Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel
Gauramukhāśrame Durjayasya Ātithyaṃ, Cintāmaṇiprabhāvaś ca
Narrative-Ethics (Hospitality, Royal Conduct, and Divine Intervention) / Sacred Geography (Naimiṣāraṇya)
વરાહ પૃથ્વીને કહે છે—રાજા દુર્જય ગૌરમુખ ઋષિના આશ્રમમાં આવે છે અને વિધિપૂર્વક আতિથ્ય-સત્કાર પામે છે. વિશાળ સેનાને ભોજન આપવાની ચિંતા થતાં ગૌરમુખ નારાયણનું ધ્યાન કરીને સ્તુતિ કરે છે; તેમાં વિષ્ણુ જળ, પૃથ્વી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશમાં વ્યાપક અંતર્યામી તરીકે વર્ણવાય છે. વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ વર આપે છે અને તેજસ્વી ચિંતામણિ આપે છે, જેના પ્રભાવથી રાજાના સમગ્ર પરિજન માટે પૂરતું અન્ન-પાન અને વૈભવી ઉપચાર ઉપલબ્ધ થાય છે. રાત્રિ પછી દુર્જય લોભે દૂતો અને બળથી મણિ છીનવવા પ્રયત્ન કરે છે; મણિમાંથી વીરનાયકો પ્રગટ થઈ તેની સેનાથી યુદ્ધ કરે છે. ગૌરમુખ ફરી વિષ્ણુને શરણ જાય છે; ભગવાન સુદર્શનથી શત્રુસેનાનો નાશ કરી તે વનને ‘નૈમિષારણ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ કરે છે અને સ્થાયી પવિત્ર ભૂગોળ સ્થાપે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા—પછી ગૌરમુખના એવા આશ્રમને જોઈ દુર્જ્જયે તે રમ્ય આશ્રમ-પરિસરની વિચારણા કરી।
Verse 2
प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥
“હું અહીં પ્રવેશ કરી પરમધાર્મિક ઋષિઓને દર્શન કરીશ।” એમ વિચારી રાજાએ ત્યારે તે આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 3
तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥
રાજા પ્રવેશ કર્યો ત્યારે ધર્માત્મા મુનિ ગૌરમુખ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ત્યારે તેનું પૂજન-સત્કાર કર્યું।
Verse 4
स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥
સ્વાગત-સત્કારની ક્રિયાઓ કરીને, વાતચીતના અંતે મહામુનિ બોલ્યા—“હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મારી શક્તિ મુજબ હું આપને તથા આપના અનુચરોને ભોજન કરાવીશ।”
Verse 5
करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥
દ્વિજે કહ્યું—“હું કરીશ; તેમને મુક્ત કરો—સાધુ, બહુ સારું।” એમ કહી તે સંશિતવ્રત મુનિ મૌન રહી ઊભા રહ્યા।
Verse 6
राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥
રાજા પણ તેની ભક્તિથી યુક્ત થઈ પોતાના સહાયકો સાથે ત્યાં જ રહ્યો. તે સમયે તેની સેનાની પાંચ અક્ષૌહિણી ત્યાં તૈનાત હતી. અને તે મનમાં વિચારવા લાગ્યો—“આ તપસ્વી અહીં મને શું ભોજન આપશે?”
Verse 7
निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥
ત્યારે બ્રાહ્મણ ગૌરમુખે રાજા દુર્જયને આમંત્રિત કરીને વિચાર કર્યો—“હું તેને કયું ભોજન આપું?”
Verse 8
एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥
આ રીતે ચિંતન કરતા તે ભાવિતાત્મા મહર્ષિના મનમાં દેવેશ, પ્રભુ હરિ નારાયણ પ્રતિષ્ઠિત થયા.
Verse 9
ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥
પછી તે મુનિશ્રેષ્ઠે મનમાં દેવ નારાયણનું સ્મરણ કરીને ગંગામાં પ્રવેશ કર્યો અને તે સમયે તેમને પ્રસન્ન કરવા માટે આરાધના કરી.
Verse 10
धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥
ધરણી બોલી—“હે ભૂધર! ગૌરમુખે વિષ્ણુને કેવી રીતે પ્રસન્ન કર્યા? આ વાત યોગ્ય રીતે સાંભળવાની મારી અંદર તીવ્ર ઇચ્છા જાગી છે.”
Verse 11
नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥
વિષ્ણુને સદા નમસ્કાર; પીતાંબરધારી તમને નમસ્કાર. આદ્યરૂપ તમને નમસ્કાર; જલરૂપ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર.
