Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel
Gauramukhāśrame Durjayasya Ātithyaṃ, Cintāmaṇiprabhāvaś ca
Narrative-Ethics (Hospitality, Royal Conduct, and Divine Intervention) / Sacred Geography (Naimiṣāraṇya)
వరాహుడు పృథివికి వివరిస్తాడు—రాజు దుర్జయుడు గౌరముఖ మహర్షి ఆశ్రమానికి వచ్చి విధివిధానాలతో అతిథ్యసత్కారం పొందుతాడు. రాజు సైన్యానికి భోజన ఏర్పాట్లపై చింతించిన గౌరముఖుడు నారాయణుని ధ్యానించి స్తోత్రం చేస్తాడు; అందులో విష్ణువు జలము, భూమి, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశములలో అంతర్యామిగా వ్యాపించి ఉన్నాడని చెప్పబడుతుంది. విష్ణువు ప్రత్యక్షమై వరం ఇచ్చి ప్రకాశించే చింతామణిని ప్రసాదిస్తాడు; దాని ప్రభావంతో రాజు సమస్త పరివారానికి సమృద్ధిగా అన్నపానములు, భోగోపచారములు సిద్ధమవుతాయి. రాత్రి గడిచిన తరువాత దుర్జయుడు లోభంతో దూతల ద్వారా, బలప్రయోగంతో మణిని లాక్కోవాలని యత్నిస్తాడు; మణి నుండి వీరనాయకులు ఉద్భవించి అతని సైన్యంతో యుద్ధం చేస్తారు. గౌరముఖుడు మళ్లీ విష్ణువును శరణు కోరగా, భగవాన్ సుదర్శనచక్రంతో శత్రుసైన్యాన్ని సంహరించి ఆ వనాన్ని ‘నైమిషారణ్య’మని ప్రసిద్ధం చేస్తూ శాశ్వత పుణ్యక్షేత్ర-భూగోళాన్ని స్థాపిస్తాడు.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—అప్పుడు గౌరముఖాశ్రమాన్ని అలా చూచి దుర్జ్జయుడు ఆ రమ్యమైన ఆశ్రమ-ప్రాంగణాన్ని మనసులో ఆలోచించెను।
Verse 2
प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥
“ఇక్కడ ప్రవేశించి పరమధార్మిక ఋషులను దర్శిస్తాను।” అని ఆలోచించి రాజు అప్పుడు ఆ ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 3
तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥
రాజు ప్రవేశించగానే ధర్మాత్ముడైన గౌరముఖ ముని పరమానందంతో అతనికి అప్పుడు పూజా-సత్కారము నిర్వహించాడు।
Verse 4
स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥
స్వాగత-సత్కార క్రియలు చేసి, సంభాషణాంతంలో మహాముని పలికెను—“ఓ నృపశ్రేష్ఠా, నా శక్తి మేరకు నీకును నీ అనుచరులకును భోజనము సమకూర్చెదను।”
Verse 5
करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥
ద్విజుడు పలికెను—“నేను చేస్తాను; వారిని విడిపించండి—సాధు, బాగుంది।” అని చెప్పి, కఠినవ్రతుడైన ఆ ముని మౌనంగా నిలిచెను।
Verse 6
राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥
రాజు కూడా అతనిపై భక్తితో, తన సహాయకులతో కలిసి అక్కడే నిలిచెను. ఆ సమయంలో అతని సేనకు చెందిన ఐదు అక్షౌహిణీలు అక్కడ మోహరించియుండెను. అతడు మనసులో—“ఈ తపస్వి ఇక్కడ నాకు ఏ భోజనం ఇస్తాడు?” అని ఆలోచించెను.
Verse 7
निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥
అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు గౌరముఖుడు రాజు దుర్జయుని ఆహ్వానించి ఆలోచించెను—“నేను ఇతనికి ఏ భోజనం ఇవ్వాలి?”
Verse 8
एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥
ఇలా చింతిస్తున్న ఆ భావితాత్మ మహర్షి మనస్సులో దేవేశుడు, ప్రభువు హరి నారాయణుడు స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితుడయ్యెను.
Verse 9
ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥
తర్వాత ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు మనసులో దేవుడు నారాయణుని స్మరించి, గంగలో ప్రవేశించి ఆ సమయంలో ఆయనను తృప్తిపరచుటకు ఆరాధన చేసెను.
Verse 10
धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥
ధరణి పలికెను—“ఓ భూధరా! గౌరముఖుడు విష్ణువును ఎలా తృప్తిపరచెను? దీనిని సమ్యకంగా వినాలని నాకు తీవ్రమైన కుతూహలం కలిగింది.”
Verse 11
नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥
విష్ణువుకు నిత్య నమస్కారం; పీతాంబరధారివైన నీకు నమస్కారం. ఆదిరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; జలరూపుడవైన నీకు నమస్కారం.
