ashram mein khaana kha chuka hai. Kal woh apne ghar ke liye nikal jayega.

Verse 29

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥

Yeh sun ke bhagwan ne use vard dene ko haan kar di. Unhone use ek khaas taakat di, mann ki siddhi. Aur ek chamakdaar mani bhi di.

Verse 30

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥

Bhagwan ne woh cheez de di aur phir gayab ho gaye. Rishi Gauramukha wahan se ek achha ashram chale gaye. Wahan bahut saare rishi rehte the.

Verse 31

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥

Wahan pahunch ke woh rishi sochne lage. Unhone ek mahal dekha, Himalay ki choti jaisa. Bada badal jaisa dikhta tha, chaand ki roshni jaisa chamakta tha. Sau manzil ka tha.

Verse 32

तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥

Phir us brahmin ne Vishnu se vardaan pa liya tha. Usne aise hi gharon ko banwaya. Hazaaron, laakhon, karodon mein banwaya, har jagah.

Verse 33

प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥

Uske baad bahar ki taraf deewarein bani. Wahan bagiche the, kokil ke awaazein gunjti thin. Champak, ashok, aur naagkesar ke ped the wahan.

Verse 34

नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥

Bagichon mein har tarah ke ped the. Haathi ke liye haathi shala thin. Ghodon ke liye stables bane the.

Verse 35

चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥

Woh brahmin ne har jagah khane ka saman jama kar liya. Khana, chabane wali cheezein, chatne wali cheezein, aur chusne wali cheezein, sab rakhi. Sone ke bartan bhi laya aur har taraf khana bhar diya.

Verse 36

एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥

Yeh sab karke us brahmin ne raja se kaha. Raja bahut bada tha. Usne bola ki poora sena andar aa jaye aur apne-apne kamron mein jaye.

Verse 37

एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥

Raja ne suna aur us bade ghar mein chala gaya. Woh ghar itna bada tha jaise koi pahad ho. Baaki naukar-chakkar bhi jaldi-jaldi andar chale gaye.

Verse 38

ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥

Jab sab andar aa gaye, tab Gauramukh rishi ne woh mani uthayi. Woh ek khaas mani thi. Usne Cheda raja se baat ki.

Verse 39

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥

Raja, main tumhare liye log bhejunga. Tum naha sako, khana kha sako, aur raaste ki thakan utaar sako. Sundar auratein bhejunga aur naukar bhi.

Verse 40

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥

Brahmin ne yeh keh ke woh Vishnu ki mani ek sunsaan jagah pe rakh di. Raja wahi khada dekh raha tha.

Verse 41

तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥

Jaise hi woh mani wahan rakhi gayi, hazaron auratein wahan aa gayi. Woh sab bahut khoobsurat thi.

Verse 42

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥

Woh sab auratein komal badan wali thi aur acche se saj-dhaj ke aayi thi. Unka chehra, badan, baal sab sundar tha. Kuch toh sone ke bartan le ke chali gayi.

Verse 43

एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥

Woh sab auratein aur kaam karne wale log raja ke paas se chale gaye. Sab ne apna khana aur kapde lekar chale gaye.

Verse 44

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥

Woh auratein raste ke through sab logon ko nahlane ka bandobast kiya. Jaldi-jaldi mein unhone aadmiyon, ghodon aur haathiyon ke liye bhi sab kuch kar diya.

Verse 45

नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥

Wahan har taraf bajne wale saaz the. Raja ke nahane ke time auratein naach rahi thin aur gaane wali ga rahi thin. Aisa lag raha tha jaise Indra khud naha raha ho.

Verse 46

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥

Raja ne wahan bahut acche tarike se nahaya. Uske baad uska mann hairani mein pad gaya. Woh sochne laga ki yeh kya ho raha hai. Rishiyon mein itni taakat kahan se aayi? Kya yeh unki tapasya ka phal hai ya kisi mani ki wajah se?

Verse 47

यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥

Jis tarah rishi ne raja ki puja ki, usi tarah unhone raja ke naukaron aur saathiyon ki bhi ijjat ki. Sabka khayal rakha.

Verse 48

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥

Jab tak raja apne naukaron, fauj aur ghodon ke saath maze kar raha tha, tab tak suraj dhalta raha. Suraj laal chamak ke saath pahad ke peeche chala gaya.

Verse 49

ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥

Phir raat ho gayi. Chandni raat thi aur taare chamak rahe the. Chand nikla aur Rohini ke saath pyar bhara mann le kar aaya. Thodi garmi bhi mehsoos ho rahi thi.

Verse 50

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥

Bhargav rishi ke bade purush aur daitya ke guru, jab surya ke saath uthe, surya ki roshni kaali pad gayi thi. Devtaon ke swami ki chamak chhup gayi jab woh andar ki taraf gaya. Is tarah insaan ki soch apni purani aadat ke hisaab se chalti hai, koi isse rok nahi sakta.