Verse 12
नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥
સર્વ વ્યવસ્થાઓના આધાર તમને નમસ્કાર; જળ પર શયન કરનાર તમને નમસ્કાર. ક્ષિતિરૂપ તમને નમસ્કાર; તેજસ્વી આત્મસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 13
नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥
વાયુરૂપ તમને નમસ્કાર; વ્યોમરૂપિણે તમને નમસ્કાર. તમે સર્વ ભૂતોના દેવ છો; તમે જ પ્રભુ છો—હૃદયની ઇચ્છાની પ્રેરણા રૂપે નિવાસ કરો છો.
Verse 14
त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥
તમે જ ઓંકાર અને વષટ્કાર છો; તમે સર્વત્ર સ્થિત છો. તમે સર્વ દેવોના આદિ છો; પરંતુ તમારો આદિ ક્યાંય નથી.
Verse 15
त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥
હે દેવ, તમે જ ભૂઃ અને તમે જ ભુવઃ; તમે જ જનઃ અને તમે મહઃ તરીકે સ્મરાય છો. તમે જ તપઃ અને તમે જ સત્ય; હે દેવ, ચર અને અચર સર્વ તમામાં છે.
Verse 16
त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥
તમારાથી જ આ સમગ્ર વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું છે; તમારાથી જ ઋગ્વેદ વગેરે વેદો પ્રગટ થયા. તમારાથી જ શાસ્ત્રો જન્મ્યા છે અને તમારામાં જ યજ્ઞો પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 17
त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥
તમારાથી જ વૃક્ષો અને લતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે; તમારાથી જ સર્વ વનૌષધિઓ જન્મે છે. હે જનાર્દન, પશુઓ, પક્ષીઓ અને સર્પો પણ માત્ર તમારાથી જ ઉત્પન્ન છે.
Verse 18
ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥
હે દેવોના દેવેશ, દુર્જય નામનો રાજા પણ મારા પાસે અતિથિ રૂપે આવ્યો છે; હું તેનું આતિથ્ય કરવા ઇચ્છું છું.
Verse 19
तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥
હે દેવોના દેવ, જગત્પતે! આજે હું નિર્ધન છું અને ભક્તિથી નમ્ર થયો છું; હે દેવેશ, મારા માટે અન્ન તથા આવશ્યક સામગ્રીનો સંચય કરી આપો.
Verse 20
यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥
હું હાથથી જેને સ્પર્શ કરું અને આંખોથી જેને જોઉં—તે વૃક્ષ હોય કે તૃણકંદ—તે બધું ચતુર્વિધ અન્ન બની જાય.
Verse 21
तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥
એ જ રીતે મેં મનમાં જે કોઈ અન્ય વાતનું ધ્યાન કર્યું હોય, તે સર્વે મને સિદ્ધ થાઓ. હે પરમેશ્વર, તમને નમસ્કાર.
Verse 22
इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥
આ સ્તુતિથી દેવોના ઈશ્વર, જગતોના સ્વામી પ્રસન્ન થયા; અને કેશવે તે મુનિને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.
Verse 23
उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥
અતિ પ્રસન્ન આત્માથી તેમણે કહ્યું—“હે શ્રેષ્ઠ વિપ્ર, પરમ વર કહો.” એમ સાંભળીને મુનિએ આંખો ખોલવા માંડી.
Verse 24
तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥
ત્યારે શંખ અને ગદા હાથમાં ધારણ કરનાર, પીતાંબરધારી જનાર્દન—ગરુડ પર આરૂઢ હોવા છતાં તેજસ્વી—બાર આદિત્યો સમાન પ્રભાથી પ્રકાશિત હતા.
Verse 25
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥
જો આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્યોની કાંતિ ઉદય પામે, તો તે તે મહાત્માની તેજસ્વિતાને સમાન કહી શકાય.
Verse 26
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥
ત્યાં એક જ સ્થાને તેણે સમગ્ર જગત જોયું, જે અનેક રીતે વિભક્ત હતું. હે દેવી, તે મુનિ આશ્ચર્યથી વિસ્તરેલી આંખોથી તેને નિહાળતો રહ્યો.
Verse 27
जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥
તે માથું નમાવી દેવને પ્રણામ કરી, હાથ જોડીને બોલ્યો— “જો ભક્ત પર કૃપા કરીને કેશવ દેવ મને વર આપે તો…”
Verse 28
इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥
હવે આ રાજા પોતાની સેના અને વાહનો સહિત મારા આશ્રમમાં ભોજન કરી ચૂક્યો છે; કાલે તે પોતાના ઘેર પ્રસ્થાન કરશે.
Verse 29
इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥
આ રીતે કહ્યા પછી દેવેશ્વર તેના માટે વરદાતા બન્યા. તેમણે તેને ચિત્તસિદ્ધિ અને અત્યંત તેજસ્વી મણિ અર્પણ કરી.
