Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel
Gauramukhāśrame Durjayasya Ātithyaṃ, Cintāmaṇiprabhāvaś ca
Narrative-Ethics (Hospitality, Royal Conduct, and Divine Intervention) / Sacred Geography (Naimiṣāraṇya)
ਵਰਾਹ ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੁਰਜਯਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਗੌਰਮੁਖ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਗੌਰਮੁਖ ਨਾਰਾਯਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੁ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਵਿਲਾਸੀ ਸੇਵਾ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਬਾਅਦ ਦੁਰਜਯਾ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਦੂਤਾਂ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਤਨ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਤਨ ਤੋਂ ਯੋਧਾ-ਨੇਤਾ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੌਰਮੁਖ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸਦੀਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਗੌਰਮੁਖ ਦੇ ਐਸੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਰੱਜਯ ਨੇ ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਪਰਿਸਰ ਬਾਰੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥
“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਜਾ ਤਦ ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 3
तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਗੌਰਮੁਖ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 4
स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥
ਸੁਆਗਤ-ਸਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 5
करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥
ਦੁਇਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਸਾਧੁ, ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 6
राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥
ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਹ ਤਪਸਵੀ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਭੋਜਨ ਦੇਵੇਗਾ?”
Verse 7
निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥
ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਜਯ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ ਸੋਚਿਆ—“ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਦੇਵਾਂ?”
Verse 8
एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਉਸ ਭਾਵਿਤਾਤਮਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 9
ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 10
धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥
ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਭੂਧਰ! ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ? ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤੀਵ੍ਰ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ।”
Verse 11
नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਦਿ-ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥
ਸਭ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਰਤੀ-ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੇਜਸ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥
ਵਾਯੂ-ਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ—ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ।
Verse 14
त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਓੰਕਾਰ ਹੋ ਅਤੇ ਵਸ਼ਟਕਾਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਸਥਿਤ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਿ ਹੋ; ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 15
त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਭੂಃ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਭੁਵಃ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਨಃ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਹಃ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਪಃ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਤ੍ਯ ਹੋ; ਹੇ ਦੇਵ, ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ।
Verse 16
त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥
ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਵੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਨਮੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਯਜ्ञ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।
Verse 17
त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥
ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 18
ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਦੁਰਜਯ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
Verse 19
तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤਪਤੇ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਗਰੀਬ ਹਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹਾਂ; ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਨ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 20
यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥
ਮੈਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੂਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦਾ ਕੰਦ—ਉਹ ਸਭ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਨ ਬਣ ਜਾਵੇ।
Verse 21
तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਭੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 22
इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 23
उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥
ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਪ੍ਰ, ਪਰਮ ਵਰ ਮੰਗੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 24
तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥
ਤਦੋਂ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ ਜਨਾਰਦਨ—ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਜਸਵੀ—ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 25
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥
ਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉੱਠ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
Verse 26
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥
ਉੱਥੇ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 27
जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥
ਉਹ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਜੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ…”
Verse 28
इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥
ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 29
इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਲਈ ਵਰਦਾਤਾ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਣੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।
Verse 30
तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥
ਉਹ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਗੌਰਮੁਖ ਮੁਨੀ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 31
तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਮਹਲ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ, ਮਹਾਂ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ, ਚੰਦਨੀ ਕਿਰਨਾਂ ਜਿਹਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਤੇ ਸੌ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਵਾਲਾ।
Verse 32
तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਘਰ ਬਣਵਾਏ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ।
Verse 33
प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥
ਫਿਰ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਕੋਟੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਬਾਗ਼ ਸਨ—ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਅਨੇਕ ਉੱਤਮ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ; ਅਤੇ ਚੰਪਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ ਤੇ ਨਾਗਕੇਸਰ ਦੇ ਵਣ ਵੀ ਸਨ।
Verse 34
नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥
ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ; ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਹਾਥੀਸ਼ਾਲਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਮੰਦੁਰ (ਅਸ਼ਵਸ਼ਾਲਾਂ) ਵੀ ਸਨ।
Verse 35
चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥
ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਟਾਕ ਕੀਤਾ—ਭੱਖਣਯੋਗ, ਭੋਜਨਯੋਗ, ਚਾਟਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚੂਸਣਯੋਗ, ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵੀ ਰੱਖਵਾਏ।
Verse 36
एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥
ਇਉਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰਿਆਂ/ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।”
Verse 37
एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਪਹਾੜ-ਸਮਾਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਹੋਰ ਸੇਵਕ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 38
ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ, ਗੌਰਮੁਖ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਣੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਛੇਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 39
मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥
“ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਸ ਭੇਜਾਂਗਾ।”
Verse 40
एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਣੀ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 41
तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥
ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਮ-ਦੀਪਤ ਮਣੀ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 42
सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥
ਕੋਮਲ ਅੰਗਰਾਗ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ ਉੱਤਮ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸੁੰਦਰ ਗੱਲ੍ਹ, ਮਨੋਹਰ ਦੇਹ, ਸੁਚੱਜੇ ਕੇਸ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ—ਚੱਲ ਪਈਆਂ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 43
एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਵੀ—ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕ—ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਹੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।
Verse 44
ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥
ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਦ ਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਭੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 45
नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥
ਉੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੂਰਯ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਏ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਪ ਹੀ ਸ্নਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 46
एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਮਨਾ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਜਾਂ ਮਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ?”
