Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel

Verse 1

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥

ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗൗരമുഖന്റെ അത്തരം ആശ്രമം കണ്ട ദുർജ്ജയൻ ആ മനോഹരമായ ആശ്രമ-പരിസരം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു।

Verse 2

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥

“ഇവിടെ പ്രവേശിച്ച് പരമധാർമ്മിക ഋഷിമാരെ ദർശിക്കും.” എന്ന് ചിന്തിച്ച് രാജാവ് അപ്പോൾ ആ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 3

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥

രാജാവ് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ ഗൗരമുഖ മുനി അത്യന്തം ആനന്ദിച്ച് അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന് പൂജയും സത്കാരവും നടത്തി।

Verse 4

स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥

സ്വാഗത-സത്കാര കർമങ്ങൾ നടത്തി, സംഭാഷണാന്തത്തിൽ മഹാമുനി പറഞ്ഞു—“ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് നിങ്ങള്ക്കും നിങ്ങളുടെ അനുചരർക്കും ഭോജനം ഒരുക്കാം।”

Verse 5

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥

ദ്വിജൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ചെയ്യും; അവരെ മോചിപ്പിക്കട്ടെ—സാധു, നന്നായി.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കഠിനവ്രതനായ ആ മുനി മൗനമായി നിന്നു।

Verse 6

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥

രാജാവും അവനോടുള്ള ഭക്തിയോടെ തന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ അവിടെ തന്നെ നിന്നു. അപ്പോൾ അവന്റെ സൈന്യത്തിലെ അഞ്ചു അക്ഷൗഹിണികൾ അവിടെ വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. അവൻ മനസ്സിൽ—“ഈ തപസ്വി ഇവിടെ എനിക്ക് എന്ത് ഭക്ഷണം നൽകും?” എന്നു ചിന്തിച്ചു.

Verse 7

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥

അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണനായ ഗൗരമുഖൻ ദുർജയ രാജാവിനെ ക്ഷണിച്ച ശേഷം ചിന്തിച്ചു—“ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഏതു ഭോജനം നൽകണം?”

Verse 8

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ഭാവിതാത്മ മഹർഷിയുടെ മനസ്സിൽ ദേവേശനായ പ്രഭു ഹരി നാരായണൻ സ്ഥിരമായി പ്രതിഷ്ഠിതനായി.

Verse 9

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥

പിന്നീട് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ മനസ്സിൽ ദേവനായ നാരായണനെ സ്മരിച്ചു ഗംഗയിൽ പ്രവേശിച്ച് അപ്പോൾ അവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ ആരാധന നടത്തി.

Verse 10

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭൂധരാ! ഗൗരമുഖൻ വിഷ്ണുവിനെ എങ്ങനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു? ഇത് ശരിയായി കേൾക്കുവാൻ എനിക്കു വലിയ കൗതുകം ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 11

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥

വിഷ്ണുവിന് നിത്യ നമസ്കാരം; പീതാംബരം ധരിച്ചിരിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം. ആദിരൂപനേ നിനക്കു നമസ്കാരം; ജലരൂപനേ നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 12

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥

സകല സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ആധാരനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; ജലത്തിൽ ശയിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം. ഭൂമിരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; തേജസ്സാണ് ആത്മസ്വരൂപമായ നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 13

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥

വായുരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; വ്യോമരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം. നീ സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ദേവൻ; നീ പ്രഭു—ഹൃദയത്തിലെ ഇച്ഛയുടെ പ്രേരണയായി വസിക്കുന്നവൻ.

Verse 14

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥

നീ തന്നെയാണ് ഓങ്കാരവും വഷട്കാരവും; നീ എല്ലായിടത്തും സ്ഥാപിതൻ. നീ സകല ദേവന്മാരുടെയും ആദി; എന്നാൽ നിനക്കൊരു ആദി ഇല്ല.

Verse 15

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥

ഹേ ദേവാ, നീ തന്നെയാണ് ഭൂഃ, നീ തന്നെയാണ് ഭുവഃ; നീ തന്നെയാണ് ജനഃ, നീ മഹഃ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. നീ തന്നെയാണ് തപഃ, നീ തന്നെയാണ് സത്യം; ഹേ ദേവാ, ചരാചരമൊക്കെയും നിനക്കുള്ളിലാണ്.

Verse 16

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥

നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഈ സമസ്ത വിശ്വവും ഉദ്ഭവിച്ചത്; നിന്നിൽ നിന്നാണ് ഋഗ്വേദാദി വേദങ്ങൾ പ്രാദുര്ഭവിച്ചത്. നിന്നിൽ നിന്നാണ് ശാസ്ത്രങ്ങൾ ജനിച്ചത്; നിന്നിലേയാണ് യജ്ഞങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്.

