Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥

শ্ৰীৱৰাহে ক’লে—তেতিয়া গৌৰমুখৰ তেনে আশ্ৰম দেখি দুর্জ্জয়ে সেই মনোৰম আশ্ৰম-প্ৰাঙ্গণৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিলে।

Verse 2

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥

“মই ইয়াত প্ৰৱেশ কৰি পৰমধাৰ্মিক ঋষিসকলক দৰ্শন কৰিম।” এইদৰে চিন্তা কৰি ৰজাই তেতিয়া সেই আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 3

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥

ৰজা প্ৰৱেশ কৰাত ধৰ্মাত্মা মুনি গৌৰমুখ পৰম আনন্দিত হৈ তেতিয়া তেওঁৰ পূজা-সত্কাৰ কৰিলে।

Verse 4

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥

স্বাগতম-সত্কাৰৰ ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, কথাৰ অন্তত মহামুনিয়ে ক’লে—“হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ, মোৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে আপোনাৰ লগতে আপোনাৰ অনুচৰসকলৰ ভোজনৰ ব্যৱস্থা কৰিম।”

Verse 5

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥

দ্বিজে ক’লে—“মই কৰিম; তেওঁলোকক মুক্ত কৰা হওক—সাধু, ভাল।” এইদৰে কৈ দৃঢ়ব্ৰত মুনি নীৰৱে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 6

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥

ৰাজাও তেওঁৰ ভক্তিত যুক্ত হৈ নিজৰ সহায়কসকলৰ সৈতে তাতেই থাকিল। সেই সময়ত তেওঁৰ সেনাবলৰ পাঁচ অক্ষৌহিণী তাত নিয়োজিত আছিল। আৰু তেওঁ মনে ভাবিলে—“এই তাপস ইমানতে মোক কি আহাৰ দিব?”

Verse 7

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥

তেতিয়া ব্ৰাহ্মণ গৌৰমুখে দুঃজয় ৰজাক নিমন্ত্ৰণ কৰি চিন্তা কৰিলে—“মই তেওঁক কি আহাৰ দিম?”

Verse 8

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥

এদৰে চিন্তা কৰি থকা সেই ভাবিতাত্মা মহর্ষিৰ মনত দেৱেশ, প্ৰভু হৰি নাৰায়ণ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 9

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥

তাৰ পিছত সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠে মনে দেৱ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰি গংগাত প্ৰৱেশ কৰি সেই সময়ত তাঁক তুষ্ট কৰিবলৈ আৰাধনা কৰিলে।

Verse 10

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥

ধৰণীয়ে ক’লে—“হে ভূধৰ! গৌৰমুখে বিষ্ণুক কেনেকৈ তুষ্ট কৰিলে? এই কথা সম্যকভাৱে শুনিবলৈ মোৰ মনত তীব্ৰ ইচ্ছা জাগিছে।”

Verse 11

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥

বিষ্ণুলৈ সদায় নমস্কাৰ; পীতাম্বৰধাৰী আপোনালৈ নমস্কাৰ। আদিৰূপ আপোনালৈ নমস্কাৰ; জলৰূপধাৰী আপোনালৈ নমস্কাৰ।

Verse 12

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥

সকলো স্থিতিৰ আধাৰ আপোনালৈ নমস্কাৰ; জলত শয়ন কৰা আপোনালৈ নমস্কাৰ। পৃথিৱীৰূপ আপোনালৈ নমস্কাৰ; তেজোময় আত্মস্বরূপ আপোনালৈ নমস্কাৰ।

Verse 13

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥

বায়ুৰূপ আপোনালৈ নমস্কাৰ; ব্যোমৰূপিণে আপোনালৈ নমস্কাৰ। আপুনি সকলো ভূতৰ দেৱ; আপুনি প্ৰভু—হৃদয়ৰ ইচ্ছাৰ প্ৰেৰণা ৰূপে অৱস্থিত।

Verse 14

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥

আপুনি ওঁকাৰ আৰু বষটকাৰ; আপুনি সৰ্বত্ৰেই স্থিত। আপুনি সকলো দেৱতাৰ আদি; কিন্তু আপোনাৰ কোনো আদি নাই।

Verse 15

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥

হে দেৱ, আপুনি ভূঃ আৰু আপুনি ভুবঃ; আপুনি জনঃ আৰু আপুনি মহঃ বুলি স্মৃত। আপুনি তপঃ আৰু আপুনি সত্য; হে দেৱ, চৰাচৰ সকলো আপোনাৰ ভিতৰতেই।