Verse 12
नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥
సర్వ వ్యవస్థలకు ఆధారభూతుడవైన నీకు నమస్కారం; జలశయనుడవైన నీకు నమస్కారం. క్షితిరూపుడవైన నీకు నమస్కారం; తేజస్సారుడవైన నీకు నమస్కారం.
Verse 13
नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥
వాయురూపుడవైన నీకు నమస్కారం; వ్యోమరూపుడవైన నీకు నమస్కారం. నీవే సమస్త భూతాల దేవుడు; నీవే ప్రభువు—హృదయేచ్ఛా ప్రేరణగా నివసించువాడవు.
Verse 14
त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥
నీవే ఓంకారము, నీవే వషట్కారము; నీవు సర్వత్ర స్థితుడవు. నీవే సమస్త దేవతల ఆదివి; నీకు ఆది ఎక్కడా లేదు.
Verse 15
त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥
హే దేవా, నీవే భూః, నీవే భువః; నీవే జనః, నీవే మహః అని స్మరింపబడుతావు. నీవే తపః, నీవే సత్యం; హే దేవా, చరాచరమంతా నీలోనే ఉంది.
Verse 16
त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥
నీ నుండే ఈ సమస్త విశ్వము ఉద్భవించింది; నీ నుండే ఋగ్వేదాది వేదములు ప్రాదుర్భవించాయి. నీ నుండే శాస్త్రములు జనించాయి, నీ మీదనే యజ్ఞములు స్థాపితమై ఉన్నాయి.
Verse 17
त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥
నీ నుండే వృక్షములు, లతాదులు ఉద్భవిస్తాయి; నీ నుండే సమస్త వనౌషధులు పుట్టుతాయి. హే జనార్దన, పశువులు, పక్షులు, సర్పములు కూడా నీ నుండే మాత్రమే ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 18
ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥
హే దేవదేవేశ, దుర్జయ అనే రాజు కూడా నా వద్దకు అతిథిగా వచ్చాడు; అతనికి ఆతిథ్యము చేయుటకు నేను సిద్ధంగా ఉన్నాను.
Verse 19
तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥
హే దేవదేవ, జగత్పతే! ఈ రోజు నేను దరిద్రుడను, భక్తితో వినమ్రుడను; హే దేవేశ, నాకు అన్నము మరియు అవసరమైన వస్తువుల సమకూర్పు చేయుము.
Verse 20
यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥
నేను చేతితో ఏదిని స్పృశిస్తానో, కన్నులతో ఏదిని చూస్తానో—అది వృక్షమైనా గానీ తృణకందమైనా గానీ—అది అంతా నాలుగు విధాల అన్నముగా మారుగాక.
Verse 21
तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥
అలాగే నా మనస్సులో నేను ఏ ఇతర విషయమును ధ్యానించితినో, అది సమస్తమూ నాకు సిద్ధించుగాక. ఓ పరమేశ్వరా, నీకు నమస్కారం.
Verse 22
इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥
ఆ స్తుతిచేత దేవేశుడు, జగత్తుల అధిపతి సంతోషించెను; కేశవుడు ఆ మునికి తన స్వరూపమును దర్శింపజేసెను.
Verse 23
उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥
అత్యంత ప్రసన్నమనస్సుతో ఆయన పలికెను—“ఓ శ్రేష్ఠ విప్రా, పరమ వరమును చెప్పుము.” ఇలా విని ముని తన కన్నులను తెరవసాగెను.
Verse 24
तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥
అప్పుడు శంఖగదలను చేతబట్టి, పీతాంబరధారి జనార్దనుడు—గరుడారూఢుడైయుండి కూడా తేజోవంతుడు—ద్వాదశ ఆదిత్యుల సమాన ప్రభతో ప్రకాశించెను.
Verse 25
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥
ఆకాశంలో ఒకేసారి వెయ్యి సూర్యుల కాంతి ఉదయించినా, అది ఆ మహాత్ముని తేజస్సుకు సమానమని చెప్పవచ్చు.
Verse 26
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥
అక్కడ ఒకే స్థలంలో అతడు సమస్త జగత్తును చూచెను; అది అనేక విధాలుగా విభజింపబడి యుండెను. ఓ దేవీ, ఆ ముని ఆశ్చర్యంతో విప్పిన నేత్రాలతో దానిని దర్శించెను.
Verse 27
जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥
అతడు శిరస్సు వంచి దేవునికి నమస్కరించి, కృతాంజలిగా ఇలా పలికెను— “భక్తుడైన నాకు కేశవుడు వరమిచ్చునట్లయితే…”
Verse 28
इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥
ఇప్పుడు ఈ రాజు తన బలముతోను వాహనములతోను నా ఆశ్రమంలో భోజనం చేసి, రేపు తన ఇంటికి బయలుదేరును.