Verse 17

त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥

നിന്നിൽ നിന്നാണ് വൃക്ഷങ്ങളും വള്ളികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; നിന്നിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ വനൗഷധികളും ജനിക്കുന്നത്. ഹേ ജനാർദന, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും സർപ്പങ്ങളും നിന്നിൽ നിന്നേ മാത്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 18

ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥

ഹേ ദേവദേവേശ, ദുർജയ എന്ന പേരുള്ള രാജാവും എന്റെ അടുക്കൽ അതിഥിയായി വന്നിരിക്കുന്നു; അവനു আতിഥ്യം ചെയ്യാൻ ഞാൻ സന്നദ്ധനാണ്.

Verse 19

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥

ഹേ ദേവദേവ, ജഗത്പതേ! ഇന്ന് ഞാൻ ദരിദ്രനും ഭക്തിയിൽ നമ്രനുമാണ്; ഹേ ദേവേശ, എനിക്കായി അന്നവും ആവശ്യവസ്തുക്കളും ഒരുക്കണമേ.

Verse 20

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥

ഞാൻ കൈകൊണ്ട് ഏതു വസ്തുവിനെ സ്പർശിക്കുമോ, കണ്ണുകൊണ്ട് ഏതു വസ്തുവിനെ കാണുമോ—അത് വൃക്ഷമായാലും പുല്ലിന്റെ കിഴങ്ങായാലും—അവയെല്ലാം നാലുവിധ അന്നമായി മാറട്ടെ.

Verse 21

तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥

അതുപോലെ എന്റെ മനസ്സിൽ ഞാൻ ധ്യാനിച്ച മറ്റേതെങ്കിലും കാര്യവും എല്ലാം എനിക്കു സിദ്ധിക്കട്ടെ. ഹേ പരമേശ്വരാ, നമസ്കാരം.

Verse 22

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥

ആ സ്തുതിയാൽ ദേവേശനും ലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയും പ്രസന്നനായി; കേശവൻ ആ മുനിക്കു തന്റെ സ്വസ്വരൂപം ദർശിപ്പിച്ചു.

Verse 23

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥

അത്യന്തം പ്രസന്നചിത്തനായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു—“ഹേ ശ്രേഷ്ഠ വിപ്രാ, പരമമായ വരം പറയുക.” ഇങ്ങനെ കേട്ട മুনি കണ്ണുകൾ തുറക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 24

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥

അപ്പോൾ ശംഖവും ഗദയും കൈകളിൽ ധരിച്ച്, പീതാംബരം അണിഞ്ഞ ജനാർദനൻ—ഗരുഡാരൂഢനായിട്ടും തേജസ്സോടെ—ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാരുടെ തുല്യപ്രഭയിൽ ദീപ്തനായി.

Verse 25

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥

ആകാശത്തിൽ ഒരേസമയം ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ പ്രകാശം ഉദിച്ചാലും, അത് ആ മഹാത്മാവിന്റെ ദീപ്തിയോട് ഉപമിക്കാവുന്നതായിരിക്കും.

Verse 26

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥

അവിടെ ഒരേയിടത്ത് അവൻ സമസ്ത ലോകവും കണ്ടു; അത് പലവിധമായി വിഭജിതമായിരുന്നു. ഹേ ദേവീ, ആ മുനി വിസ്മയത്തോടെ വിരിഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ അതിനെ ദർശിച്ചു.

Verse 27

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥

അവൻ തലകുനിച്ച് ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു, കയ്യുകൂപ്പി പറഞ്ഞു— “ഭക്തനായ എനിക്ക് കേശവൻ ദേവൻ വരം നൽകുമെങ്കിൽ…”

Verse 28

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥

ഇപ്പോൾ ഈ രാജാവ് സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ആഹാരം കഴിച്ചു കഴിഞ്ഞു; നാളെ അവൻ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടും.

Verse 29

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥

ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവേശ്വരൻ അവനോട് വരദാതാവായി. അവനു ചിത്തസിദ്ധിയും അത്യന്തം ദീപ്തിയുള്ള ഒരു മണിയും നൽകി.

Verse 30

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥

അത് നൽകി ദേവൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു. ഗൗരമുഖൻ എന്ന മുനി അനേകം ഋഷികൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യാശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 31

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥

അവിടെ ചെന്ന ആ വിപ്രേന്ദ്ര മുനി ഒരു മഹാമന്ദിരത്തെ ധ്യാനിച്ചു—ഹിമവത് ശിഖരസദൃശാകാരം, മഹാമേഘംപോലെ ഉയരം, ചന്ദ്രകിരണസമമായ പ്രകാശം, നൂറുനിലകളുള്ള ഗൃഹം.

Verse 32

तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥

അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിൽ നിന്ന് വരം ലഭിച്ച ആ വിപ്രൻ എല്ലായിടത്തും അത്തരം ഗൃഹങ്ങൾ നിർമ്മിപ്പിച്ചു—ആയിരങ്ങളായി, ലക്ഷങ്ങളായി, കോടികളായും.

