Adhyaya 12: Supratīka’s Hymn to Rāma and the Granting of a Boon through Divine Manifestation
Rāma-stutiḥ Supratīkasya darśana-vara-pradānam ca
Stotra-Theology and Soteriological Narrative (Bhakti-oriented instruction)
वराहः पृथिवीं प्रति सुप्रतीकनृपतेः प्रसङ्गं कथयति। रथाङ्गाग्निना पुत्रदाहश्रवणात् स शोकविमर्शे निमग्नः भक्त्याश्रयं जगाम। चित्रकूटसम्बद्धं “राम”नाम्ना विष्णुं स्तौति—भूततत्त्वेन्द्रियगुणानां मूलाधारं जगत्स्थितिकारणं च; स्मरणं दुःखसागरात् तरणाय नौकाप्लव इव इति निरूपयति। तुष्टो भगवान् रूपं दर्शयित्वा वरं ददौ; सुप्रतीकः पररूपे लयमात्मनः याचते, मोक्षं च प्राप्नोति। अन्ते वराहः पुराणसृष्टिकथानां अपरिमेयत्वं गणनासामर्थ्यस्य च सीमां प्रतिपादयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 12
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥ १२.१ ॥
श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ॥
Verse 2
चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ॥ १२.२ ॥
चित्रकूटगिरौ विष्णुः सदा ‘राम’ इति कीर्त्यते । तस्मादहं रामसंज्ञया नाम्ना जगत्पतिं स्तौमि ॥
Verse 3
सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥ १२.३ ॥
सुप्रतीक उवाच । रामं नमाम्यच्युतं नरनाथं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ॥
Verse 4
भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ॥ १२.४ ॥
देव, भवान् सदा समस्ततेजसां तेजांसि जनयति, समस्तरूपधृक् । क्षितौ पञ्चगुणः, जले चतुर्गुणः, तेजसि त्रिगुणः, वायौ द्विगुणः; वियति प्रतिष्ठितः—हरे—शब्दवपुः पुमानसि ॥
Verse 5
भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ १२.५ ॥
भवान् शशी सूर्यहुताशनश्च; त्वयि प्रलीनं जगदेतदिति श्रूयते । भवत्प्रतिष्ठं जगदिदं रमते; तस्मात् ‘राम’ इति स्तूयसे—त्वयि जगत् प्रतिष्ठितम् ॥
Verse 6
भवार्णवे दुःखतरोर्मिसङ्कुले तथाक्षमाणाग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ॥ १२.६ ॥
भवार्णवे दुःखतरङ्गवृक्षोर्मिसङ्कुले, अक्षमाणाग्रहणेनातिभीषणे; त्वत्स्मरणप्लवो यस्य नरः स न मज्जति । तस्मात् तपोवनेऽपि ‘राम’ इति स्मर्यसे ॥
Verse 7
वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग्विभो ॥ १२.७ ॥
वेदेषु नष्टेषु हे हरे, त्वं पुनः पुनः स्वात्मनः मात्स्यं वपुर् धारयसि। युगक्षये सर्वदिङ्मुखो बहुरूपधृग् विभो, त्वमेवाग्निरिव प्रकाशसे॥
Verse 8
कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचिज्जनार्दनाद्यः स्वयं भूतमुत्तमम् ॥ १२.८ ॥
हे माधव, युगे युगे तोयमन्थने त्वं सदा कौर्मं वपुरास्थितः। जनार्दन, त्वत्समं किञ्चिदपि क्वचिन्नास्ति; त्वमेव आद्यः स्वयं भूतमुत्तमम्॥
Verse 9
त्वया ततम् विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ॥ १२.९ ॥
हे महात्मन्, त्वया इदं विश्वं सर्वतः ततम्; स्वकीयं सर्वमखिलं दिशश्च सर्वाः त्वं वेत्सि। त्वम् आद्यं परमं धाम विहाय कथं अहं अन्यं शरणं व्रजामि॥
Verse 10
भवान् एकः पूर्वम् आसीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस् तथा खं च मनोऽपि बुद्धि-श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ॥ १२.१० ॥
भवान् एव आदौ एकः आसीत्; ततः त्वत्तः मही सलिलं वह्निरुच्चैः वायुः खं च, मनो बुद्धिश्च, चेतोगुणाः तथा तत्प्रभवं च सर्वम् अभवत्॥
Verse 11
त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ॥ १२.११ ॥
त्वया इदं विश्वं समस्तं ततम्; सनातनः पुरुषः त्वं मे मतः। समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्रबाहो देवदेव जय; रामाय महानुभावाय नमोऽस्तु॥
Verse 12
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ॥ १२.१२ ॥
इति स्तुतो देववरः प्रसन्नोऽभवत्। ततः स राज्ञे सुप्रतीकाय स्वां मूर्तिं दर्शयामास, अनन्तरं च तमभ्युवाच—“वरं वृणीष्व” इति॥