Verse 29
इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥
ఇట్లు వినిన దేవేశ్వరుడు అతనికి వరదాతగా అయ్యెను. అతనికి చిత్తసిద్ధిని మరియు అత్యంత ప్రకాశముగల మణిని దయచేసెను.
Verse 30
तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥
అది ఇచ్చిన తరువాత దేవుడు అంతర్ధానమయ్యెను. గౌరముఖుడైన ఆ ముని అనేక ఋషులు సేవించే పుణ్యాశ్రమమునకు వెళ్లెను.
Verse 31
तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥
అక్కడికి వెళ్లిన ఆ విప్రేంద్ర ముని ఒక మహా ప్రాసాదాన్ని మనస్సులో తలచెను—హిమాలయ శిఖరాకారము, మహామేఘమువలె ఎత్తైనది, చంద్రకిరణసమ ప్రకాశముగలది, శతభూమికలతో ఉన్నది।
Verse 32
तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥
అప్పుడు విష్ణువునుండి వరం పొందిన ఆ విప్రుడు అన్ని దిక్కులలో అటువంటి గృహాలను నిర్మింపజేశెను—వేల సంఖ్యలో, లక్షల సంఖ్యలో, కోట్లు కూడా।
Verse 33
प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥
తదుపరి అంచుల వద్ద ప్రాకారములు ఉండెను, వాటికి అనుబంధమైన ఉద్యానములు కూడా—కోకిలల గుంపుల కూయుటతో మార్మోగుచు, నానావిధ శ్రేష్ఠ పక్షులతో నిండినవి; చంపక, అశోక, పున్నాగ, నాగకేశర వనములతో సమృద్ధమైనవి।
Verse 34
नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥
గృహోద్యానములలో అన్ని చోట్ల నానాజాతి వృక్షములు ఉండెను; ఏనుగులకు హస్తిశాలలు, గుర్రాలకు మందురాలు (అశ్వశాలలు) కూడా ఉండెను।
Verse 35
चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥
ఆ విప్రుడు అన్ని విధాల నానావిధ ఆహార పదార్థాల నిల్వలు చేసెను—భక్ష్యము, భోజ్యము, లేహ్యము, చోష్యము అనేక రకాలుగా. అతడు అన్ని చోట్ల అన్నాదుల గుట్టలు ఏర్పరచి, స్వర్ణపాత్రములను కూడా సమకూర్చెను।
Verse 36
एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥
అలా చేసి ఆ బ్రాహ్మణుడు మహాతేజస్సుగల రాజుతో అన్నాడు— “సర్వ సైన్యములు తమ తమ నివాసాలలో ప్రవేశించుగాక।”
Verse 37
एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥
ఇలా చెప్పబడిన తరువాత రాజు ఆ పర్వతసమానమైన భవనంలో ప్రవేశించాడు; ఇతర సేవకులు అంతఃపుర భాగాలలో వేగంగా ప్రవేశించారు.
Verse 38
ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥
తర్వాత వారు ప్రవేశించినప్పుడు గౌరముఖ ముని ఆ దివ్య మణిని చేతబట్టి ఛేద రాజుతో పలికాడు.
Verse 39
मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥
“స్నానము, భోజనము కొరకు, అలాగే మార్గశ్రమ నివారణార్థము, ఓ నృపా, నీకు విలాసినులను మరియు దాసులను పంపిస్తాను।”
Verse 40
एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥
ఇలా చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు శుభమైన వైష్ణవ మణిని ఏకాంతస్థలంలో స్థాపించాడు; రాజు అది చూస్తూ నిలిచాడు.
Verse 41
तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥
శుద్ధసమప్రభతో ప్రకాశించే ఆ మణిని స్థాపించిన వెంటనే అక్కడ దివ్యరూపిణీ స్త్రీలు వేల సంఖ్యలో ప్రత్యక్షమయ్యారు।
Verse 42
सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥
కోమల అంగరాగాదులతో అలంకరించబడిన ఆ సుకుమార శ్రేష్ఠాంగనులు—సుందర కపోలాలు, మనోహర దేహం, సవ్యంగా అలంకరించిన కేశాలు, మధుర నేత్రాలు కలవారు—ప్రయాణమయ్యారు; కొందరు బంగారు పాత్రలు తీసుకొని బయలుదేరారు।
Verse 43
एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥
ఇలా అక్కడి స్త్రీగణాలు, అలాగే పనివారు అయిన పురుషులు—రాజుకు చెందిన సమస్త భృతులు—ఆ నృపతిని విడిచి వెళ్లిపోయారు; వారు కేవలం తమ ఆహారసామగ్రి మరియు వస్త్రాలనే పూర్తిగా తీసుకెళ్లారు।
Verse 44
ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥
ఆ స్త్రీలు రాజమార్గం ద్వారా సమస్త భృతుల స్నానవ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు; అలాగే ఆ పురుషులు కూడా త్వరతో గుర్రాలు మరియు ఏనుగుల కోసం ఏర్పాట్లు చేశారు।
Verse 45
नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥
అక్కడ అన్ని వైపులా నానావిధ తూర్యాలు మ్రోగాయి. రాజు మజ్జన సమయంలో కొందరు స్త్రీలు నృత్యం చేశారు, మరికొందరు గానం చేశారు—శక్రుడు (ఇంద్రుడు) స్నానం చేస్తున్నట్లుగా।
Verse 46
एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥
ఇలా దివ్యోపచారంతో స్నానం చేసిన మహామనస్కుడైన రాజేంద్రుడు, ఆశ్చర్యంతో మునిగిన మనస్సుతో ఆలోచించాడు—“ఇది మునుల సామర్థ్యమా? తపస్సు ఫలమా, లేక మణి ప్రభావమా?”