Verse 33

प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥

പിന്നീട് അതിരുകളിൽ പ്രാകാരങ്ങൾ (മതിലുകൾ) ഉണ്ടായിരുന്നു; അവയോട് ചേർന്ന ഉദ്യാനങ്ങളും—കോകിലക്കൂട്ടങ്ങളുടെ കൂജനത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന, നാനാവിധ ശ്രേഷ്ഠ പക്ഷികളാൽ നിറഞ്ഞ; ചമ്പക, അശോക, പുന്നാഗ, നാഗകേശര വൃക്ഷവനങ്ങൾ സമൃദ്ധമായവ।

Verse 34

नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥

ഗൃഹോദ്യാനങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും നാനാജാതി വൃക്ഷങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; ആനകൾക്കായി ഹസ്തിശാലകളും കുതിരകൾക്കായി മന്ദുരങ്ങൾ (അശ്വശാലകൾ)യും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 35

चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥

ആ വിപ്രൻ എല്ലായിടത്തും നാനാവിധ ആഹാരങ്ങളുടെ സംഭരണങ്ങൾ ഒരുക്കി—ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, ലേഹ്യം, ചോഷ്യം എന്നിങ്ങനെ പലവിധം. അവൻ എല്ലാടവും അന്നാദികളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങളും വെച്ചു.

Verse 36

एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥

ഇങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണൻ മഹാതേജസ്സുള്ള രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു— “എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വസതികളിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ।”

Verse 37

एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ രാജാവ് പർവ്വതസമാനമായ ആ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; മറ്റു ഭൃത്യന്മാർ അകത്തളങ്ങളിലേക്കു വേഗത്തിൽ കയറി.

Verse 38

ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥

അവർ അകത്തു പ്രവേശിച്ച ശേഷം ഗൗരമുഖ മുനി ആ ദിവ്യ മണി കൈയിലെടുത്ത് ഛേദരാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 39

मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥

“സ്നാനത്തിനും ആഹാരത്തിനും, വഴിയിലെ ക്ഷീണം അകറ്റുന്നതിനുമായി, ഹേ നൃപാ, ഞാൻ നിനക്കു വേശ്യകളെയും ദാസന്മാരെയും അയയ്ക്കാം।”

Verse 40

एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠൻ ശുഭമായ വൈഷ്ണവ മണിയെ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചു; രാജാവ് അത് നോക്കി നിന്നു.

Verse 41

तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥

ശുദ്ധസമപ്രഭയോടെ ദീപ്തമായ ആ മണി സ്ഥാപിച്ച ഉടനെ അവിടെ ദിവ്യരൂപിണികളായ സ്ത്രീകൾ ആയിരങ്ങളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 42

सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥

കോമളമായ അങ്കരാഗാദി അലങ്കാരങ്ങളാൽ ശോഭിച്ച ആ സുകുമാര ശ്രേഷ്ഠാംഗനമാർ—സുന്ദര കപോലങ്ങൾ, മനോഹര ദേഹം, ക്രമപ്പെടുത്തിയ കേശം, മധുര നേത്രങ്ങൾ ഉള്ളവർ—പുറപ്പെട്ടു; ചിലർ സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ട് യാത്രയായി।

Verse 43

एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥

ഇങ്ങനെ അവിടെയുള്ള സ്ത്രീസംഘങ്ങളും തൊഴിലാളി പുരുഷന്മാരും—രാജാവിന്റെ എല്ലാ ഭൃത്യരും—ആ നൃപതിയെ വിട്ട് പുറപ്പെട്ടു; അവർ ഭക്ഷണസാമഗ്രിയും വസ്ത്രങ്ങളും മാത്രമേ എല്ലാതരത്തിലും എടുത്തുകൊണ്ടുപോയുള്ളൂ।

Verse 44

ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥

ആ സ്ത്രീകൾ രാജമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ എല്ലാ ഭൃത്യർക്കും സ്നാനക്രമം ഒരുക്കി; പുരുഷന്മാർ വേഗത്തിൽ കുതിരകൾക്കും ആനകൾക്കും വേണ്ട ഒരുക്കങ്ങളും ചെയ്തു।

Verse 45

नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥

അവിടെ എല്ലാടവും നാനാവിധ തൂര്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി. രാജാവിന്റെ മജ്ജനസമയത്ത് ചില സ്ത്രീകൾ നൃത്തം ചെയ്തു; മറ്റുചിലർ ഗാനം പാടി—ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) തന്നെയെന്നപോലെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നതായി।

Verse 46

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥

ഇങ്ങനെ ദിവ്യോപചാരത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത മഹാമനസ്സനായ രാജേന്ദ്രൻ, വിസ്മയാവിഷ്ടചിത്തനായി ചിന്തിച്ചു—“ഇത് മുനിമാരുടെ ഏതു സാമർത്ഥ്യം? തപസ്സിന്റെ ഫലമോ, അല്ലെങ്കിൽ മണിയുടെ പ്രഭാവമോ?”