Verse 16

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥

আপোনাৰ পৰাই এই সমগ্ৰ বিশ্ব উৎপন্ন হৈছে; আপোনাৰ পৰাই ঋগ্বেদ আদি বেদসমূহ প্ৰকাশিত। আপোনাৰ পৰাই শাস্ত্ৰসমূহ জন্মিছে, আৰু আপোনাৰ ওপৰতে যজ্ঞসমূহ প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 17

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥

আপোনাৰ পৰাই গছ আৰু লতা-গুল্ম উৎপন্ন হয়; আপোনাৰ পৰাই সকলো বনৌষধি জন্মে। হে জনাৰ্দন, পশু, পক্ষী আৰু সৰ্পো কেৱল আপোনাৰ পৰাই উদ্ভূত।

Verse 18

ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥

হে দেৱদেৱেশ, দুৰ্জয় নামৰ ৰজাও মোৰ ওচৰলৈ অতিথি হৈ আহিছে; মই তেওঁৰ আতিথ্য কৰিবলৈ ইচ্ছুক।

Verse 19

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥

হে দেৱদেৱ, জগত্পতি! আজি মই নিৰ্ধন আৰু ভক্তিত নম্ৰ; হে দেৱেশ, মোৰ বাবে অন্ন আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰক।

Verse 20

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥

মই হাতে যাক স্পৰ্শ কৰোঁ আৰু চকুৰে যাক দেখোঁ—সেয়া গছ হওক বা তৃণকন্দ—সেই সকলো চাৰিধৰণৰ অন্ন হৈ পৰক।

Verse 21

तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥

এইদৰে মোৰ মনেৰে যি কোনো আন বিষয় ধ্যান কৰিছোঁ, সেয়া সকলো মোৰ বাবে সিদ্ধ হওক। হে পৰমেশ্বৰ, আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 22

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥

এই স্তৱেৰে দেৱেশ, জগতৰ অধিপতি প্ৰসন্ন হ’ল; আৰু কেশৱে সেই মুনিক নিজৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰালে।

Verse 23

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥

অতি প্ৰসন্নচিত্তে তেওঁ ক’লে—“হে শ্ৰেষ্ঠ বিপ্ৰ, পৰম বৰ কোৱা।” এই কথা শুনি মুনিয়ে তেতিয়া চকু মেলিবলৈ ধৰিলে।

Verse 24

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥

তেতিয়া শঙ্খ-গদা হাতে ধৰা, পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰা জনাৰ্দন—গৰুড়াৰূঢ় হৈও তেজস্বী—দ্বাদশ আদিত্যৰ সদৃশ প্ৰভাৰে দীপ্ত আছিল।

Verse 25

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥

যদি আকাশত একেলগে সহস্ৰ সূৰ্যৰ দীপ্তি উদয় হয়, তেন্তে সেয়া সেই মহাত্মাৰ প্ৰভাৰ সদৃশ হ’ব পাৰে।

Verse 26

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥

তাত একে ঠাইতে তেওঁ সমগ্ৰ জগত দেখিলে, যি নানা ধৰণে বিভক্ত আছিল। হে দেবী, সেই মুনি বিস্ময়ে প্ৰসাৰিত নয়নে তাক দৰ্শন কৰিলে।

Verse 27

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥

তেওঁ শিৰ নত কৰি দেৱক প্ৰণাম কৰি, কৰযোৰে ক’লে— “যদি ভক্ত মোৰ প্ৰতি কেশৱ দেৱে বৰ দান কৰে…”

Verse 28

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥

এতিয়া এই নৃপতি সেনা আৰু বাহনসহ মোৰ আশ্ৰমত আহাৰ কৰি ল’লে; কাইলৈ তেওঁ নিজৰ গৃহলৈ যাত্ৰা কৰিব।

Verse 29

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে দেৱেশ্বৰ তেওঁৰ বাবে বৰদাতা হ’ল। তেওঁক চিত্তসিদ্ধি আৰু অতি দীপ্তিমান মণি দান কৰিলে।

Verse 30

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥

সেয়া দান কৰি দেৱ অন্তৰ্ধান হ’ল। আৰু গৌৰমুখ মুনি বহু ঋষিয়ে নিষেৱিত সেই পুণ্য আশ্ৰমলৈ গ’ল।

Verse 31

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥

তাত গৈ সেই বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ মুনিয়ে এটা প্ৰাসাদৰ কথা চিন্তা কৰিলে—হিমালয় শিখৰৰ দৰে আকাৰ, মহামেঘৰ ন্যায় উচ্চ, চন্দ্ৰকিৰণসম উজ্জ্বল, আৰু শততলবিশিষ্ট গৃহ।