Verse 47
यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਤਿਥ੍ਯ ਤੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੇਵਕਾਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਸਮੇਤ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਰੁਣੀ ਛਟਾ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤਗਿਰਿ (ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ) ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 49
ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਰੋਹਿਣੀਪਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਕੋਮਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੰਗਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਗ (ਆਕਾਂਛਾ) ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਪ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਾਲੇ ਪਏ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੈਤ੍ਯਗੁਰੂ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਇਕੱਠੇ ਉਦੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਅੰਦਰਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਚਮਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਤਿ ਸੁਭਾਵ-ਯੋਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 51
सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥
ਭੂਮਿਸੁਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਜਿਵੇਂ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥
‘ਸਿਤੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਰਣ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ—ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਘਿਸ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਕੇਤੂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਅੰਧਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤਦ ਕੁਸ਼ੀਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗਤੀ (ਕ੍ਰਮ) ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 53
बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥
ਉੱਚੀ ਤੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ। ਯੋਗ ਆਸਰਾ ਲੱਭਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਕ੍ਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ—ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 54
करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥
ਕੇਤੂ ਕਪਿਲ ਰੰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੁর্জਨ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਕੌਸ਼ਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 55
शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਲੀਨ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਪਦ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 56
त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥
ਤ੍ਰਿਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਰੁਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੂਰਜ-ਵੰਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੋਰਥਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 57
द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥
ਮੇਰਾ ਉਹ ਬਾਲਕ ਹਰਿ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਆਸਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਿਮਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 58
इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਸ਼ੁਭ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੀਤੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਜਯ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਰਹੀ। ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਰਾਹੀਂ।
Verse 59
इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਤਦ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਪਲੰਗ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ, ਨਰਮ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ। ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਾਕਤ ਭਰੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।
Verse 60
स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥
ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪੁਰਖ਼ ਇਕ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੱਤ ਗਿਆ; ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 61
एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕ-ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਦ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 62
ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥
ਫਿਰ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਥੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਵੇਖੇ।
Verse 63
अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਮ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੇ ਜਲ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
Verse 64
कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਇਹ ਮਣੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ?” ਫਿਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਜਯ ਨੇ (ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ) ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 65
चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥
“ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ; ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਸਮੇਤ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।
Verse 66
ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਰੋਚਨ ਨਾਮਕ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਰਮੁਖ ਕੋਲ ਵੀ ਮਣੀ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
Verse 67
ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥
ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਮਣੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ; (ਕਿਹਾ ਗਿਆ:) “ਰਾਜਾ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।”
Verse 68
अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥
ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਗੌਰਮੁਖ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 69
एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥
“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਆਪ ਹੀ ਦੁर्जੈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ। ਹੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਜਲਦੀ ਜਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ”—ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 70
एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਇੰਧਨ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ ਮਣੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 71
एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੂਤ ਤਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 72
ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦੁਰਜਯ ‘ਨੀਲ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸਾਮੰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ, ਤੁਰੰਤ ਜਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕੇ ਛੇਤੀ ਵਾਪਸ ਆ।”
Verse 73
एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਨੀਲ ਬਹੁਤ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 74
तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥
ਉੱਥੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਨੀਲ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 75
अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੀਲ-ਵਰਨ, ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਉਤਰਦੇ ਹੀ, ਕ੍ਰੂਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਮਣੀ ਵਿਚੋਂ (ਮਾਨੋ) ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 76
सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥
ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्ज, ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੂਣੀਰ ਧਾਰੇ, ਪਰਮ ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਉਸ ਮਣੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 77
तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥
ਉੱਥੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਮਹਾਂਸ਼ੂਰ—ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ—ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸੁਣ।
Verse 78
सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥
ਸੁਪ੍ਰਭ, ਦੀਪਤਤੇਜ, ਸੁਰਸ਼ਮੀ, ਸ਼ੁਭਦਰਸ਼ਨ, ਸੁਕਾਂਤੀ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁੰਦ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸੁਮਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ—ਇਹ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਹਨ।
Verse 79
सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥
ਸੁਸ਼ੀਲ, ਸੁਖਦ, ਸ਼ੰਭੂ, ਸੁਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸੋਮ ਵੀ। ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਇਕ ਮਣੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 80
ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥
ਫਿਰ ਵਿਰੋਚਨ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ—ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰੇ—ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ।
Verse 81
धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਜਾਂਬੂਨਦ-ਸੁਵਰਨ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੀਰ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਨਾਲ ਹੀ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਸ਼ੂਲ ਵੀ।
Verse 82
रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥
ਰਥ ਨੇ ਰਥ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਡਟ ਕੇ ਮੋਹਰਾ ਲਿਆ; ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਇਆ। ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਅਗਲੇ ਪੈਦਲ ਯੋਧੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ।
Verse 83
द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਉੱਭਰ ਆਏ; ਸੂਰਮੇ ਲਲਕਾਰਦੇ ਤੇ ਤਾਣੇ ਮਾਰਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਤਦ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 84
तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਅਰਥਾਤ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 85
तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥
ਦੁਰਜਯ ਦੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਉਹ ਦੁਰਜਯ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
Verse 86
ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੰਹਾਰ ਮਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਤੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਵਾਈ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 87
युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਵਧ ਆਈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੈਤ ਸਨ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।
Verse 88
प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥
ਪ੍ਰਘਸ, ਵਿਘਸ ਅਤੇ ਸੰਘਸ; ਅਸ਼ਨਿਸਪ੍ਰਭ (ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ); ਵਿਦ੍ਯੁਤਪ੍ਰਭ (ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ); ਸੁਘੋਸ਼; ਉਨਮੱਤਾਕ੍ਸ਼ (ਉਨਮੱਤ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਭਯੰਕਰ।
Verse 89
अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥
ਅਗਨਿਦੰਤ ਅਤੇ ਅਗਨਿਤੇਜ; ਬਾਹੁਸ਼ਕ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤર્દਨ; ਵਿਰਾਧ ਅਤੇ ਭੀਮਕਰਮਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਵੀ।
Verse 90
एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥
ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਸੁਰ ਪਰਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्ज ਹਨ; ਇੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟੋਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।
Verse 91
महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥
ਤਦੋਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਦੁਰੱਜਯ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਹਾਮਾਇਆਵਾਂ ਮਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੜੀਆਂ।
Verse 92
सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਭ ਨੇ ਪ੍ਰਘਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ—ਤਪਤ, ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੇ ਪੰਛੀ ਹੋਣ।
Verse 93
तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥
ਤਪਤਤੇਜ ਨੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਘਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸ਼ਮੀ ਨੇ ਸੰਘਸ ਨੂੰ ਦਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 94
अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥
ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ; ਸੁਕਾਂਤੀ ਨੇ ਵਿਦ੍ਯੁਤਪ੍ਰਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 95
उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥
ਫਿਰ ਸੁੰਦ ਨੇ ਉਨਮੱਤਾਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨਤਪರ್ವ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 96
सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥
ਸੁਮਨਾ ਅਗਨਿਦੰਸ਼ਟਰ ਸੀ; ਸੁਸ਼ੁਭ ਅਗਨਿਤੇਜਸ ਸੀ। ਸੁਸ਼ੀਲ ਵਾਯੁਸ਼ਕ੍ਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਮੁਖ ਪ੍ਰਤર્દਨ ਸੀ।
Verse 97
विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਵਿਰਾਧ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਸੁਕੀਰਤੀ ਨੇ ਭੀਮਕਰਮਾ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨੇ ਸੋਮ ਨਾਲ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯੁੱਧ ਮਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 98
परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੈਤ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਣਿਭਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 99
यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੁਨੀ ਗੌਰਮੁਖ ਨੇ ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
Verse 100
आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥
ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਰਜੈ।
Verse 101
एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਣੀ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਘਣੀ ਜੁੜੀ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਗੌਰਮੁਖ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 102
स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥
ਤਦ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ?”