Verse 30
तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥
તે આપીને દેવ અંતર્ધાન થયા. અને ગૌરમુખ નામના તે મુનિ અનેક ઋષિઓ દ્વારા સેવિત પવિત્ર આશ્રમમાં ગયા.
Verse 31
तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥
ત્યાં જઈ તે વિપ્રોમાં શ્રેષ્ઠ મુનિએ એક મહેલનું ચિંતન કર્યું—હિમાલયના શિખર જેવો આકાર, મહામેઘ સમ ઊંચો, ચંદ્રકિરણ સમ તેજસ્વી, અને સો માળનો।
Verse 32
तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥
ત્યારે વિષ્ણુ પાસેથી વર પ્રાપ્ત કરેલા તે બ્રાહ્મણે સર્વત્ર એવા જ ગૃહો બનાવડાવ્યા—હજારો, લાખો અને કરોડોની સંખ્યામાં।
Verse 33
प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥
પછી બહારના ભાગે પ્રાકાર (પરકોટા) હતા અને તેમને જોડાયેલા ઉદ્યાનો હતા—કોયલોના ઝુંડના કૂજનથી ગુંજતા, અનેક ઉત્તમ પક્ષીઓથી ભરપૂર; તેમજ ચંપક, અશોક, પુન્નાગ અને નાગકેસરનાં વનો સમૃદ્ધ હતાં।
Verse 34
नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥
ગૃહઉદ્યાનોમાં સર્વત્ર અનેક જાતનાં વૃક્ષો હતાં; હાથીઓ માટે હસ્તિશાળાઓ અને ઘોડાઓ માટે મન્દુરા (અશ્વશાળા) પણ હતી।
Verse 35
चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥
તે બ્રાહ્મણે સર્વત્ર નાનાપ્રકારના આહારનો સંગ્રહ કર્યો—ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય, અનેકવિધ. તેણે બધે અન્નાદિનો ઢગલો ગોઠવ્યો અને સોનાના પાત્રો પણ રાખ્યાં।
Verse 36
एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥
આ રીતે કરીને તે બ્રાહ્મણે મહાતેજસ્વી રાજાને કહ્યું— “બધી સેનાઓ પોતાના પોતાના નિવાસસ્થાનોમાં પ્રવેશ કરે।”
Verse 37
एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥
આ રીતે કહેવાતાં રાજા તે પર્વતસમાન મહેલમાં પ્રવેશ્યો; અને અન્ય સેવકો પણ આંતરિક કક્ષોમાં ઝડપથી પ્રવેશી ગયા.
Verse 38
ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥
પછી તેઓ પ્રવેશ કર્યા પછી ગૌરમુખ મુનિએ તે દિવ્ય મણિ હાથમાં લઈને છેદ રાજાને કહ્યું.
Verse 39
मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥
“સ્નાન અને ભોજન માટે, તેમજ માર્ગની થાક દૂર કરવા માટે, હે નૃપ, હું તને વિલાસિનીઓ તથા દાસોને મોકલીશ।”
Verse 40
एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥
આ રીતે કહી તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે શુભ વૈષ્ણવ મણિને એકાંત સ્થાને સ્થાપિત કર્યો; રાજા તે જોતો રહ્યો.
Verse 41
तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥
શુદ્ધ અને સમપ્રભ તેજવાળા તે મણિ સ્થાપિત થતાં જ ત્યાં દિવ્યરૂપ સ્ત્રીઓ હજારોની સંખ્યામાં પ્રગટ થઈ।
Verse 42
सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥
કોમળ અંગરાગ વગેરે શૃંગારથી સજ્જ તે સુકુમાર શ્રેષ્ઠાંગનાઓ—સુંદર કપોલ, મનોહર દેહ, સુવ્યવસ્થિત કેશ અને મોહક નેત્રોવાળી—ચાલી નીકળી; અને કેટલીક સોનાના પાત્રો લઈને પ્રસ્થાન કરી।
Verse 43
एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥
આ રીતે ત્યાંના સ્ત્રીસમૂહો અને કર્મકર પુરુષો પણ—રાજાના સર્વ ભૃત્યો—તે નૃપતિને છોડીને નીકળી ગયા; તેઓ માત્ર પોતાનું ભોજનસામાન અને વસ્ત્રો જ સર્વ રીતે લઈને ગયા।
Verse 44
ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥
તે સ્ત્રીઓએ રાજમાર્ગ દ્વારા સર્વ ભૃત્યો માટે સ્નાનની વ્યવસ્થા કરી; અને તે પુરુષોએ પણ ત્વરાથી ઘોડા તથા હાથીઓ માટે પણ પ્રબંધ કર્યો।
Verse 45
नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥
ત્યાં સર્વત્ર નાનાવિધ તૂર્યો વાગવા લાગ્યા. રાજાના મજ્જન સમયે કેટલીક સ્ત્રીઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને કેટલીક ગાવા લાગી—જાણે શક્ર (ઇન્દ્ર) જ સ્નાન કરતો હોય।
Verse 46
एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥
આ રીતે દિવ્ય ઉપચારથી સ્નાન કરીને મહામન રાજેન્દ્ર આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત ચિત્તે વિચારવા લાગ્યો—“આ મુનિઓનું કયું સામર્થ્ય છે? શું આ તપનું ફળ છે કે મણિનો પ્રભાવ?”