Verse 32

तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥

তেতিয়া বিষ্ণুৰ পৰা বৰ লাভ কৰি সেই বিপ্ৰে সৰ্বত্র তেনে গৃহ নিৰ্মাণ কৰালে—হাজাৰ হাজাৰ, লাখ লাখ, কোটিও।

Verse 33

प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥

তাৰ পাছত প্ৰান্তভাগত প্ৰাকার (দেৱাল) আছিল আৰু তাৰ লগত সংলগ্ন উদ্যান আছিল—কোকিলৰ জাকৰ কূজনত মুখৰ, নানাবিধ উৎকৃষ্ট পক্ষীৰে পূৰ্ণ; আৰু চম্পক, অশোক, পুন্নাগ, নাগকেশৰ গছৰ বনো আছিল।

Verse 34

नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥

গৃহউদ্যানত সৰ্বত্র নানাজাতিৰ গছ আছিল; হাতীৰ বাবে হস্তিশালা আৰু ঘোঁৰাৰ বাবে মন্দুৰ (অশ্বশালা)ও আছিল।

Verse 35

चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥

সেই বিপ্ৰে সৰ্বত্র নানাবিধ আহাৰৰ সঞ্চয় কৰিলে—ভক্ষ্য, ভোজ্য, লেহ্য আৰু চোষ্য, বহুবিধ। তেওঁ সকলো দিশে অন্নাদি দ্ৰব্যৰ ঢেৰ গঢ়িলে আৰু সোণৰ পাত্ৰো স্থাপন কৰিলে।

Verse 36

एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥

এইদৰে কৰি সেই বিপ্ৰজনে মহাতেজস্বী ৰজাক ক’লে— “সকলো সৈন্যদল নিজ নিজ আবাসত প্ৰৱেশ কৰক।”

Verse 37

एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥

এইদৰে কোৱা হ’লে ৰজা সেই পৰ্বতসদৃশ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু অন্য ভৃত্যসকলে অন্তঃকক্ষসমূহত শীঘ্ৰে সোমাই গ’ল।

Verse 38

ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥

তাৰপিছত তেওঁলোক প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত গৌৰমুখ মুনিয়ে সেই দিব্য মণিখন হাতত লৈ ছেদ ৰজাক ক’লে।

Verse 39

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥

“স্নান আৰু আহাৰৰ বাবে, লগতে পথৰ শ্ৰম দূৰ কৰিবলৈ, হে নৃপ, মই তোমালৈ বিলাসিনী আৰু দাসসকল পঠাম।”

Verse 40

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥

এইদৰে কৈ সেই বিপ্ৰেন্দ্ৰই শুভ বৈষ্ণৱ মণিখন একান্ত স্থানত স্থাপন কৰিলে; ৰজা তাক চাই থাকিল।

Verse 41

तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥

সেই শুদ্ধ আৰু সমদীপ্ত মণি স্থাপন হোৱাৰ লগে লগে তাত দিব্যৰূপা নাৰীসকল সহস্ৰ সহস্ৰকৈ ওলাই আহিল।

Verse 42

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥

কোমল অঙ্গৰাগ আদি শৃংগাৰে সুশোভিতা সেই সুকুমাৰ শ্ৰেষ্ঠাঙ্গনাসকল—সুন্দৰ গাল, মনোহৰ দেহ, সুশৃঙ্খল কেশ আৰু মধুৰ নয়নযুক্ত—অগ্ৰসর হ’ল; আৰু কিছুমানে সোণৰ পাত্ৰ লৈ প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 43

एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥

এইদৰে তাত থকা নাৰীসমূহ আৰু কৰ্মকাৰী পুৰুষসকল—ৰাজাৰ সকলো ভৃত্য—সেই নৃপতিকে এৰি গ’ল; তেওঁলোকে কেৱল খাদ্যসামগ্ৰী আৰু পৰিধেয় বস্ত্ৰহে সকলোভাবে লৈ গ’ল।

Verse 44

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥

সেই নাৰীসকলে ৰাজমাৰ্গেৰে সকলো ভৃত্যৰ স্নান-ব্যৱস্থা কৰিলে; আৰু পুৰুষসকলে তৎপৰতাৰে ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ বাবেও ব্যৱস্থা কৰিলে।

Verse 45

नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥

তাত চাৰিওফালে নানা প্ৰকাৰ তূৰ্য বাজিল। নৃপতিৰ স্নানসময়ত কিছুমান নাৰীয়ে নৃত্য কৰিলে আৰু আন কিছুমানে গীত গালে—যেন শক্র (ইন্দ্ৰ) নিজেই স্নান কৰি আছে।

Verse 46

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥

এইদৰে দিব্য উপচাৰে স্নান কৰি মহামনা ৰাজেন্দ্ৰ বিস্ময়াবিষ্টচিত্তে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে—“ই মুনিসকলৰ কেনে সামৰ্থ্য? তপস্যাৰ ফল নে কোনো মণিৰ প্ৰভাৱ?”