Verse 47

यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥

ആ മഹർഷി രാജാവിന് ചെയ്ത പൂജാ-സത്കാരമുപോലെ തന്നെ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ രാജാവിന്റെ ഭൃത്യജനത്തിനും യഥോചിതമായ আতിഥ്യവും ആദരവും നടത്തി।

Verse 48

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥

ആ രാജാവ് ഭൃത്യരും സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും സഹിതം ഭോഗിച്ചിരുന്നത്രയും സമയം, അരുണാഭപ്രഭയോടുകൂടിയ സൂര്യൻ അസ്തഗിരിയിലേക്കു (പശ്ചിമപർവതത്തിലേക്കു) പോയി।

Verse 49

ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥

അതിനുശേഷം ശരദ്കാലചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശത്തിൽ ദീപ്തമായ നക്ഷത്രമണ്ഡലത്താൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട രാത്രി എത്തി. റോഹിണീധവനായ ചന്ദ്രൻ സൗമ്യഗുണങ്ങളോട് സുസംഗതനായിരുന്നിട്ടും, രാഗം (ആകാംക്ഷ) ഉണർത്തി താപവും സൃഷ്ടിച്ചു।

Verse 50

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥

കിരണങ്ങൾ കൂടുതൽ കൃഷ്ണവർണ്ണമായ സൂര്യനോടൊപ്പം ഭൃഗുവംശോത്തമനായ ദൈത്യഗുരു (ശുക്രാചാര്യൻ) സഹോദിതനായപ്പോൾ, അന്തർപക്ഷത്തിലേക്ക് കടന്നതിനാൽ ദേവാധിപൻ (ഇന്ദ്രൻ) പ്രകാശിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ ദേഹികളിലെ മതി സ്വഭാവയോഗബലത്താൽ സ്വന്തം സ്വഭാവാനുസരിച്ച് തന്നെ പ്രവൃത്തിക്കുന്നു।

Verse 51

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥

ഭൂമിസുതനും തന്റെ ഗാഢ ചുവപ്പുനിറം വിട്ടൊഴിയുന്നു; രാഹുവും ചന്ദ്രന്റെ വെളുത്ത കിരണങ്ങളാൽ മങ്ങിപ്പോകുന്നു. ദേവാസുരന്മാരുടെ ഇടയിലും ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവം ബന്ധനമുക്തമായതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ പുണ്യകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ബലവാൻ രാജാവ് ആ സ്വാഭാവിക ക്രമം അനുസരിച്ചുതന്നെ നടക്കുന്നു।

Verse 52

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥

‘സിതേശ്വര’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ കിരണമണ്ഡലത്തിൽ—സൂര്യസ്വഭാവസിദ്ധാന്തം കൊണ്ട് ഒതുക്കി മിനുക്കിയതുപോലെ നിർമ്മലമായതിൽ—കേതു മറ്റെവിടെയും അത്യധികം അന്ധകാരം സൃഷ്ടിക്കുകയില്ല. അപ്പോൾ കുശീലരിലും ഗതി (ക്രമം) നിർമ്മലമാകുന്നു।

Verse 53

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥

ഉന്നതവും വിവേകപൂർണ്ണവുമായ ബുദ്ധിയോടെ ജഗത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ പുത്രൻ തന്റെ കർമങ്ങളാൽ ദീപ്തനായി. യോജ്യമായ ആശ്രയം തേടുന്നവനായി, കക്ഷ വംശത്തിൽ വിവാഹബന്ധത്തോടെ ദീർഘകാലം ചേർന്നവനായി—സാധുജനങ്ങളിൽ അവന്റെ ഈ മാന്യം നിശ്ചയമായും സ്ഥിരമാണ്।

Verse 54

करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥

കേതു കപിലവർണ്ണത്തിലുള്ള വിശാല ചിഹ്നം സൃഷ്ടിച്ച് രാജാവിന്റെയും ദേവന്മാരുടെയും പഥത്തിൽ ശക്തമായി നിലകൊള്ളുന്നു. എന്നാൽ ദുർജനൻ സജ്ജനസഭയിൽ ഇരുന്നാലും എവിടെയും തന്റെ കർമകൗശലം ശുദ്ധമാക്കാൻ കഴിയില്ല।

Verse 55

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥

ചന്ദ്രരശ്മികളാൽ പ്രകാശിതരായാലും അവർ ഓരോ പടിയിലും സ്ഥിരരായി സ്വയം ദീപ്തരാകുന്നു. കുലീനജന്മമുള്ളവർ, തങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്തിന് യോജിച്ച ധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, മഹത്തായ ദീപ്തിയുള്ളവരുടെ സംഗമം മൂലം മഹന്മാരുടെ ഉയർച്ച പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 56

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥

ത്രിദോഷങ്ങളിൽ ആസക്തനായ ഈയാൾ അവനെ സർവ്വഥാ മാറ്റിവെച്ചു; വരുണരാജന്റെ പുത്രനായ സൂര്യവംശജനായ കൗശികൻ സ്ഥാപിച്ചതിനാൽ അവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. എവിടെയും വൈദികകർമ്മങ്ങളുടെ ആചരണം വിധിയിൽ നിന്ന് വ്യതിചലിക്കരുത്.