Verse 47
यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥
જે રીતે તે મહર્ષિએ નૃપની પૂજા-સત્કાર કર્યો, એ જ રીતે મુનિશ્રેષ્ઠે રાજાના ભૃત્યજનને પણ યથોચિત આતિથ્ય અને માન આપ્યું।
Verse 48
यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥
જ્યાં સુધી તે રાજા ભૃત્ય, સૈન્ય અને વાહનો સાથે ભોગ કરતો રહ્યો, ત્યાં સુધી અરુણાભ કિરણોવાળો સૂર્ય અસ્તગિરિ (પશ્ચિમ પર્વત) તરફ ગયો।
Verse 49
ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥
પછી શરદઋતુના ચંદ્રના તેજથી ઝગમગતા નક્ષત્રમંડળથી શોભિત રાત્રિ આવી. અને રોહિણીપતિ ચંદ્ર, સૌમ્ય ગુણોમાં સુસંગત હોવા છતાં, રાગ (આકાંક્ષા) જગાવે છે અને તાપ પણ ઉત્પન્ન કરે છે।
Verse 50
भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥
જ્યારે વધુ કૃષ્ણવર્ણ કિરણોવાળા સૂર્ય સાથે ભૃગુશ્રેષ્ઠ દૈત્યગુરુ (શુક્રાચાર્ય) સહઉદિત થયા, ત્યારે અંતરપક્ષમાં પ્રવેશ કરવાથી દેવાધિપ (ઇન્દ્ર) પ્રકાશિત ન રહ્યો. તેમ જ દેહધારીઓની મતિ સ્વભાવયોગના બળે પોતાના સ્વભાવ અનુસાર જ પ્રવર્તે છે।
Verse 51
सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥
ભૂમિસુત પણ પોતાની ઘેરી લાલિમા છોડે છે અને રાહુ ચંદ્રના શ્વેત કિરણોથી ફિક્કો બને છે. દેવો અને અસુરોમાં પણ જગતનો સ્વભાવ જાણે બંધનમુક્ત થાય; પરંતુ સુકૃત્ય કરનાર બળવાન રાજા તે સ્વાભાવિક ક્રમને અનુસરે છે।
Verse 52
सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥
‘સિતેશ્વર’ તરીકે ખ્યાત કિરણમંડળમાં—સૂર્યસ્વભાવના સિદ્ધાંતથી જાણે ઘસીને નિર્મળ કરાયેલ—કેતુ અન્યત્ર અતિશય અંધકાર ઉત્પન્ન કરતો નથી. ત્યારે કુશીલોમાં પણ ગતિ (વ્યવસ્થા) નિર્મળ બને છે।
Verse 53
बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥
ઉચ્ચ અને વિવેકસભર બુદ્ધિથી યુક્ત, જગતને પ્રકાશિત કરતો રાજાનો પુત્ર પોતાના કર્મોથી તેજસ્વી થયો. યોગ્ય આધાર ઇચ્છનાર અને કક્ષ વંશમાં લગ્નસંબંધથી દીર્ઘકાળ જોડાયેલ—સાધુઓમાં તેની આ પ્રતિષ્ઠા નિશ્ચયે સ્થિર રહે છે।
Verse 54
करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥
કેતુ કાપિલવર્ણનું વિસ્તૃત ચિહ્ન ઉત્પન્ન કરે છે અને રાજા તથા દેવોના માર્ગમાં અત્યંત પ્રભાવથી સ્થિત રહે છે. પરંતુ દુર્જન, સજ્જનોની સભામાં પણ, ક્યાંય પોતાના કર્મકૌશલ્યને શુદ્ધ કરી શકતો નથી।
Verse 55
शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥
ચંદ્રકિરણોથી પ્રકાશિત થયા છતાં તેઓ દરેક પગલે અડગ રહી પોતે જ તેજસ્વી બને છે. કુલીન જન્મવાળા, પોતાના પદને અનુરૂપ ધર્મમાં સ્થિત, મહાન તેજસ્વીઓના સંગથી મહાનોની ઉન્નતિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 56
त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥
ત્રિદોષમાં આસક્ત આ વ્યક્તિએ તેને સર્વથા દૂર કર્યો; વરુણરાજના પુત્ર, સૂર્યવંશજ કૌશિક દ્વારા સ્થાપિત થઈ તે પ્રકાશિત થાય છે. ક્યાંય વૈદિક કર્મનું આચરણ વિધિથી ભટકી અન્યથા ન થવું જોઈએ.