Verse 47

यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥

যিদৰে সেই মহর্ষিয়ে নৃপৰ পূজা-সত্কাৰ কৰিছিল, তেনেদৰে মুনিশ্ৰেষ্ঠই ৰজাৰ ভৃত্যজনকো যথোচিত আতিথ্য আৰু সন্মান কৰিলে।

Verse 48

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥

যিমান সময় সেই ৰজা ভৃত্য, সৈন্য আৰু বাহনসহ ভোগ কৰিছিল, সিমান সময়তে অৰুণাভ প্ৰভাযুক্ত সূৰ্য অস্তগিৰি (পশ্চিম পৰ্বত)লৈ গ’ল।

Verse 49

ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥

তাৰ পিছত শৰৎকালৰ চন্দ্ৰৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল নক্ষত্ৰমণ্ডলে অলংকৃত ৰাতি আহিল। আৰু ৰোহিণীধৱ চন্দ্ৰ, সৌম্য গুণৰ সৈতে সুসংগত হৈও, ৰাগ (আকাংক্ষা) জগাই তোলে আৰু তাপো উৎপন্ন কৰে।

Verse 50

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥

যেতিয়া অধিক কৃষ্ণতৰ কিৰণযুক্ত সূৰ্যৰ সৈতে ভৃগুশ্ৰেষ্ঠ দৈত্যগুরু (শুক্ৰাচাৰ্য) সহোদিত হ’ল, তেতিয়া অন্তৰপক্ষত গমন কৰাৰ বাবে দেবাধিপ (ইন্দ্ৰ) দীপ্ত নহ’ল। এইদৰে দেহধাৰীৰ মতি স্বভাব-যোগৰ বলত নিজৰ স্বভাবানুসাৰে চলি থাকে।

Verse 51

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥

ভূমিসুতেও নিজৰ গাঢ় ৰঙা আভা ত্যাগ কৰে, আৰু ৰাহু চন্দ্ৰৰ শুভ্ৰ কিৰণত ফিকা হৈ পৰে। দেৱ-অসুৰৰ মাজতো জগতৰ স্বভাৱ যেন মুক্ত হয়; কিন্তু সুকৃত কৰ্মে বলৱান ৰজা সেই স্বাভাৱিক নিয়ম অনুসৰি চলে।

Verse 52

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥

‘সিতেশ্বৰ’ নামে খ্যাত কিৰণমণ্ডলত—সূৰ্যস্বভাৱৰ স্থাপিত সিদ্ধান্তে যেন ঘঁহি নিৰ্মল কৰা—কেতুৱে অন্যত্র অতিমহা অন্ধকাৰ সৃষ্টি নকৰে। তেতিয়া কুশীলসকলৰ মাজতো গতি (ক্রম) নিৰ্মল হয়।

Verse 53

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥

উচ্চ আৰু বিবেকশীল বুদ্ধিৰে যুক্ত, জগতক আলোকিত কৰি ৰজাৰ পুত্ৰ নিজৰ কৰ্মে দীপ্তিমান হ’ল। যোগ্য আশ্ৰয় কামনাকাৰী আৰু কক্ষ বংশত বিবাহসূত্ৰে দীৰ্ঘকাল যুক্ত—সাধুসকলৰ মাজত তাৰ এই মান-মর্যাদা নিশ্চয় ধ্ৰুৱ থাকে।

Verse 54

करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥

কেতুৱে কপিলবৰ্ণৰ বিস্তৃত চিহ্ন সৃষ্টি কৰি ৰজা আৰু দেৱসকলৰ পথত প্ৰবলভাৱে অৱস্থান কৰে। কিন্তু দুৰ্জন, সজ্জনৰ সভাতো, ক’তো নিজৰ কৰ্মকৌশল শুদ্ধ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 55

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥

চন্দ্ৰৰ কিৰণে আলোকিত হ’লেও তেওঁলোকে প্ৰতিটো পদক্ষেপত অটল হৈ নিজেই দীপ্ত হয়। কুলীন জন্মধাৰী, নিজৰ স্থিতিৰ উপযুক্ত ধৰ্মত স্থিত, মহাতেজস্বীসকলৰ সঙ্গত মহাজনৰ উন্নতি লাভ কৰে।