Verse 57

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥

മുമ്പ് ദ്വന്ദ്വങ്ങളെ നേരിട്ടിരുന്ന എന്റെ ശിശുവായ ഹരി, എന്നിരുന്നാലും രാജാസനം ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചു. ലക്ഷ്മിയും ബുദ്ധിയും ഉണ്ടായിട്ടും അവൻ ദീർഘകാലം പ്രകാശിക്കുന്നു; എന്നാൽ ധ്രുവനെപ്പോലെ വിഷ്ണുസ്മരണം ലഭിക്കുക ദുർലഭം.

Verse 58

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥

ഇങ്ങനെ ആ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിൽ ഋഷിയുടെ രാത്രി മംഗളമായി കഴിഞ്ഞു; ദുർജയഭൂപതിക്കും അതു മംഗളമായിരുന്നു. സേവകരും സാമന്തരുമൊത്ത്, ഉത്തമ കുതിരകളും ആനകളും സഹിതം, നല്ല ഭക്ഷണം, വസ്ത്രം, ആഭരണം മുതലായവകൊണ്ടുള്ള പൂജാ-സത്കാരത്തോടെ.

Verse 59

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥

ഇത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ അന്ന് വീടുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ കിടക്കകൾ ഒരുക്കിയിരുന്നു—ഉത്തമ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, സൂക്ഷ്മ വസ്ത്രം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട, ഉന്നത വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ച. സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകളുടെ നയനീയ ഭംഗിമകൾ കൊണ്ടു അവ കൂടുതൽ ദീപ്തമായി തോന്നി.

Verse 60

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥

അവിടെ ഭൂമിയുടെ രക്ഷകനായ രാജാവ് സ്വയം ചുറ്റുമുള്ള വീടുകളെ അവരുടെ സേവകരോടുകൂടി വിട്ടയച്ചു. അവർ പോയശേഷം ആ പ്രതാപവാൻ ശ്രേഷ്ഠയായ സ്ത്രീയുടെ ചുറ്റുപാടിൽ നിദ്രിച്ചു; സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ച് ദേവാധിപനെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു.

Verse 61

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥

ഇങ്ങനെ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭൃത്യജനങ്ങൾ പ്രസന്നരായി; ആ ഋഷിയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ ഹർഷിതരായി അവർ അപ്പോൾ നിദ്രിച്ചു.

Verse 62

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥

പിന്നെ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് വീണ്ടും നോക്കി; അവിടെ ആ സ്ത്രീകൾ അന്തർധാനം ചെയ്തതും, ആ വീടുകളെയും അവൻ കണ്ടു.

Verse 63

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥

അവൻ സാധാരണ ദൃഷ്ടിക്ക് അദൃശ്യമായ അമൂല്യ വസ്തുക്കളെയും, ഉത്തമാസനങ്ങളും ജലവും കണ്ടു. രാജാവ് വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി ദുഃഖത്തോടെ ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി.

Verse 64

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചു—“ഈ മണി എങ്ങനെ എനിക്ക് ലഭിക്കുന്നു?” പിന്നെ ഗ്രഹിച്ച ശേഷം, അപ്പോൾ ദുർജയ രാജാവ് (അതനുസരിച്ച്) പ്രവർത്തിച്ചു.

Verse 65

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥

“അവന്റെ ചിന്താമണി രത്നം ഞാൻ എടുത്തുകൊള്ളാം” എന്ന് വിചാരിച്ച് രാജാവ് ആശ്രമത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് യാത്ര തുടങ്ങി; ആശ്രമം വിട്ട് പുറത്തേക്ക് പോയിട്ട്, വാഹനത്തോടുകൂടി അധികദൂരം പോയില്ല.

Verse 66

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിരോചനൻ എന്ന മന്ത്രിയെ, ഋഷി ഗൗരമുഖനോടും മാണി യാചിക്കുന്ന കാര്യത്തിനായി അയച്ചു।

Verse 67

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥

ആ ഋഷിയോടടുത്ത് മാണി യാചിക്കാൻ അവൻ തയ്യാറായി; (ഇങ്ങനെ:) “രത്നങ്ങളുടെ നിധിയായ രാജാവ് ആ മാണി അവനു നൽകട്ടെ.”