Verse 103
स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ— “ਇਸ ਦੁರ್ಜੈ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਕਰੋ।”
Verse 104
एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ—ਕਾਲਚੱਕਰ—ਦੁರ್ಜੈ ਬਲ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 105
तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥
ਉਸ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ—ਇੱਕ ਝਪਕੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ—ਉਹ ਦੁರ್ಜੈ ਅਸੁਰ ਫੌਜ ਰਾਖ ਵਾਂਗ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ।
Verse 106
एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥
ਇਉਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ ਨੇ ਗੌਰਮੁਖ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਇੱਕ ਨਿਮਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਦਾਨਵ-ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।”
Verse 107
अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜੰਗਲ ‘ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ—ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 108
अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥
“ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਹਾਂ; ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਯਾਜ੍ਯ’ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਨਾਇਕ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਣਿਜਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਾਜੇ ਬਣਣਗੇ।”
Verse 109
एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਦਵਿਜ ਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 110
पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥
ਪਾਠਭੇਦ: ਸੁਮਨਾ, ਅਗਨਿਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਸੁਵੇਦ ਅਤੇ ‘ਅਗਨਿ-ਤੇਜਸਵੀ’—ਇਹ ਨਾਮ/ਉਪਾਧੀਆਂ ਪਾਠਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 111
सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥
ਸੁਨਲ, ਵਾਯੁਸ਼ਕ੍ਰ, ਸੁਵੇਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤર્દਨ—ਇਹ ਨਾਮ/ਉਪਾਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ।
Verse 112
११.१००
ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਲੋਕ-ਨੰਬਰ ‘11.100’ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪਾਠ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ।
Verse 113
एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The narrative contrasts ātithya-dharma (the obligation to host and sustain guests without coercion) with royal covetousness and extraction. Gauramukha’s reliance on stuti and disciplined intent (bhāva) produces abundance framed as orderly provision, while Durjaya’s attempt to appropriate the jewel converts abundance into conflict and leads to punitive restoration of order.
The chapter marks time through a full day of feasting ending at sunset and an extended night description using lunar/astral imagery (śaśāṅka/candra, Rohiṇī, Rāhu, Budha, Ketu, and other celestial references). No explicit tithi, māsa, or seasonal rite-prescription is stated, but the narrative uses night-sky markers to frame the passage from hospitality to attempted theft.
Through the hymn, Viṣṇu is described as present in water (jala), earth (kṣiti), fire (tejas), wind (vāyu), and space (vyoman), implying that material plenitude is grounded in a cosmic-terrestrial continuum rather than mere human control. The hermitage’s gardens, groves, and provisioning imagery model abundance as cultivated and distributed; the violence triggered by greed functions as a caution against destabilizing that balance through coercive appropriation.
The central figures are King Durjaya and the sage Gauramukha; Viṣṇu/Nārāyaṇa appears and later declares the site Naimiṣāraṇya. Named groups include fifteen leaders emerging from the jewel (e.g., Suprabha, Suraśmi, Sukānti, Sundara, Sunda, Pradyumna, Sumanas, Suśīla, Śambhu, Sudanta, Soma, etc.) and fifteen opposing asura leaders (e.g., Praghasa, Vighasa, Saṅghasa, Aśaniprabha, Vidyutprabha, Unmattākṣa, Vipracitti, etc.), presented as martial-catalogues rather than genealogical dynasties.