Verse 47
यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥
ఆ మహర్షి రాజుకు చేసినట్లే, మునిశ్రేష్ఠుడు రాజు సేవకులకూ యథోచిత పూజా-సత్కారాలు, అతిథ్యాన్ని నిర్వహించాడు।
Verse 48
यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥
ఆ రాజు సేవకులు, సైన్యం, వాహనాలతో కలిసి భోగిస్తూ ఉన్నంతసేపు, అరుణవర్ణ కాంతితో కూడిన సూర్యుడు అస్తగిరి (పడమటి పర్వతం) వైపు వెళ్లాడు।
Verse 49
ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥
ఆపై శరదృతు చంద్రుని కాంతితో ప్రకాశించే నక్షత్రమండలంతో అలంకరించబడిన రాత్రి వచ్చింది. రోహిణీపతి అయిన చంద్రుడు, సౌమ్యగుణాలకు అనుకూలంగా ఉన్నప్పటికీ, రాగాన్ని (ఆకాంక్షను) రేపి, తాపాన్ని కూడా కలిగించాడు।
Verse 50
भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥
కిరణాలు మరింత ముదురుగా ఉన్న సూర్యునితో కలిసి భృగువంశశ్రేష్ఠుడైన దైత్యగురు (శుక్రాచార్యుడు) ఉదయించినప్పుడు, అంతర్భాగంలోకి వెళ్లినందున దేవాధిపతి (ఇంద్రుడు) ప్రకాశించలేదు. అలాగే దేహధారుల మతి స్వభావయోగబలంతో తన స్వభావానుసారంగా ప్రవహిస్తుంది।
Verse 51
सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥
భూమిసుతుడు కూడా తన గాఢ ఎర్రదనాన్ని విడిచిపెడతాడు; రాహువు చంద్రుని తెల్లని కిరణాల వల్ల వెలసి పలుచగా కనిపిస్తాడు. దేవాసురుల మధ్య కూడా జగత్తు స్వభావం బంధనరహితమైందనిపిస్తుంది; అయితే పుణ్యకర్మలు చేసే బలవంతుడైన రాజు ఆ స్వభావధర్మానుసారమే నడుస్తాడు।
Verse 52
सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥
‘సితేశ్వర’ అని ప్రసిద్ధమైన కిరణమండలంలో—సూర్యస్వభావ సిద్ధాంతంతో మరిగించి మెరిపించినట్లుగా నిర్మలమైనదానిలో—కేతువు ఇతరత్రా అతిమహా అంధకారాన్ని కలిగించడు. అప్పుడు దుష్టాచారులలో కూడా గతి (వ్యవస్థ) నిర్మలమవుతుంది।
Verse 53
बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥
ఉన్నతమైన వివేకబుద్ధితో యుక్తుడై, జగత్తును ప్రకాశింపజేస్తూ రాజుని కుమారుడు తన కర్మలచేత ప్రకాశించాడు. తగిన ఆధారాన్ని కోరువాడై, కక్ష వంశంలో వివాహబంధంతో దీర్ఘకాలంగా స్థిరుడై—సజ్జనులలో అతని ఈ గౌరవం నిశ్చయంగా నిలకడగా ఉంటుంది।
Verse 54
करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥
కేతువు కపిలవర్ణమైన విస్తార సంకేతాన్ని కలిగించి, రాజు మరియు దేవతల మార్గంలో బలంగా నిలుస్తాడు. కానీ దుర్జనుడు, సజ్జనుల సభలో ఉన్నా, ఎక్కడా తన కర్మకౌశల్యాన్ని శుద్ధం చేయలేడు।
Verse 55
शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥
చంద్రుని కిరణాలతో ప్రకాశింపబడినప్పటికీ, వారు ప్రతి అడుగులో స్థిరంగా ఉండి స్వయంగా వెలుగుతారు. కులజులు, తమ స్థితికి తగిన ధర్మంలో నిలిచినవారు, మహాతేజస్సుల సాంగత్యంతో మహనీయుల ఉన్నతిని పొందుతారు।
Verse 56
त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥
త్రిదోషాసక్తుడైన ఈ వాడిచేత అతడు సర్వథా పక్కన పెట్టబడెను; వరుణరాజుని కుమారుడైన సూర్యవంశజుడు కౌశికుడు స్థాపించినవాడై ప్రకాశించుచున్నాడు. ఎక్కడా వైదిక కర్మాచరణం విధి నుండి భ్రష్టమగకూడదు.