Verse 56

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥

ত্রিদোষত আসক্ত এইজনৰ দ্বাৰা সি সৰ্বতোভাবে আঁতৰাই দিয়া হ’ল; বৰুণৰাজৰ পুত্ৰ, সূৰ্যবংশজাত কৌশিকে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সি দীপ্তিমান। ক’তোও বৈদিক কৰ্মৰ আচৰণ বিধিৰ পৰা অন্যথা, অৰ্থাৎ বিচ্যুত, নহ’ব লাগে।

Verse 57

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥

পূৰ্বে দ্বন্দ্বসমূহৰ সন্মুখীন হোৱা সত্ত্বেও মোৰ সেই শিশু হৰি ৰজাসনক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰিছিল। লক্ষ্মী আৰু বুদ্ধিৰ সৈতে সি দীৰ্ঘকাল দীপ্তিমান থাকে; কিন্তু ধ্ৰুৱৰ দৰে বিষ্ণুস্মৰণ লাভ কৰা দুষ্প্ৰাপ্য।

Verse 58

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥

এইদৰে সেই উত্তম আশ্ৰমত ঋষিৰ ৰাতি মঙ্গলময়কৈ অতিবাহিত হ’ল; আৰু দুঞ্জয় ৰজাৰ বাবেও সি শুভ আছিল। দাস-চাকৰ আৰু সামন্তসকলসহ, উৎকৃষ্ট ঘোঁৰা আৰু হাতীসহ, আৰু উত্তম ভোজন, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আদি দ্বাৰা পূজা-সত্কাৰে।

Verse 59

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥

এনেকুৱা পৰিৱেশত তেতিয়া ঘৰবোৰত শ্ৰেষ্ঠ শয্যা-আসন আছিল—উত্তম ৰত্নে অলংকৃত, সূক্ষ্ম বস্ত্ৰে আৱৃত আৰু উৎকৃষ্ট বিছনাৰে আচ্ছাদিত। সুন্দৰী নাৰীৰ মনোহৰ ভঙ্গিমাই সিহঁতক অধিক দীপ্তিমান কৰি তুলিছিল।

Verse 60

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥

তাত সেই ৰজা, পৃথিৱীৰ ৰক্ষক, নিজে চাৰিওফালৰ ঘৰসমূহক তেওঁলোকৰ চাকৰ-চাকৰানীসহ বিদায় দিলে। তেওঁলোক গ’ল পাছত সেই প্ৰতাপৱান ব্যক্তি শ্ৰেষ্ঠ নাৰীৰে আৱৃত হৈ নিদ্ৰালু হ’ল; স্বৰ্গপ্ৰাপ্ত হৈ দেৱেশৰ ন্যায় হ’ল।

Verse 61

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥

এইদৰে সেই মহাত্মাৰ ভৃত্য-সহচৰসকল প্ৰসন্ন হ’ল; ঋষিৰ প্ৰভাৱত হৃষ্ট হৈ তেওঁলোকে তেতিয়া নিদ্ৰালু হ’ল।

Verse 62

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥

তাৰ পাছত ৰাতি পাৰ হোৱাত ৰজাই পুনৰ চাই দেখিলে—সেই নাৰীসকল তাত অন্তৰ্ধান হৈ গৈছে; আৰু সেই ঘৰবোৰো তেওঁ দেখিলে।

Verse 63

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥

তেওঁ সাধাৰণ দৃষ্টিত অদৃশ্য অতি মূল্যবান বস্তু, লগতে উত্তম আসন আৰু জল দেখিলে। ৰজা বিস্ময়াবিষ্ট হৈ দুঃখিত মনে চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 64

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥

তেওঁ বাৰে বাৰে ভাবিলে—“এই মণি মোৰ ওচৰলৈ কেনেকৈ আহে?” তাৰ পাছত বুজি পাই সেই সময়ত দুঃর্জয় ৰজাই (তদনুযায়ী) কৰ্ম কৰিলে।

Verse 65

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥

“মই তেওঁৰ চিন্তামণি ৰত্নটো লৈ যাম” বুলি ভাবি ৰজাই আশ্ৰমৰ বাহিৰৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে; আশ্ৰমৰ বাহিৰলৈ গৈ তেওঁ বাহনসহ বেছি দূৰ নাযালে।

Verse 66

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥

তাৰ পিছত তেওঁ ‘বিৰোচন’ নামৰ মন্ত্ৰীজনক ঋষি গৌৰমুখৰ ওচৰলৈ মণি যাচনা কৰাৰ কাৰ্যত পঠালে।

Verse 67

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥

সেই ঋষিৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁ মণি যাচনা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল; (কোৱা হ’ল:) “ৰাজা ৰত্নৰ আধাৰ; সেই মণি তাক দিয়া হওক।”

Verse 68

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥

মন্ত্ৰীয়ে এনেদৰে কোৱাত গৌৰমুখ ক্ৰুদ্ধ হৈ ক’লে—“ব্ৰাহ্মণে গ্ৰহণ কৰে, ৰজাই দান কৰে; তুমি পুনৰ ৰজা হৈ দীনৰ দৰে কেনেকৈ যাচনা কৰিছা?”