Verse 68

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥

മന്ത്രി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഗൗരമുഖൻ ക്രുദ്ധനായി പറഞ്ഞു—“ബ്രാഹ്മണൻ സ്വീകരിക്കുന്നു, രാജാവ് ദാനം ചെയ്യുന്നു; നീ വീണ്ടും രാജാവായിട്ട് ദീനനെപ്പോലെ എങ്ങനെ യാചിക്കുന്നു?”

Verse 69

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥

“ഇങ്ങനെ തന്നെ ആ ദുഷ്ചരിത്രനായ, സ്വയം ജയിക്കാനാകാത്ത രാജാവിനോട് പറയുക. ഹേ ദുഷ്ചരിത്രനേ, വേഗം പോകുക; ജനങ്ങൾ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നതിന് മുമ്പേ”—എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 70

एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മുനി കുശപ്പുല്ലും വിറകും ശേഖരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു; മനസ്സിൽ ശത്രുനാശകമായ ആ മാണിയെ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 71

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദൂതൻ അപ്പോൾ രാജസന്നിധിയിലേക്കു പോയി, ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയിച്ചു।

Verse 72

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥

അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ക്രോധത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട ദുർജയൻ ‘നീല’ എന്ന സാമന്തനോട്—“വൈകരുത്; ഉടൻ പോകുക. ബ്രാഹ്മണന്റെ മണി എടുത്ത് എങ്ങനെയായാലും വേഗത്തിൽ മടങ്ങിവരിക” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 73

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥

ഇങ്ങനെ കല്പിക്കപ്പെട്ട നീലൻ അനേകം സൈന്യവും അനുചരരുമൊത്ത് പുറപ്പെട്ടു; ബ്രാഹ്മണന്റെ വനാശ്രമപരിസരത്തിലെത്തി।

Verse 74

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥

അവിടെ അഗ്നിഹോത്രശാലയിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരുന്ന ആ മണി കണ്ടിട്ട്, നീലൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി നിലത്തിറങ്ങി നിന്നു।

Verse 75

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥

അങ്ങനെ ആ നീലവർണ്ണമായ അത്യന്തം ഭീകരസ്ഥാനത്ത് അവൻ ഇറങ്ങിയ ഉടൻ, ക്രൂരബുദ്ധിയോടെ ആയുധധാരികൾ ആ മണിയിൽ നിന്ന് (എന്നപോലെ) പുറത്ത് വന്നു।

Verse 76

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥

ധ്വജങ്ങളോടുകൂടിയ രഥങ്ങളിൽ, അശ്വങ്ങളോടെ, ബാണം–ഖഡ്ഗം–ഢാൽ എന്നിവയാൽ സജ്ജരായി, ധനുസ്സും തൂണീരും ധരിച്ച, പരമദുര്ജയരും അസംഖ്യരുമായ മഹാബല യോദ്ധാക്കൾ ആ മണിയെ ഭേദിച്ച് പുറത്തേക്ക് പാഞ്ഞുവന്നു।

Verse 77

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥

അവിടെ യുദ്ധത്തിനായി സജ്ജരായ മഹാശൂരർ—എണ്ണത്തിൽ പതിനഞ്ച്—ഉണ്ടായിരുന്നു. ഹേ മഹാഭാഗ്യവതീ, അവരുടെ നാമങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു; കേൾക്കുക.

Verse 78

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥

സുപ്രഭ, ദീപ്തതേജസ്, സുരശ്മി, ശുഭദർശന, സുകാന്തി, സുന്ദര, സുന്ദ, പ്രദ്യുമ്ന, സുമന, ശുഭ—ഇവ (അവരുടെ നാമങ്ങൾ).

Verse 79

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥

സുശീല, സുഖദ, ശംഭു, സുദാന്ത, സോമയും. ഈ പതിനഞ്ചു നായകർ മണികളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവരെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 80

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥

പിന്നീട് മഹാസൈന്യത്തോടെ അലങ്കൃതനായ വിരോചനനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവർ—യുദ്ധോത്സുകരായി, കൈകളിൽ വിവിധ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു—യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

Verse 81

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥

അവരുടെ കനകപ്രഭയുള്ള ധനുസ്സുകളും, സുജാംബൂനദ-സ്വർണ്ണപക്ഷങ്ങളാൽ ബന്ധിതമായ അമ്പുകളും വീണു. ഭീകരമായ ഖഡ്ഗങ്ങളും വീണു; കൂടാതെ ഭുശുണ്ഡീ-ഗദകളും പരമോന്നത ശൂലങ്ങളും പതിച്ചു.