Verse 57
द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥
મારો તે બાળક હરિ, જે પહેલાં દ્વંદ્વોને મળ્યો હતો, છતાં તેણે રાજાસનનું આરાધન કર્યું. લક્ષ્મી અને બુદ્ધિ સાથે પણ તે લાંબા સમય સુધી પ્રકાશિત રહે છે; પરંતુ ધ્રુવ સમું વિષ્ણુસ્મરણ પ્રાપ્ત કરવું દુર્લભ છે.
Verse 58
इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥
આ રીતે તે ઉત્તમ આશ્રમમાં ઋષિની રાત્રિ શુભ રીતે વીતી; અને રાજા દુર્જય માટે પણ તે શુભ રહી. સેવકો અને સામંતો સાથે, ઉત્તમ ઘોડા અને હાથીઓ સાથે, તેમજ સારા ભોજન, વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરે દ્વારા પૂજા-સન્માનથી.
Verse 59
इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥
આવા પ્રસંગે ત્યારે ઘરોમાં ઉત્તમ પલંગો ગોઠવાયેલા હતા—શ્રેષ્ઠ રત્નોથી શોભિત, સુક્ષ્મ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલા અને ઉત્તમ પાથરણાંથી પાથરાયેલા. સુંદર સ્ત્રીઓની મનોહર ભંગિમાઓથી તેઓ વધુ તેજસ્વી લાગતા હતા.
Verse 60
स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥
ત્યાં પૃથ્વીનો રક્ષક એવા રાજાએ સ્વયં ચારે તરફના ઘરોને તેમના સેવકો સહિત વિદાય કર્યા. તેઓ ગયા પછી તે પ્રતાપી પુરુષ ઉત્તમ સ્ત્રીથી ઘેરાઈને સૂઈ ગયો; સ્વર્ગને પામી દેવેશ સમાન થયો.
Verse 61
एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥
આ રીતે તે મહાત્માના સેવક-ભૃત્યો પ્રસન્ન થયા; તે ઋષિના પ્રભાવથી હર્ષિત થઈ તેઓ ત્યારે નિદ્રામાં ગયા.
Verse 62
ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥
પછી રાત વીતી ગયા પછી રાજાએ ફરી જોયું; ત્યાં તે સ્ત્રીઓ અંતર્ધાન થઈ ગઈ હતી, અને તેણે તે ઘરો પણ જોયા.
Verse 63
अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥
તેણે સામાન્ય દૃષ્ટિને અદૃશ્ય એવા અતિ મૂલ્યવાન પદાર્થો તથા ઉત્તમ આસનો અને જળ પણ જોયાં. રાજા આશ્ચર્યમાં ડૂબી દુઃખિત થઈ વિચારો કરવા લાગ્યો.
Verse 64
कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥
તે વારંવાર વિચારતો રહ્યો—“આ મણિ મને કેવી રીતે મળે છે?” પછી સમજમાં આવ્યા બાદ, તે સમયે દુર્જય રાજાએ (તદનુસાર) વર્તન કર્યું.
Verse 65
चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥
“હું તેની ચિંતામણિ મણિ લઈ જઈશ” એમ વિચારી રાજાએ આશ્રમની બહારથી પ્રસ્થાન કર્યું; આશ્રમની બહાર નીકળી તે વાહનসহ બહુ દૂર ગયો નહીં.
Verse 66
ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥
ત્યારબાદ તેણે વિરોચન નામના મંત્રીને ઋષિ ગૌરમુખ પાસે મણિ યાચના કાર્ય માટે મોકલ્યો।
Verse 67
ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥
તે ઋષિ પાસે જઈ મણિ માગવા તૈયાર થયો; (કહાયું:) “રાજા રત્નોનો ભંડાર છે; તે મણિ તેને આપી દેવામાં આવે.”
Verse 68
अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥
મંત્રી એમ બોલતાં ગૌરમુખ ક્રોધિત થઈ બોલ્યા—“વિપ્ર ગ્રહણ કરે છે અને રાજા દાન આપે છે; તો તું ફરી રાજા બની દીનની જેમ કેમ માગે છે?”
Verse 69
एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥
“આ રીતે તે દુષ્ચરિત્ર, સ્વયં દુર્જય રાજાને કહેજે. હે દુષ્ચરિત્ર, ઝડપથી જા, નહિંતર લોકો તને ત્યજી દેશે”—એમ કહ્યું.