Verse 51

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥

Bhoomi putra apni laal chamak chhod deta hai, aur Rahu chaand ki roshni se saaf ho jata hai. Duniya ka apna swabhav khul ke aa jata hai, devta aur asura dono mein. Jo raja acche kaam karta hai, woh bhi is swabhav ke hisaab se chalta hai.

Verse 52

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥

Sitaeshwar naam ke mandal mein, jaise surya ke sidhant se saaf kiya ho, Ketu zyada andhera nahi karta. Phir bure logon ke beech bhi raasta saaf ho jata hai aur sab clear ho jata hai.

Verse 53

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥

Raja ka beta bahut samajhdar tha, uski akal badi thi. Usne apne kaam se duniya ko roshni di aur chamka. Woh lamba time tak sahi logon ka saath dhundhta raha, Kaksh vansh mein shaadi bhi hui. Acche logon mein uski izzat pakki ho gayi.

Verse 54

करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥

Ketu kapila rang ka sign banata hai aur raja aur devtaon ke raaste mein khada ho jata hai. Lekin koi bura aadmi, acche logon ke beech bhi baith ke, apne kaam ko saaf nahi kar sakta. Uska kaam hamesha ganda hi rehta hai.

Verse 55

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥

Chaan ke chamak mein bhi yeh log chamakte hain. Har kadam par pakke rehte hain. Achhe khaandan mein paida hue, apna dharam nibhate hain. Bade logon ki company mein reh ke bade ban jaate hain.

Verse 56

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥

Raja Varuna ka beta Surya hai. Usne apna kaam shuru kiya, Koushik ne usse set kiya. Ved ke kaam mein koi gadbad nahi honi chahiye. Jo bhi ho, sahi tarike se hona chahiye.

Verse 57

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥

Mera beta Hari bhi kabhi mushkilon mein phansa tha. Phir bhi usne raja ki seat ki izzat ki. Lakshmi aur buddhi dono uske paas the, woh lambe time tak chamka. Dhruv jaisa Vishnu ko yaad rakhna aasan nahi hai, bahut mushkil hai.

Verse 58

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥

Raat aise hi guzar gayi. Rishi ke ashram mein acchi rahi, Raja Durjaya ke liye bhi acchi rahi. Raja ke paas naukar the, dost the, ghode the, haathi the. Khana, kapde, gehne, sab se puja hui.

Verse 59

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥

Ghar mein acche bistar biche the. Upar acche kapde, neeche acche farsh. Heeron se sajaye the. Sundar auratein wahan baithi thi, unki harkaton se sab chamak raha tha.

Verse 60

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥

Raja ne wahan sab logon ko unke ghar bhej diya. Apne sevakon ko bhi saath le ke sab taraf se gharon wapas kar diye. Jab sab chale gaye, to woh bahadur raja ek acchi aurat ke saath so gaya. Aisa laga jaise woh swarg mein pahunch gaya ho, bhagwan jaisa ban gaya.

Verse 61

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥

Us bade dil wale raja ke sevak bahut khush ho gaye. Rishi ki taakat dekh ke unka mann bhar gaya. Phir sab chain se so gaye.

Verse 62

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥

Jab raat guzar gayi, raja ne phir se dekha. Woh jo auratein wahan thi, woh gayab ho gayi. Usne woh gharon ko bhi dekha.

Verse 63

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥

Raja ne aisi cheezein dekhi jo aankhon se nahi dikhti, bahut keemti. Acche bister aur paani bhi wahan tha. Raja hairan reh gaya. Usne sochne laga, uska mann dukhi ho gaya.

Verse 64

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥

Woh baar-baar sochne laga, yeh moti mujhe kaise mila? Phir jab usse samajh aa gaya, tab Durjaya raja ne waisa hi kiya.

Verse 65

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥

Raja ne socha ki main usse yeh Chintamani mani le lunga. Woh ashram ke bahar se nikla. Ashram se bahir jaake woh apne sawari ke saath zyada door nahi gaya.

Verse 66

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥

Phir usne Virochan naam ka ek mantri bheja. Usko bheja Gauramukh rishi se baat karne ke liye. Kehna tha ki woh mani de de.

Verse 67

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥

Woh mantri rishi ke paas gaya. Kehne laga ki aap yeh mani de dijiye. Raja toh ratnon ka bhandar hai, aapko yeh mani de deni chahiye.

Verse 68

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥

Mantri ki baat sunkar Gauramukh rishi gussa ho gaya. Bola ki brahman toh daan leta hai aur raja daan deta hai. Lekin tum raja ho ke bhi bhikhari ki tarah maang rahe ho?