Verse 57
द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥
మునుపు ద్వంద్వాలను ఎదుర్కొన్న నా శిశువు హరి అయినప్పటికీ రాజాసనాన్ని భక్తితో ఆరాధించాడు. లక్ష్మీతోను బుద్ధితోను అతడు దీర్ఘకాలం ప్రకాశిస్తాడు; కాని ధ్రువునివలె విష్ణుస్మరణ పొందుట దుర్లభం.
Verse 58
इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥
ఇలా ఆ శ్రేష్ఠాశ్రమంలో ఋషికి రాత్రి శుభంగా గడిచెను; దుర్జయభూపతికీ అది శుభమే. సేవకులు, సామంతులు, ఉత్తమ అశ్వాలు, దంతులు (ఏనుగులు) తో కూడి, శ్రేష్ఠ భోజనం, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు మొదలైన పూజాసత్కారాలతో.
Verse 59
इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥
ఇలాంటి సందర్భంలో అప్పుడు ఇళ్లలో శ్రేష్ఠ పరియంకాలు (పలకలు) ఉండెను—ఉత్తమ రత్నాలతో అలంకరింపబడి, సన్నని వస్త్రాలతో కప్పబడి, శ్రేష్ఠ పరుపులతో పరచబడి. అందమైన స్త్రీల సొగసైన భంగిమల వల్ల అవి మరింత కాంతివంతమయ్యెను.
Verse 60
स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥
అక్కడ భూపాలకుడైన ఆ రాజు స్వయంగా చుట్టుపక్కల ఉన్న గృహాలను సేవకులతో కూడి పంపివేశెను. వారు వెళ్లిన తరువాత ఆ ప్రతాపవంతుడు శ్రేష్ఠ స్త్రీతో చుట్టుముట్టబడి నిద్రించెను; స్వర్గానికి చేరి దేవేంద్రునివలె అయ్యెను.
Verse 61
एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥
ఈ విధంగా ఆ మహాత్ముని సేవకులు ఆనందించారు; ఆ ఋషి ప్రభావంతో హర్షితులై వారు అప్పుడు నిద్రపోయారు.
Verse 62
ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥
తర్వాత రాత్రి గడిచిన తరువాత రాజు మళ్లీ చూశాడు; అక్కడ ఆ స్త్రీలు అంతర్ధానమైపోయినట్లు, అలాగే ఆ ఇళ్లను కూడా చూశాడు.
Verse 63
अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥
అతడు సాధారణ దృష్టికి కనిపించని అమూల్య వస్తువులను, అలాగే శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలు మరియు జలాన్ని చూశాడు. రాజు ఆశ్చర్యంతో మునిగి, దుఃఖంతో ఆలోచించసాగాడు.
Verse 64
कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥
అతడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాడు—“ఈ మణి నాకు ఎలా లభిస్తోంది?” తరువాత గ్రహించి, ఆ సమయంలో దుర్జయ రాజు (తదనుగుణంగా) వ్యవహరించాడు.
Verse 65
चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥
“అతని చింతామణి మణిని నేను తీసుకుంటాను” అని ఆలోచించి రాజు ఆశ్రమం బయట నుంచే ప్రయాణం ప్రారంభించాడు; ఆశ్రమం దాటి బయటకు వెళ్లి, వాహనంతో కలిసి ఎక్కువ దూరం వెళ్లలేదు.
Verse 66
ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥
అప్పుడు అతడు విరోచననామక మంత్రిని ఋషి గౌరముఖుని వద్ద మణిని యాచించుటకై పంపెను।
Verse 67
ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥
ఆ ఋషిని సమీపించి మణిని యాచించుటకు సిద్ధమయ్యెను; (ఇట్లు:) “రత్నభాండాగారమైన రాజు ఆ మణిని అతనికి ఇవ్వవలెను.”
Verse 68
अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥
మంత్రి ఇలా చెప్పగా గౌరముఖుడు కోపించి పలికెను—“బ్రాహ్మణుడు స్వీకరిస్తాడు, రాజు దానం చేస్తాడు; నీవు మళ్లీ రాజై దీనుడిలా ఎలా యాచిస్తున్నావు?”
Verse 69
एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥
“ఇలానే ఆ దురాచారి, స్వయంగా దుర్జయుడైన రాజుతో చెప్పు. ఓ దురాచారుడా, త్వరగా వెళ్లు; ప్రజలు నిన్ను విడిచిపెట్టకముందే”—అని అన్నాడు.