Verse 13
एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ॥ १२.१३ ॥
एवं तस्य वचनं श्रुत्वा राजा ससम्भ्रमं देवदेवं प्रणम्य उवाच—“देवेश्वर, मे प्रयच्छ तं लयं यत्र ते परमं वपुः स्थितम्” इति॥
Verse 14
इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ॥ १२.१४ ॥
इत्युक्ते राजवरः क्षणेनासुरघ्नमूर्तौ लयं जगाम। तस्मिन्नवस्थायामात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैर्बहुभिरपि मुक्तोऽभवत्॥
Verse 15
श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्रैरपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ॥ १२.१५ ॥
श्रीवराह उवाच—इति ते मया पुराणमिदं कथितं, स्वायम्भुवेऽपि आदिकृतैकदेशम्। अस्य तु बहुभिः सहस्रैर्मुखैरपि केनापि सम्यग्वक्तुं न शक्यम्॥
Verse 16
उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन् मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्घ्यम् ॥ १२.१६ ॥
उद्देशतः संस्मृतमात्रमेतन्मया भद्रे कथितं ते पुराणम्। समुद्रतोयादिव परिमाणसृष्टिः, क्वचित्क्वचिद् वृत्तमपि ह्यनर्घ्यम्॥
Verse 17
स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनेपि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ॥ १२.१७ ॥
स्वयम्भुवा ब्रह्मणा च नारायणेनेव चैतत् कथितम्; अन्यः कः शक्नुयात्? वयं तु ते वर्णयितुमशक्ताः; तन्मूर्त्तित्वात् तु स्मरणेनैवेदमाद्यं तत्त्वं स्मर्तव्यम्।
Verse 18
समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ॥ १२.१८ ॥
समुद्रे बालुकानां संख्या, क्षितौ रजसां च संख्या ज्ञातुं शक्या; परं तु क्रीडतः परमेष्ठिनः पुनःपुनः सृष्टीनां संख्या न शक्या गणयितुम्।
Verse 19
एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । क्रीते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२.१९ ॥
एष नारायणसम्बद्धोऽंशो मया प्रोक्तः, शुचिस्मिते; एष एव क्रीते वृत्तान्तः—किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि?
Frequently Asked Questions
The chapter frames remembrance and praise of the divine (smaraṇa and stuti) as a disciplined cognitive-ethical orientation that stabilizes the person amid suffering (bhavārṇava). Philosophically, it teaches a cosmology in which the deity is described as the ground of elements, mental faculties (manas, buddhi), and guṇas, and soteriologically it presents laya (absorption into the supreme form) as the requested and granted end-state.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings) are specified in Adhyāya 12. The practice emphasized is situational and universalized—stuti and smaraṇa are presented as effective irrespective of ritual timing.
While not prescribing environmental rules directly, the chapter advances an Earth-relevant cosmology: the world’s stability (jagat-pratiṣṭhā) is described through the ordered presence of the elements (mahī, salila, vahni, vāyu, kha) and their differentiated modes. This provides a conceptual framework for terrestrial balance by portraying Earth and the wider environment as structured, interdependent expressions of a single sustaining principle—an interpretive basis often used in ecological readings of Purāṇic thought.
The narrative references King Supratīka as the central human figure and invokes major cosmological authorities—Svayambhū (Brahmā) and Nārāyaṇa—within Varāha’s concluding remarks about purāṇic transmission and the immeasurability of creation accounts. No additional dynastic genealogy is detailed in this adhyāya.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.