Verse 69

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥

“এইদৰে সেই দুৰাচাৰী, স্বয়ং দুৰ্জয় ৰজাক ক’বি। হে দুৰাচাৰী, সোনকালে যা, নহ’লে লোকসকলে তোকে ত্যাগ কৰিব”—এনে ক’লে।

Verse 70

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥

এনে কৈ মুনি কুশা ঘাঁহ আৰু ইন্ধন আনিবলৈ গ’ল আৰু মনতে শত্রুনাশক সেই মণিৰ ধ্যান কৰিলে।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে দূত তেতিয়া ৰজাৰ সন্নিধানলৈ গ’ল আৰু ব্ৰাহ্মণে কোৱা সকলো কথা সম্পূৰ্ণকৈ জনালে।

Verse 72

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥

তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণৰ কথা শুনি ক্ৰোধে আচ্ছন্ন দুঃজয়ে ‘নীল’ নামৰ সামন্তক ক’লে—“বিলম্ব নকৰিবা; তৎক্ষণাৎ যা। ব্ৰাহ্মণৰ মণি লৈ যিকোনো উপায়ে সোনকালে ঘূৰি আহা।”

Verse 73

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥

এনেদৰে আদেশ পোৱা নীলে বহু সৈন্য আৰু অনুচৰসহ ৰাওনা হৈ ব্ৰাহ্মণৰ বন-আশ্ৰমৰ পৰিসৰলৈ গ’ল।

Verse 74

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥

তাত অগ্নিহোত্ৰশালাত প্ৰতিষ্ঠিত সেই মণি দেখি নীলে ৰথৰ পৰা নামি ভূমিত অৱতৰণ কৰিলে।

Verse 75

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥

তাৰ পাছত সেই নীলবৰ্ণ, অতি ভয়ংকৰ স্থানত সি নামি পৰাৰ লগে লগে, ক্ৰূৰ বুদ্ধিৰ শস্ত্ৰধাৰী লোক সেই মণিৰ পৰা (যেন) ওলাই আহিল।

Verse 76

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥

ধ্বজযুক্ত ৰথত, অশ্বসহ, বাণ-খড়্গ-ঢালধাৰী, ধনু আৰু তূণীৰ ধাৰণ কৰা, পৰম দুৰ্জয় আৰু অসংখ্য মহাবলী যোদ্ধাসকল সেই মণিটো ভেদ কৰি বাহিৰলৈ ওলাই আহিল।

Verse 77

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥

তাত যুদ্ধৰ বাবে সাজু মহাশূৰসকল—সংখ্যাত পন্ধৰজন—উপস্থিত আছিল। হে মহাভাগ্যে, মই তেওঁলোকৰ নাম কওঁ; তুমি শুনা।

Verse 78

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥

সুপ্ৰভ, দীপ্ততেজ, সুৰশ্মি, শুভদৰ্শন, সুকান্তি, সুন্দৰ, সুন্দ, প্ৰদ্যুম্ন, সুমনা আৰু শুভ—এই (তেওঁলোকৰ নাম)।

Verse 79

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥

সুশীল, সুখদ, শম্ভু, সুদান্ত আৰু সোমো। এই পন্ধৰজন নায়ক মণিৰ পৰা উদ্ভূত বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 80

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥

তাৰ পাছত বহুসেনাৰে সজ্জিত বিরোচনক দেখি, তেওঁলোক—যুদ্ধোৎসুক হৈ, হাতত নানাবিধ অস্ত্ৰ ধৰি—যুদ্ধত লিপ্ত হ’ল।

Verse 81

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥

তেওঁলোকৰ কনকপ্ৰভ ধনু আৰু সুজাম্বূনদ-সোণৰ পাখি-যুক্ত শৰবোৰ পতিত হ’বলৈ ধৰিলে। ভয়ংকৰ খড়্গো পতিত হ’ল; লগতে ভুশুণ্ডী-গদা আৰু পৰমশ্ৰেষ্ঠ শূলো পৰিল।

Verse 82

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥

ৰথে ৰথক ঘেৰি দৃঢ়ভাৱে থিয় হ’ল; গজে গজক, আৰু হয়ে হয়ক মুখামুখি কৰিলে। অতিশয় উগ্ৰ পৰাক্ৰমী পদাতিকেও অগ্ৰগণ্য পদাতিকৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়িল।