Verse 69

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥

Rishi ne kaha ki jaake us buri harkat wale raja ko bol do. Woh Durbhay naam ka raja hai, use harana mushkil hai. Jaldi ja, nahi toh log tumhe chhod denge.

Verse 70

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥

Muni ne itna keh ke chal diya. Woh kush ghaas aur lakdi lene gaya. Uske mann mein woh mani thi. Woh mani dushmanon ko khatam karne wali thi.

Verse 71

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥

Raja ka doot wahan se chala gaya. Woh raja ke paas gaya. Usne raja ko sab bataya jo brahman ne kaha tha.

Verse 72

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥

Raja bahut gussa ho gaya. Usne suna jo brahman ne kaha tha. Usne Neela naam ke aadmi ko kaha. Jaldi jao. Brahman ki mani le ke aao. Kaise bhi ho, jaldi lao.

Verse 73

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥

Neela ne sun ke fauran chal diya. Uske saath bahut sainik the. Woh brahman ke ashram ke paas jungle mein gaya.

Verse 74

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥

Wahan agnihotra ki jagah thi. Neela ne woh mani dekhi. Woh mani wahan rakhi thi. Neela rath se utra aur zameen par khada ho gaya.

Verse 75

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥

Jab woh neele aur bhayanak jagah utra, tab Mani ke mann se log nikle. Yeh log bade ziddi the aur haath mein hathiyaar liye the.

Verse 76

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥

Yeh sainik bade taakatwale the. Unke paas rath the, ghode the, dhanush aur baan the. Talwar aur bhi bahut kuch tha. Yeh log Mani ko tod ke bahar aaye. Unki tadaat bahut thi aur woh jeetne mein bade mushkil the.

Verse 77

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥

Wahan pandrah yoddhe the jo ladne ke liye taiyaar baithe the. Yeh sab bade bahadur the. Main tumhe unke naam batata hoon, suno.

Verse 78

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥

Pehla Suprabh tha, phir Deeptatej, Surashmi, Shubhadarshan, Sukanti, Sundar, Sund, Pradyumn, Sumana aur Shubh. Yeh sab ke sab bade chamakdar the.

Verse 79

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥

Aur Sushil, Sukhda, Shambhu, Sudant aur Soma bhi the. Yeh pandrah log Mani se nikle the aur sabke sardar the.

Verse 80

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥

Phir unhone Virochan ko dekha. Uske paas bada fauj tha. Woh log ladne ke liye taiyaar the. Haathon mein alag-alag hathiyaar pakde hue the.

Verse 81

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥

Unke dhanush sona jaise chamak rahe the. Teeron mein sona laga tha. Talwarein gir rahi thi, bahut bhaari. Bade-bade hathiyaar bhi gir rahe the.

Verse 82

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥

Ek rath doosre rath ke paas khada ho gaya. Haathi haathi se takraya. Ghoda ghode se mila. Paidal sipahi aage badh raha tha, bahut himmat wala.

Verse 83

द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥

Yudh mein bahut log aapas mein lad rahe the. Veer sipahi aage badh rahe the, chillate hue. Vibhishan ke liye ek bada khatarnaak hathiyaar aaya.

Verse 84

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥

Jab yeh badi ladai shuru hui, raja ka mantri mar gaya. Woh behosh ho gaya. Uske saath uske log bhi mar gaye. Sab apni jaan se gaye.

Verse 85

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥

Jab Durjaya ka mantri mar gaya, to raja apni sena le ke aage badha. Durjaya ghode ka rath le ke aaya. Woh bahut taqatwar tha aur bahut tez tha. Usne un yoddhon ke saath ladai ki.

Verse 86

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥

Tab raja ke liye wahan badi ladai hui. Bahut log mare. Phir usne suna ki uska damad bhi yuddh mein hai. Yeh baat usne un logon se suni jo batate the kya ho raha hai.

Verse 87

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥

Jab woh bazu wala yoddha lad raha tha, tab sena aage badhi. Ab us sena mein jo daitya the, unke baare mein suno. Hari ne bataya hai unka naam.

Verse 88

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥

Un daityon ke naam yeh hain. Praghasa, Vighasa aur Sanghasa. Ashanisaprabha jaise bijli chamakti hai. Vidyutprabha bhi waisa hi chamakta hai. Sughosha jiska awaaz achha hai. Unmattaksha jiski aankhen pagal jaisi hain. Aur Bhayankara jisse dar lagta hai.

Verse 89

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥

Aur bhi daitya the us sena mein. Agnidanta aur Agnitejas. Bahushakra aur Pratardana. Viradha aur Bhimakarma. Aur Vipracitti bhi wahan tha.

Verse 90

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥

Yeh pandrah asur bade the. Sabke paas zabardast hathiyaar the. Har ek ke saath ek akshauhini sena thi. Woh sab alag-alag khade the.