Verse 70
एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥
એમ કહી મુનિ કુશા ઘાસ અને ઈંધણ લાવવા ગયા અને મનમાં શત્રુવિનાશક તે મણિનું ચિંતન કરતા રહ્યા.
Verse 71
एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥
આ રીતે કહ્યા પછી દૂત ત્યારે રાજાની સમક્ષ ગયો અને બ્રાહ્મણે જે કહ્યું હતું તે બધું સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું।
Verse 72
ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥
પછી બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી ક્રોધથી આવૃત દુર્જયે ‘નીલ’ નામના સામંતને કહ્યું—“વિલંબ ન કર; તરત જા. બ્રાહ્મણનો મણિ લઈ, જેમ બને તેમ ઝડપથી પાછો આવ।”
Verse 73
एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥
આ રીતે કહ્યા પછી નીલ બહુ સૈન્ય અને પરિચારકો સાથે નીકળ્યો અને તે બ્રાહ્મણના વન-આશ્રમના પરિસરમાં પહોંચ્યો।
Verse 74
तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥
ત્યાં અગ્નિહોત્રશાળામાં સ્થાપિત તે મણિ જોઈને નીલ રથમાંથી ઉતરી ભૂમિ પર ઊભો રહ્યો।
Verse 75
अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥
પછી તે નীলવર્ણ, અત્યંત ભયાનક સ્થાને તે ઉતરતાં જ, ક્રૂર બુદ્ધિવાળા શસ્ત્રધારી પુરુષો તે મણિમાંથી (જાણે) બહાર નીકળી આવ્યા।
Verse 76
सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥
ધ્વજવાળા રથોમાં, અશ્વો સહિત, બાણ-ખડ્ગ-ઢાલથી સજ્જ, ધનુષ્ય અને તૂણીર ધારણ કરેલા, પરમ દુર્જેય અને અસંખ્ય મહાબળી યોદ્ધાઓ તે મણિને ભેદીને બહાર નીકળી આવ્યા।
Verse 77
तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥
ત્યાં યુદ્ધ માટે સજ્જ મહાશૂર—સંખ્યાંમાં પંદર—હાજર હતા. હે મહાભાગે, હું તેમના નામ કહું છું; તું સાંભળ.
Verse 78
सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥
સુપ્રભ, દીપ્તતેજ, સુરશ્મિ, શુભદર્શન, સુકાંતિ, સુંદર, સુન્દ, પ્રદ્યુમ્ન, સુમના અને શુભ—આ (તેમના નામો) છે.
Verse 79
सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥
સુશીલ, સુખદ, શંભુ, સુદાંત અને સોમ પણ. આ પંદર નાયકો મણિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.
Verse 80
ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥
પછી વિરોચનને વિશાળ સેનાથી સજ્જ જોયા પછી, તેઓ—યુદ્ધ માટે ઉત્સુક, હાથમાં વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરીને—યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 81
धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥
તેમના કનકપ્રભ ધનુષ્યો અને સુજાંબૂનદ-સુવર્ણ પાંખોથી જોડાયેલા બાણો પડી રહ્યા હતા. ભયંકર ખડગો પણ પડ્યા; સાથે ભુશુણ્ડી-ગદા અને પરમ શ્રેષ્ઠ શૂલો પણ પડ્યા.
Verse 82
रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥
રથે રથને ચારે તરફથી ઘેરીને અડગ ઊભો રહ્યો; હાથી હાથી સામે આવ્યો અને ઘોડો ઘોડા સામે મળ્યો. અતિ ઉગ્ર પરાક્રમી પદાતિ પણ અગ્ર પદાતિ સામે જ ધસી ગયો.
Verse 83
द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥
યુદ્ધમાં અનેક દ્વંદ્વયુદ્ધો ઉછળી આવ્યા; શૂરવીરો લલકારતા આગળ વધ્યા. ત્યારે ધનુષ્યના પ્રહાર-માર્ગમાં બહાર આવેલા વિભીષણ પર ભુજબળથી ઉત્પન્ન થયેલું અતિ ભયંકર અસ્ત્ર પ્રગટ થયું.
Verse 84
तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥
આ રીતે ઘોર યુદ્ધ શરૂ થતાં રાજાનો તે મંત્રી ઘાયલ થઈ બેભાન થયો. અનુચરો સહિત અને સર્વ બળો સાથે તે વૈવસ્વત (યમ)ના ધામે ગયો—અર્થાત્ મૃત્યુ પામ્યો.