Verse 70
एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥
ఇట్లు చెప్పి ముని కుశగడ్డి మరియు ఇంధనం తెచ్చుటకు వెళ్లెను; మనసులో శత్రువినాశకమైన ఆ మణిని ధ్యానించుచుండెను.
Verse 71
एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥
అలా చెప్పబడిన దూత అప్పుడు రాజసన్నిధికి వెళ్లి, బ్రాహ్మణుడు చెప్పినదంతా పూర్తిగా నివేదించాడు।
Verse 72
ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥
అప్పుడు బ్రాహ్మణుని మాటలు విని కోపంతో కమ్ముకున్న దుర్జయుడు ‘నీల’ అనే సామంతునితో—“ఆలస్యం చేయకు, వెంటనే వెళ్లు. బ్రాహ్మణుని మణిని తీసుకొని ఏ విధమైనా త్వరగా తిరిగి రా” అని అన్నాడు।
Verse 73
एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥
అలా ఆజ్ఞాపించబడిన నీలుడు అనేక సైన్యసహితంగా బయలుదేరి, బ్రాహ్మణుని వనాశ్రమ పరిసరానికి చేరాడు।
Verse 74
तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥
అక్కడ అగ్నిహోత్రశాలలో ప్రతిష్ఠితమైన ఆ మణిని చూసి, నీలుడు రథం నుండి దిగిపోయి నేలపై నిలిచాడు।
Verse 75
अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥
ఆ నీలవర్ణమైన, అత్యంత భయంకరమైన స్థలంలో అతడు దిగగానే, క్రూరబుద్ధితో శస్త్రాలు పట్టిన వారు ఆ మణి నుండి (నిజంగా) బయలుదేరారు।
Verse 76
सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥
ధ్వజాలతో కూడిన రథాలపై, అశ్వాలతో, బాణాలు–ఖడ్గాలు–ఢాళ్లతో సన్నద్ధమై, ధనుస్సు మరియు తూణీరాలు ధరించిన, పరమదుర్జయులైన అసంఖ్య మహాబల యోధులు ఆ మణిని ఛేదించి బయలుదేరిరి।
Verse 77
तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥
అక్కడ యుద్ధానికి సిద్ధమైన మహాశూరులు—సంఖ్యలో పదిహేను—ఉన్నారు. ఓ మహాభాగ్యవతీ, వారి పేర్లు నేను చెబుతాను; వినుము.
Verse 78
सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥
సుప్రభ, దీప్తతేజ, సురశ్మి, శుభదర్శన, సుకాంతి, సుందర, సుంద, ప్రద్యుమ్న, సుమన, శుభ—ఇవి (వారి నామాలు).
Verse 79
सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥
సుశీల, సుఖద, శంభు, సుదాంత, సోమ కూడా. ఈ పదిహేను నాయకులు మణుల నుండి ఉద్భవించినవారని చెప్పబడింది.
Verse 80
ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥
అనంతరం విరోచనుడు విస్తార సైన్యంతో అలంకృతుడై ఉన్నదాన్ని చూసి, వారు—యుద్ధోన్ముఖులై, చేతుల్లో వివిధ ఆయుధాలు ధరించి—పోరాటంలో నిమగ్నులయ్యారు.
Verse 81
धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥
వారి కనకప్రభ గల ధనుస్సులు, సుజాంబూనద-సువర్ణ పుంఖాలతో బద్ధమైన బాణాలు పడిపోతున్నాయి. భయంకర ఖడ్గాలు కూడా పడినవి; భుశుణ్డీ గదలు, పరమప్రధాన శూలాలు కూడ పడినవి.
Verse 82
रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥
రథం రథాన్ని చుట్టుముట్టి స్థిరంగా నిలిచింది; గజం గజాన్ని, హయం హయాన్ని ఎదుర్కొంది. అత్యంత ఉగ్ర పరాక్రమముగల పదాతి కూడా అగ్రపదాతినే ఎదుర్కొంటూ ముందుకు దూసుకెళ్లాడు.
Verse 83
द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥
యుద్ధంలో అనేక ద్వంద్వయుద్ధాలు ఉప్పొంగాయి; శూరులు దూషణలు విసురుతూ ముందుకు సాగారు. అప్పుడు ధనుస్సు మార్గంలోకి వచ్చిన విభీషణుని మీద భుజబలజనితమైన అత్యంత ఘోరమైన అస్త్రం ఉద్భవించింది.
Verse 84
तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥
ఇలా ఘోర యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు రాజుని ఆ మంత్రి దెబ్బతిని స్పృహ కోల్పోయాడు. అనుచరులతోను, సమస్త బలాలతోను కూడి అతడు వైవస్వతుడు (యముడు) నివాసానికి వెళ్లాడు—అంటే మరణించాడు.