Verse 91

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥

Yuddh mein Mahamaya aur Manij mil ke ladhe. Unke paas badi sena thi. Woh Durjjaya ke liye ladhe jo bahut bada yoddha tha. Use harana mushkil tha.

Verse 92

सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥

Suprabha ne yuddh mein Praghasa ko paanch baan maare. Woh baan aise the jaise badi garam saanp. Jal ke pakshi jaise udte hain waise chamak rahe the.

Verse 93

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥

Taptatejas ne Vighasa ko teen baan maare. Aur Surashmi ne Sughosh ko das baan maare. Dono taraf se baan chal rahe the.

Verse 94

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥

Shubhadarshana ne Ashaniprabha ko paanch baan maare. Woh sundar tha. Sukanti ne Vidyutprabha ko maara. Sundara ne Sughosh ko maara. Sab apne-apne dushmanon par war kiye.

Verse 95

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥

Sunda ne Unmattaksh par paanch teer chalaye. Woh bhi bahut tezi se maare. Phir usne ek tez baan liya jo mod pe jukha hua tha. Usse uska dhanush tod diya.

Verse 96

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥

Sumana ka naam Agnidansthra hai. Sushubh ko Agnitejas kehte hain. Sushil, Vayushakra hai. Aur Sumukh ka naam Pratardan hai.

Verse 97

विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥

Shambhu ne Viradh se ladai shuru ki. Sukirti ne Bhimkarma ko samne pakda. Viprachitti Som se laga. Is tarah yeh yuddh bahut bada ho gaya.

Verse 98

परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥

Dono taraf ke yoddha aapas mein badi ladai ladte rahe. Woh sab astra-chakra bahut achhe se chalate the. Daitya log ek-ek karke Manibhavon ke haare maare gaye.

Verse 99

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥

Jab tak woh bhayanak yuddh chalta raha, tab tak Gauramukh rishi ne apna kaam shuru kiya. Unhone samidha, kush ghaas aur puja ka saaman taiyaar kiya.

Verse 100

आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥

Wahan ek bada hairani ki baat hui. Ek yuddh dikhayi diya jo dekh ke dar lagta tha. Uske aas-paas bahut saari fauj thi. Woh wahan khada tha aur use harana mushkil tha.

Verse 101

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥

Rishi Gauramukha ne ek bada aur khatarnaak yuddh karwa diya. Usme woh mani bhi thi. Phir unhone sochne lage Bhagwan Hari ke baare mein. Woh bhagwanon ke bhi bhagwan hain.

Verse 102

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥

Phir woh bhagwan unke saamne aa gaye. Unke peele kapde the aur woh Garud par baith ke aaye the. Unhone kaha, batao tumhare liye main kya karoon?

Verse 103

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥

Rishi ne haath jod ke bhagwan se kaha. Bhagwan, is paapi ko khatam kar do. Isse harana bahut mushkil hai. Iski poori fauj aur uske saare log bhi saath mein khatam kar do.

Verse 104

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥

Jab rishi ne yeh kaha, toh bhagwan ne apna chakra chhoda. Woh Sudarshan chakra aag ki tarah jal raha tha. Yeh kaal ka chakra tha. Unhone us dushman ki fauj par chhoda jo use harana mushkil tha.

Verse 105

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥

Usne apna chakra chalaya. Us asur ki sena ko palke jhapakte hi khatam kar diya. Woh sab raakh ki tarah bikhar gaye.

Verse 106

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥

Yeh kaam karke bhagwan ne rishi Gauramukh se kaha. Mainne ek pal mein in daanav ki sena ko maat diya hai.

Verse 107

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥

Is jungle ka naam ab Naimisharanya padega. Yeh naam sach mein iske matlab ka hai. Brahmin logon ke liye yeh khaas jagah hai.

Verse 108

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥

Main is jungle mein yagya purush hoon. Mera naam Yajya hai. Yahan pandrah leader hamesha rahenge. Krita yug mein yeh raja banenge, Manija se paida hue.

Verse 109

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥

Itna kehkar bhagwan gayab ho gaye. Woh rishi apne ashram mein khush rehne laga. Use bahut khushi hui.

Verse 110

पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥

Isme kuch alag naam bhi hain jo padhte waqt milte hain. Jaise Sumana, Agnidamshtra, Suveda aur jo aag ki tarah chamakta hai.

Verse 111

सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥

Aur kuch aur naam hain isme. Sunala, Vayushakra, Suveda aur Pratardana. Yeh sab naam hain.

Verse 112

११.१००

Verse 113

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥

Raja ne naha liya aur acche kapde pehen liye. Phir usne sahi tarike se khana khaya. Kai tarah ka khana tha uske paas.