Verse 82

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥

രഥം രഥത്തെ ചുറ്റി നിലകൊണ്ട് ഉറച്ചുനിന്നു; ഗജം ഗജത്തെ നേരിട്ടു, ഹയം ഹയത്തെയും. അത്യുഗ്രപരാക്രമമുള്ള പദാതിയും അഗ്രപദാതിയോടേയ്ക്ക് തന്നെ പാഞ്ഞുചെന്നു.

Verse 83

द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥

യുദ്ധത്തിൽ അനേകം ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; വീരർ പരിഹാസവും ലല്കാരവും ചൊല്ലി മുന്നേറി. അപ്പോൾ ധനുസ്സിന്റെ പ്രഹാരപഥത്തിലേക്ക് വന്ന വിഭീഷണനോടു ഭുജബലജനിതമായ അതിഭീകരമായ ഒരു അസ്ത്രം ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 84

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥

ഇങ്ങനെ ഭീകരയുദ്ധം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ആ മന്ത്രി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു. അനുചരന്മാരോടും സമസ്ത സൈന്യങ്ങളോടും കൂടി അവൻ വൈവസ്വതൻ (യമൻ) എന്ന ധാമത്തിലേക്ക് പോയി—അഥവാ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 85

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥

ദുര്ജയന്റെ രാജമന്ത്രിയെ വധിച്ചതോടെ രാജാവ് തന്റെ സൈന്യവുമായി മുന്നേറി. കുതിരകൾ വലിക്കുന്ന രഥത്തിൽ ആരൂഢനായ ആ ദുര്ജയൻ അതിവേഗനും പ്രതാപവാനും ആയി അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 86

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥

അപ്പോൾ ആ സമയത്ത് അവിടെ രാജാവിന് മഹാസംഹാരം സംഭവിച്ചു. തുടർന്ന് കാരണകരും പ്രേരകരുമായവരിൽ നിന്ന് യുദ്ധത്തിലെ ജാമാതാവിനെ (മരുമകൻ) കുറിച്ച് കേട്ട് അവൻ അതനുസരിച്ച് പ്രതികരിച്ചു.

Verse 87

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥

ആ മഹാബാഹു യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, അപ്പോൾ സൈന്യം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. ഇനി ആ ബലത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ദൈത്യരെ—ഹരി പറഞ്ഞപോലെ—ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കുക.

Verse 88

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥

പ്രഘസ, വിഘസ, സംഘസ; അശനിസപ്രഭ (വജ്രസദൃശ്‌ദീപ്തിയുള്ളവൻ); വിദ്യുത്പ്രഭ (മിന്നൽസദൃശ ദീപ്തിയുള്ളവൻ); സുഘോഷ; ഉന്മത്താക്ഷ (ഉന്മത്തനേത്രൻ) 그리고 ഭയങ്കരൻ.

Verse 89

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥

അഗ്നിദന്തനും അഗ്നിതേജസ്സും; ബാഹുശക്രനും പ്രതർദനനും; വിരാധനും ഭീമകർമ്മനും; അതുപോലെ വിപ്രചിത്തിയും.

Verse 90

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥

ഈ പതിനഞ്ചു ശ്രേഷ്ഠ അസുരന്മാർ പരമായുധങ്ങളാൽ സജ്ജരാണ്; ഇവിടെ ഓരോരുത്തനും വേറേവേറെ ഒരു അക്ഷൗഹിണീ സൈന്യത്തെ പരിവാരമായി വഹിക്കുന്നു.

Verse 91

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥

അപ്പോൾ സമരത്തിൽ മഹാത്മാവായ ദുര്ജ്ജയന്റെ പക്ഷത്തിൽ, മഹാസൈന്യസജ്ജീകരണങ്ങളോടെ സജ്ജമായ മഹാമായകൾ മണിജന്മാരോടൊപ്പം ചേർന്ന് യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 92

सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥

യുദ്ധത്തിൽ സുപ്രഭൻ പ്രഘസനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു—വിഷസർപ്പാകാരവും തപ്തവുമായ അവ, ജ്വലിക്കുന്ന പക്ഷികളുപോലെ.

Verse 93

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥

തപ്തതേജസ് മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ വിഘസനെ കുത്തിത്തുളച്ചു; മറുപടിയായി സുരശ്മി സംഘസനെ പത്ത് അമ്പുകളാൽ തുളച്ചു।

Verse 94

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥

രണത്തിൽ ശുഭദർശനൻ അശനിപ്രഭനെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ കുത്തി; സുകാന്തി വിദ്യുത്പ്രഭനെ, സുന്ദരൻ അതുപോലെ സുഘോഷനെയും പ്രഹരിച്ചു।

Verse 95

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥

അപ്പോൾ സുന്ദൻ ഉന്മത്താക്ഷനെ അഞ്ചു വേഗമുള്ള അമ്പുകളാൽ കുത്തി; കൂടാതെ മൂർച്ചയുള്ള നതപർവ അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ വില്ലും വെട്ടിമുറിച്ചു।

Verse 96

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥

സുമനാ അഗ്നിദംഷ്ട്രനായിരുന്നു; സുഷുഭ അഗ്നിതേജസനായിരുന്നു. സുശീലൻ വായുശക്രനായിരുന്നു; സുമുഖൻ പ്രതർദനനായിരുന്നു.