Verse 83

द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥

যুদ্ধত বহু দ্বন্দ্বযুদ্ধ উথলি উঠিল; বীৰসকলে ললকাৰি-তিৰস্কাৰ কৰি আগবাঢ়িল। তেতিয়া ধনুৰ প্ৰহাৰ-মাৰ্গত ওলাই অহা বিভীষণৰ প্ৰতি বাহুবলজাত এক অতি ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 84

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥

এনেদৰে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হোৱাত ৰজাৰ সেই সচিব আঘাত পাই অচেতন হ’ল। অনুচৰসহ আৰু সকলো বাহিনীসহ সি বৈৱস্বত (যম)ৰ ধামলৈ গ’ল—অৰ্থাৎ মৃত্যু প্ৰাপ্ত হ’ল।

Verse 85

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥

দুৰ্জয়ৰ ৰাজমন্ত্ৰী নিহত হোৱাত ৰজা নিজৰ বলেৰে আগবাঢ়িল। অশ্বৰথত আৰূঢ় সেই দুর্জয় অতিশয় তীব্ৰগতি আৰু প্ৰতাপৱান হৈ তেওঁলোকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।

Verse 86

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥

তেতিয়া সেই সময়ত তাত ৰজাৰ বাবে মহা সংহাৰ ঘটিল। তাৰ পাছত কাৰণকাৰী আৰু প্ৰেৰক লোকসকলৰ পৰা ৰণত জামাতা (জোঁৱাই) বিষয়ে শুনি তেওঁ তদনুসাৰে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিলে।

Verse 87

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥

সেই মহাবাহু যুঁজ কৰি থাকোঁতে তেতিয়া সেনা আগবাঢ়ি আহিল। এতিয়া সেই ব’লত থকা দৈত্যসকলক—হৰিয়ে কোৱা মতে—শুনা।

Verse 88

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥

প্ৰঘস, বিঘস আৰু সংঘস; অশনিসপ্ৰভ (বজ্ৰসদৃশ দীপ্তিমান); বিদ্যুৎপ্ৰভ (বিদ্যুৎসদৃশ উজ্জ্বল); সুঘোষ; উন্মত্তাক্ষ (উন্মত্ত নেত্ৰযুক্ত) আৰু ভয়ংকৰ।

Verse 89

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥

অগ্নিদন্ত আৰু অগ্নিতেজ; বাহুশক্র আৰু প্ৰতর্দন; বিরাধ আৰু ভীমকৰ্মা; আৰু তেনেদৰে বিপ্ৰচিত্তিও।

Verse 90

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥

এই পঞ্চদশ শ্ৰেষ্ঠ অসুৰ পৰম অস্ত্ৰে সজ্জিত; ইয়াত প্ৰতিজনৰ সৈতে পৃথক পৃথকভাৱে এক-এক অক্ষৌহিণী সেনা পৰিবাৰ (অনুচৰবাহিনী) ৰূপে আছে।

Verse 91

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥

তেতিয়া সমৰত মহাত্মা দুর্জ্জয়ৰ পক্ষত, মহাসেনা-সজ্জাৰে সজ্জিত মহামায়াসকলে মণিজসকলৰ সৈতে একেলগে যুদ্ধ কৰিলে।

Verse 92

सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥

যুদ্ধত সুপ্ৰভে প্ৰঘসক পাঁচটা বাণে আঘাত কৰিলে—তপ্ত, বিষধৰ সাপৰ আকৃতিৰ, যেন জ্বলন্ত পক্ষী।

Verse 93

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥

তপ্ততেজাই তিনটা বাণে বিঘসক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু প্ৰতিউত্তৰত সুৰশ্মিয়ে সংঘসক দহটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 94

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥

ৰণত শুভদৰ্শনে অশনিপ্ৰভক পাঁচটা বাণে বিদ্ধ কৰিলে; সুকান্তিয়ে বিদ্যুৎপ্ৰভক, আৰু সুন্দৰে তেনেদৰে সুঘোষক আঘাত কৰিলে।

Verse 95

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥

তাৰ পিছত সুন্দে উন্মত্তাক্ষক পাঁচটা দ্ৰুত বাণে বিদ্ধ কৰিলে, আৰু তীক্ষ্ণ নতপৰ্ব বাণে তাৰ ধনুও কাটি পেলালে।

Verse 96

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥

সুমনা আছিল অগ্নিদংষ্ট্ৰ; সুষুভ আছিল অগ্নিতেজস। সুশীল আছিল বায়ুশক্ৰ আৰু সুমুখ আছিল প্ৰতর্দন।