Verse 85
तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥
દુર્જયના રાજમંત્રીએ મૃત્યુ પામતાં રાજા પોતાના બળ સાથે આગળ વધ્યો. ઘોડાઓ જોડેલા રથ પર આરૂઢ તે દુર્જય અતિ ઝડપી અને પ્રતિાપી બનીને તે યોદ્ધાઓ સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 86
ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥
ત્યારે તે સમયે ત્યાં રાજા માટે મહા સંહાર ઊભો થયો. પછી કારણ અને પ્રેરક બનેલાઓ પાસેથી રણમાં જમાઈ (દામાદ) વિષે સાંભળી તેણે તે મુજબ પ્રતિભાવ આપ્યો.
Verse 87
युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥
જ્યારે તે મહાબાહુ યુદ્ધ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે સેના આગળ વધી આવી. હવે તે બળમાં જે દૈત્ય હતા, તેમને હરિએ કહ્યા મુજબ સાંભળો.
Verse 88
प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥
પ્રઘસ, વિઘસ અને સંઘસ; અશનિસપ્રભ (વજ્ર જેવી કાંતિ ધરાવનાર); વિદ્યુત્પ્રભ (વિજળી જેવી તેજસ્વી); સુઘોષ; ઉન્મત્તાક્ષ (ઉન્મત્ત નેત્રોવાળો) અને ભયંકર।
Verse 89
अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥
અગ્નિદંત અને અગ્નિતેજ; બાહુશક્ર અને પ્રતર્દન; વિરાધ અને ભીમકર્મા; તેમજ વિપ્રચિત્તિ પણ.
Verse 90
एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥
આ પંદર શ્રેષ્ઠ અસુરો પરમ આયુધોથી સજ્જ છે; અહીં દરેકને અલગ અલગ રીતે એક-એક અક્ષૌહિણી સેના પરિચારક-દળ રૂપે છે.
Verse 91
महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥
ત્યારે સમરમાં મહાત્મા દુર્જ્જયના પક્ષે, મહાસૈન્યની સજ્જતા ધરાવતી મહામાયાઓ મણિજાઓ સાથે મળીને યુદ્ધ કરી।
Verse 92
सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥
યુદ્ધમાં સુપ્રભે પ્રઘસને પાંચ બાણોથી પ્રહાર કર્યો—તપ્ત, વિષધર સર્પાકાર, જાણે જ્વલંત પક્ષીઓ હોય તેમ।
Verse 93
तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥
તપ્તતેજાએ ત્રણ બાણોથી વિઘસને ભેદ્યો; અને પ્રતિઉત્તરમાં સુરશ્મીએ સંઘસને દસ બાણોથી ભેદ્યો।
Verse 94
अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥
રણમાં શુભદર્શનએ અશનિપ્રભાને પાંચ બાણોથી ભેદી; સુકાંતિએ વિદ્યુતપ્રભાને, અને સુંદરએ તેમ જ સુઘોષને પ્રહાર કર્યો।
Verse 95
उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥
પછી સુન્દે ઉન્મત્તાક્ષને પાંચ ઝડપી બાણોથી ભેદ્યો, અને તીક્ષ્ણ નતપર્વ બાણથી તેનું ધનુષ્ય પણ કાપી નાખ્યું।
Verse 96
सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥
સુમના અગ્નિદંષ્ટ્ર હતો; સુષુભ અગ્નિતેજસ હતો. સુશીલ વાયુશક્ર હતો અને સુમુખ પ્રતિર્દન હતો.
Verse 97
विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥
એ જ રીતે શંભુ વિરાધ સાથે યુદ્ધ કર્યો; સુકીર્તિ ભીમકર્મા સાથે; અને વિપ્રચિત્તિ સોમ સાથે—આ રીતે આ યુદ્ધ મહાન બન્યું.
Verse 98
परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥
તેઓ પરસ્પર સુયુદ્ધ કરીને, અસ્ત્રોના ઝડપી પ્રયોગના કૌશલ્યથી, તે દૈત્યો ક્રમશઃ મણિભવો દ્વારા ફરીથી હણાયા.
Verse 99
यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥
જ્યાં સુધી તેમનો તે ભયંકર મહાસંગ્રામ વધતો રહ્યો, ત્યાં સુધી મુનિ ગૌરમુખે સમિધા, કુશ વગેરે યજ્ઞસામગ્રી તૈયાર કરી.
Verse 100
आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥
એક મહાન આશ્ચર્ય પ્રગટ થયું—ભયંકર દર્શનવાળું યુદ્ધ, અનેક સેનાઓથી ઘેરાયેલું, ત્યાં સ્થિત અને ખરેખર દુર્જય.