Verse 85
तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥
దుర్జయుని రాజమంత్రి హతుడైనప్పుడు రాజు తన బలంతో ముందుకు వచ్చాడు. అశ్వరథారూఢుడైన ఆ దుర్జయుడు అత్యంత వేగవంతుడూ ప్రతాపవంతుడూ అయి వారితో యుద్ధం చేశాడు.
Verse 86
ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥
అప్పుడు ఆ సమయంలో అక్కడ రాజునకు మహా సంహారం సంభవించింది. తరువాత కారణకర్తలూ ప్రేరకులూ అయిన వారివలన యుద్ధంలో జామాత (అల్లుడు) విషయము విని అతడు తగినట్లు స్పందించాడు.
Verse 87
युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥
ఆ మహాబాహువు యుద్ధం చేస్తుండగా, అప్పుడు సైన్యం ముందుకు వచ్చింది. ఇక ఆ బలంలో ఉన్న దైత్యులను—హరి చెప్పినట్లుగా—వినుము.
Verse 88
प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥
ప్రఘస, విఘస, సంఘస; అశనిసప్రభ (వజ్రకాంతి గలవాడు); విద్యుత్ప్రభ (మెరుపుకాంతి గలవాడు); సుఘోష; ఉన్మత్తాక్ష (ఉన్మత్త నేత్రాలవాడు); భయంకర।
Verse 89
अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥
అగ్నిదంత, అగ్నితేజ; బాహుశక్ర, ప్రతర్దన; విరాధ, భీమకర్మ; అలాగే విప్రచిత్తి కూడా.
Verse 90
एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥
ఈ పదిహేను శ్రేష్ఠ అసురులు పరమాయుధాలతో సన్నద్ధులు; ఇక్కడ ప్రతి ఒక్కరికీ విడివిడిగా ఒకొక్క అక్షౌహిణీ సేన పరివారంగా ఉంది.
Verse 91
महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥
అప్పుడు సమరంలో మహాత్ముడైన దుర్జ్జయుని పక్షాన, మహాసైన్యసన్నాహాలతో సజ్జమైన మహామాయలు మణిజులతో కలిసి యుద్ధం చేశారు।
Verse 92
सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥
యుద్ధంలో సుప్రభుడు ప్రఘసుని ఐదు బాణాలతో కొట్టాడు—విషసర్పాకారంగా, తప్తంగా, ఎగిరే అగ్నిపక్షుల వలె।
Verse 93
तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥
తప్తతేజుడు మూడు బాణాలతో విఘసుని ఛేదించాడు; ప్రతిగా సురశ్మి సంఘసుని పది బాణాలతో ఛేదించాడు।
Verse 94
अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥
రణంలో శుభదర్శనుడు అశనిప్రభను ఐదు బాణాలతో ఛేదించాడు; సుకాంతి విద్యుత్ప్రభను, అలాగే సుందరుడు సుఘోషను కొట్టాడు।
Verse 95
उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥
అప్పుడు సుందుడు ఉన్మత్తాక్షుని ఐదు వేగబాణాలతో ఛేదించాడు; అలాగే పదునైన నతపర్వ బాణంతో అతని ధనుస్సును కూడా కోసివేశాడు।
Verse 96
सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥
సుమనా అగ్నిదంష్ట్రుడు; సుషుభుడు అగ్నితేజసుడు. సుశీలుడు వాయుశక్రుడు; సుముఖుడు ప్రతర్దనుడు.
Verse 97
विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥
అలాగే శంభువు విరాధునితో యుద్ధం చేశాడు; సుకీర్తి భీమకర్మతో; విప్రచిత్తి సోమునితో—ఇలా ఆ యుద్ధం మహత్తరమైంది.
Verse 98
परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥
వారు పరస్పరం సమయుద్ధం చేసి, అస్త్రాలను వేగంగా ప్రయోగించే నైపుణ్యంతో, ఆ దైత్యులు క్రమంగా మణిభవుల చేత మళ్లీ హతులయ్యారు.
Verse 99
यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥
వారి మధ్య ఆ ఘోర సంగ్రామం మహత్తుగా పెరుగుతున్నంతకాలం, అంతకాలం ముని గౌరముఖుడు సమిధలు, కుశ మొదలైన యజ్ఞసామగ్రిని సిద్ధం చేశాడు.
Verse 100
आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥
ఒక మహద్ఆశ్చర్యం ప్రత్యక్షమైంది—భయంకర దర్శనముగల సంగ్రామం, అనేక సేనలతో పరివృతమై, అక్కడ నిలిచి నిజంగా దుర్జేయంగా ఉంది.
Verse 101
एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥
ఈ విధంగా మణి కారణంగా భయంకరమైన, గాఢమైన సంగ్రామాన్ని కలిగించి, గౌరముఖ ముని దేవేశుడైన హరిని ధ్యానించాడు।
Verse 102
स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥
అప్పుడు పీతాంబరధారి, గరుడాసనస్థుడైన ఆ దేవుడు అతని ముందర ప్రత్యక్షమై ఇలా పలికాడు— “ఇక్కడ నీకు నా చేత ఏ కార్యం చేయించాలి?”