Verse 97

विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥

এদৰে শম্ভুৱে বিরাধৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; সুকীৰ্তিয়ে ভীমকৰ্মাৰ সৈতে; আৰু বিপ্ৰচিত্তিয়ে সোমৰ সৈতে—এইদৰে যুদ্ধখন মহাবিশাল হ’ল।

Verse 98

परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥

তেওঁলোকে পৰস্পৰে সুসম যুদ্ধে যুঁজ দি, অস্ত্ৰৰ দ্ৰুত প্ৰয়োগ-কৌশলৰ বলত, সেই দৈত্যসকল যথাক্ৰমে মণিভৱসকলৰ দ্বাৰা পুনৰায় নিহত হ’ল।

Verse 99

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥

যিমান সময় তেওঁলোকৰ সেই ভয়ংকৰ মহাসংগ্ৰাম অধিক বৃদ্ধি পাই থাকিল, সিমান সময় মুনি গৌৰমুখে সমিধা, কুশ আদি যজ্ঞসামগ্ৰী সাজু কৰিলে।

Verse 100

आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥

এটা এক মহা আশ্চৰ্য ৰূপে দেখা দিলে—ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ যুদ্ধ, বহু সৈন্যে পৰিবেষ্টিত, তাতেই স্থিত আৰু নিশ্চয়েই দুৰ্জয়।

Verse 101

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥

এইদৰে মণিৰ নিমিত্তে ভয়ংকৰ আৰু গাঢ় সংঘৰ্ষ ঘটাই, গৌৰমুখ মুনিয়ে দেৱেশ হৰিৰ ধ্যান কৰিলে।

Verse 102

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥

তেতিয়া পীতবস্ত্ৰধাৰী আৰু গৰুড়াসনস্থ সেই দেৱতা তাৰ সন্মুখত প্ৰকট হৈ ক’লে— “ইয়াত তোমাৰ বাবে মোৰ কি কৰণীয়?”

Verse 103

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥

সেই ঋষিয়ে কৰযোৰে পুৰুষোত্তমক ক’লে— “এই দুৰ্জয় পাপীক তাৰ সৈন্য আৰু পৰিবাৰসহ বিনাশ কৰক।”

Verse 104

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥

এনেকৈ কোৱা হ’লে, তেতিয়া তেওঁ জ্বলন্ত অগ্নিসদৃশ দীপ্তিমান সুদৰ্শন—কালচক্ৰ—দুৰ্জয়বল শত্রুৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 105

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥

সেই চক্ৰে ক্ষণতে—এটা নিমেষৰ ভিতৰতে—দুৰ্জয় সেই অসুৰসৈন্য ভস্মৰ দৰে বহু ভাগত পৰিণত হ’ল।

Verse 106

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥

এইদৰে কৰি তেতিয়া দেৱতাই সেই সময়ত গৌৰমুখ মুনিক ক’লে—“এটা নিমিষতে এই দানৱ-সেনা নিধন হ’ল।”

Verse 107

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥

তাৰ পিছত এই অৰণ্য ‘নৈমিষাৰণ্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব—অৰ্থৰ সৈতে সঙ্গতভাৱে—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলৰ ক্ষেত্ৰত।

Verse 108

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥

“আৰু মই এই বনাঞ্চলত যজ্ঞপুৰুষ; নামত ‘যাজ্য’। এই পনৰজন নেতা সদায় ইয়াত আছে। হে মুনি, কৃতযুগত ইহঁতে মণিজাৰ পৰা জন্ম লোৱা ৰজা হ’ব।”

Verse 109

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥

এইদৰে কৈ তেতিয়া ঈশ্বৰ দেৱ অন্তৰ্ধান হ’ল। দ্বিজো পৰম আনন্দেৰে যুক্ত হৈ নিজৰ আশ্ৰমত অৱস্থিত থাকিল।

Verse 110

पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥

পাঠভেদ: সুমনা, অগ্নিদংষ্ট্ৰ, সুবেদ আৰু ‘অগ্নিতেজস্বী’—এই নাম/বিশেষণসমূহ পাঠান্তৰত পোৱা যায়।

Verse 111

सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥

সুনল, বায়ুশক্ৰ, সুবেদ আৰু প্ৰতর্দন—এই নাম/বিশেষণসমূহ তালিকাভুক্ত।

Verse 112

११.१००

Verse 113

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥

এইদৰে স্নান কৰি আৰু উত্তম শুভ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰজাই বিধি অনুসাৰে নানা প্ৰকাৰ অন্ন ভোজন কৰিলে।