Verse 101
एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥
આ રીતે મણિના નિમિત્તે ભયંકર અને ઘનિષ્ઠ યુદ્ધ કરાવી, ગૌરમુખ મુનિએ દેવેશ હરિનું ચિંતન કર્યું।
Verse 102
स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥
ત્યારે પીતવસ્ત્રધારી અને ગરુડાસનસ્થ તે દેવ તેના સમક્ષ પ્રગટ થઈ બોલ્યો— “અહીં તારા માટે મારે શું કરવાનું છે?”
Verse 103
स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥
તે ઋષિ પ્રાંજલિ થઈ પુરુષોત્તમને બોલ્યો— “આ દુર્જય પાપીને તેની સેનાસહ અને પરિચારકોসহ સંહાર કરો।”
Verse 104
एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥
એવું કહેવાતાં, ત્યારે તેણે જ્વલંત અગ્નિસમાન તેજસ્વી સુદર્શન—કાલચક્ર—દુર્જય બળવાળા શત્રુ પર છોડ્યું।
Verse 105
तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥
તે ચક્રથી ક્ષણમાં—એક નિમેષમાત્રમાં—દુર્જય તે અસુરસેના ભસ્મ સમાન અનેક ભાગોમાં વિખેરાઈ ગઈ।
Verse 106
एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥
આ રીતે કરીને ત્યારે દેવે તે સમયે ગૌરમુખ મુનિને કહ્યું—“એક ક્ષણમાં જ આ દાનવ-સેનાનું સંહાર થયો છે.”
Verse 107
अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥
ત્યારબાદ આ અરણ્ય ‘નૈમિષારણ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે—અર્થાનુસાર જ—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો માટે.
Verse 108
अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥
“અને હું આ વનપ્રદેશમાં યજ્ઞપુરુષ છું; નામે ‘યાજ્ય’ છું. અને આ પંદર નાયકો સદા અહીં છે. હે મુને, કૃતયુગમાં તેઓ મણિજાથી જન્મેલા રાજાઓ બનશે.”
Verse 109
एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥
આ રીતે કહીને પછી ઈશ્વર દેવ અંતર્ધાન થયા. દ્વિજ પણ પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ પોતાના આશ્રમમાં રહ્યો.
Verse 110
पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥
પાઠભેદ: સુમના, અગ્નિદંષ્ટ્ર, સુવેદ તથા ‘અગ્નિતેજસ્વી’—આ નામો/વિશેષણો પાઠાંતરમાં મળે છે.
Verse 111
सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥
સુનલ, વાયુશક્ર, સુવેદ અને પ્રતર્દન—આ નામો/વિશેષણો તરીકે સૂચિબદ્ધ છે.
Verse 112
११.१००
અહીં માત્ર શ્લોક-ક્રમ ‘11.100’ દર્શાવેલ છે; શ્લોકપાઠ આપવામાં આવેલ નથી.
Verse 113
एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥
આ રીતે સ્નાન કરીને અને ઉત્તમ શુભ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ વિધિ મુજબ વિવિધ અન્ન ભોજન કર્યું.
Frequently Asked Questions
The narrative contrasts ātithya-dharma (the obligation to host and sustain guests without coercion) with royal covetousness and extraction. Gauramukha’s reliance on stuti and disciplined intent (bhāva) produces abundance framed as orderly provision, while Durjaya’s attempt to appropriate the jewel converts abundance into conflict and leads to punitive restoration of order.
The chapter marks time through a full day of feasting ending at sunset and an extended night description using lunar/astral imagery (śaśāṅka/candra, Rohiṇī, Rāhu, Budha, Ketu, and other celestial references). No explicit tithi, māsa, or seasonal rite-prescription is stated, but the narrative uses night-sky markers to frame the passage from hospitality to attempted theft.
Through the hymn, Viṣṇu is described as present in water (jala), earth (kṣiti), fire (tejas), wind (vāyu), and space (vyoman), implying that material plenitude is grounded in a cosmic-terrestrial continuum rather than mere human control. The hermitage’s gardens, groves, and provisioning imagery model abundance as cultivated and distributed; the violence triggered by greed functions as a caution against destabilizing that balance through coercive appropriation.
The central figures are King Durjaya and the sage Gauramukha; Viṣṇu/Nārāyaṇa appears and later declares the site Naimiṣāraṇya. Named groups include fifteen leaders emerging from the jewel (e.g., Suprabha, Suraśmi, Sukānti, Sundara, Sunda, Pradyumna, Sumanas, Suśīla, Śambhu, Sudanta, Soma, etc.) and fifteen opposing asura leaders (e.g., Praghasa, Vighasa, Saṅghasa, Aśaniprabha, Vidyutprabha, Unmattākṣa, Vipracitti, etc.), presented as martial-catalogues rather than genealogical dynasties.