Verse 103
स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥
ఆ ఋషి అంజలి ఘటించి పురుషోత్తమునితో అన్నాడు— “ఈ దుర్జయ పాపిని అతని సైన్యంతో, పరివారంతో సహా సంహరించండి।”
Verse 104
एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥
అతడు ఇలా చెప్పగా, అప్పుడు ఆయన జ్వలించే అగ్నిసమానమైన సుదర్శనాన్ని—కాలచక్రాన్ని—దుర్జయ బలమున్న శత్రువుపై ప్రయోగించాడు।
Verse 105
तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥
ఆ చక్రంతో క్షణంలోనే—ఒక నిమేషమాత్రంలో—ఆ దుర్జయ అసురసైన్యం భస్మంలా అనేక భాగాలుగా చేయబడింది।
Verse 106
एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥
ఇలా చేసి ఆ దేవుడు ఆ సమయంలో గౌరముఖ మునిని ఉద్దేశించి పలికెను—“ఒక నిమిషంలోనే ఈ దానవ బలం సంహరించబడింది.”
Verse 107
अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥
తదుపరి ఈ అరణ్యం ‘నైమిషారణ్య’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందును—అర్థానుగుణంగా—ప్రత్యేకించి బ్రాహ్మణుల విషయములో.
Verse 108
अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥
“మరియు నేను ఈ వనప్రదేశంలో యజ్ఞపురుషుడను; నామముగా ‘యాజ్య’ను. ఈ పదిహేను నాయకులు సదా ఇక్కడే ఉన్నారు. ఓ మునీ, కృతయుగంలో వీరు మణిజా నుండి జన్మించిన రాజులగుదురు.”
Verse 109
एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥
ఇలా పలికి ఆపై ఈశ్వరుడైన దేవుడు అంతర్ధానమయ్యెను. ద్విజుడూ పరమానందంతో తన ఆశ్రమంలో నిలిచెను.
Verse 110
पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥
పాఠభేదం: సుమనా, అగ్నిదంష్ట్ర, సువేద, అలాగే ‘అగ్నితేజస్వి’—ఇవి పేర్లు/విశేషణాలుగా పాఠాంతరంలో ఉన్నాయి।
Verse 111
सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥
సునల, వాయుశక్ర, సువేద, ప్రతర్దన—ఇవి పేర్లు/విశేషణాలుగా పేర్కొనబడ్డాయి।
Verse 112
११.१००
ఇక్కడ కేవలం శ్లోక సంఖ్య ‘11.100’ మాత్రమే ఉంది; శ్లోక పాఠం ఇవ్వబడలేదు।
Verse 113
एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥
ఇలా స్నానం చేసి, శుభమైన ఉత్తమ వస్త్రాలు ధరించి, ఆ శ్రేష్ఠ రాజు విధి ప్రకారం వివిధ ఆహారాలను భుజించాడు।
Frequently Asked Questions
The narrative contrasts ātithya-dharma (the obligation to host and sustain guests without coercion) with royal covetousness and extraction. Gauramukha’s reliance on stuti and disciplined intent (bhāva) produces abundance framed as orderly provision, while Durjaya’s attempt to appropriate the jewel converts abundance into conflict and leads to punitive restoration of order.
The chapter marks time through a full day of feasting ending at sunset and an extended night description using lunar/astral imagery (śaśāṅka/candra, Rohiṇī, Rāhu, Budha, Ketu, and other celestial references). No explicit tithi, māsa, or seasonal rite-prescription is stated, but the narrative uses night-sky markers to frame the passage from hospitality to attempted theft.
Through the hymn, Viṣṇu is described as present in water (jala), earth (kṣiti), fire (tejas), wind (vāyu), and space (vyoman), implying that material plenitude is grounded in a cosmic-terrestrial continuum rather than mere human control. The hermitage’s gardens, groves, and provisioning imagery model abundance as cultivated and distributed; the violence triggered by greed functions as a caution against destabilizing that balance through coercive appropriation.
The central figures are King Durjaya and the sage Gauramukha; Viṣṇu/Nārāyaṇa appears and later declares the site Naimiṣāraṇya. Named groups include fifteen leaders emerging from the jewel (e.g., Suprabha, Suraśmi, Sukānti, Sundara, Sunda, Pradyumna, Sumanas, Suśīla, Śambhu, Sudanta, Soma, etc.) and fifteen opposing asura leaders (e.g., Praghasa, Vighasa, Saṅghasa, Aśaniprabha, Vidyutprabha, Unmattākṣa, Vipracitti, etc.), presented as martial-catalogues rather than genealogical dynasties.