Verse 97

विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥

അതുപോലെ ശംഭു വിരാധനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; സുകീർത്തി ഭീമകർമ്മനോടു; വിപ്രചിത്തി സോമനോടു—ഇങ്ങനെ ആ യുദ്ധം മഹത്തായിത്തീർന്നു.

Verse 98

परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥

അവർ പരസ്പരം സമമായ യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതി, ആയുധങ്ങൾ വേഗത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന കൗശലത്താൽ, ആ ദൈത്യർ ക്രമാനുസൃതമായി മണിഭവന്മാർക്കാൽ വീണ്ടും വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 99

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥

അവരുടെ ആ ഭയങ്കര മഹാസമരം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത്രയും സമയം, അത്രയും സമയം മുനി ഗൗരമുഖൻ സമിത്ത്, കുശ മുതലായ യജ്ഞസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കി.

Verse 100

आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥

ഒരു മഹത്തായ അത്ഭുതം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ഭയാനക ദർശനമുള്ള യുദ്ധം, അനേകം സൈന്യങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റി, അവിടെ നിലകൊണ്ടതും സത്യത്തിൽ ദുർജ്ജയവുമായിരുന്നു.

Verse 101

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥

ഇങ്ങനെ മണിയെ നിമിത്തമാക്കി ഭയങ്കരവും ഗാഢവുമായ യുദ്ധം ഉണ്ടാക്കി, ഗൗരമുഖ മുനി ദേവേശനായ ഹരിയെ ധ്യാനിച്ചു।

Verse 102

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥

അപ്പോൾ പീതാംബരധാരിയും ഗരുഡാസനസ്ഥനുമായ ആ ദേവൻ അവന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനായി പറഞ്ഞു— “ഇവിടെ നിനക്കായി ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?”

Verse 103

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥

ആ ഋഷി കൈകൂപ്പി പുരുഷോത്തമനോട് പറഞ്ഞു— “ഈ ദുർജ്ജയ പാപിയെ അവന്റെ സൈന്യത്തോടും പരിവാരത്തോടും കൂടി സംഹരിക്കണമേ।”

Verse 104

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥

അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിസദൃശമായ സുദർശനം—കാലചക്രം—ദുർജ്ജയബലമുള്ള ശത്രുവിന്മേൽ പ്രയോഗിച്ചു।

Verse 105

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥

ആ ചക്രംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ—ഒരു നിമിഷാന്തരമാത്രത്തിൽ—ദുർജ്ജയമായ ആ അസുരസൈന്യം ഭസ്മംപോലെ പല ഭാഗങ്ങളായി ചിതറിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 106

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥

ഇങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം ദേവൻ അന്നേരം ഗൗരമുഖ മുനിയോട് പറഞ്ഞു—“ഒരു നിമിഷത്തിനുള്ളിൽ ഈ ദാനവസൈന്യം നിഹതമായിരിക്കുന്നു.”

Verse 107

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥

അതിനുശേഷം ഈ വനത്തിന് ‘നൈമിഷാരണ്യം’ എന്ന നാമം ലഭിക്കും—അർത്ഥത്തിന് യഥാർത്ഥമായി—പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട്.

Verse 108

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥

“ഞാനും ഈ വനപ്രദേശത്തിൽ യജ്ഞപുരുഷനാണ്; നാമത്തിൽ ‘യാജ്യൻ’. ഈ പതിനഞ്ചു നായകർ എന്നും ഇവിടെ ഉണ്ടാകും. ഹേ മുനേ, കൃതയുഗത്തിൽ ഇവർ മണിജയിൽ നിന്നു ജനിച്ച രാജാക്കന്മാരാകും.”

Verse 109

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഈശ്വരനായ ദേവൻ അന്തർധാനം പ്രാപിച്ചു. ദ്വിജനും പരമാനന്ദത്തോടെ തന്റെ ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 110

पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥

പാഠഭേദം: സുമനാ, അഗ്നിദംഷ്ട്ര, സുവേദ, കൂടാതെ ‘അഗ്നിതേജസ്വി’—ഇവ പേരുകൾ/വിശേഷണങ്ങൾ ആയി പാഠാന്തരത്തിൽ കാണുന്നു.

Verse 111

सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥

സുനല, വായുശക്ര, സുവേദ, പ്രതർദന—ഇവ പേരുകൾ/വിശേഷണങ്ങൾ ആയി പട്ടികപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 112

११.१००

ഇവിടെ ‘11.100’ എന്ന ശ്ലോകസംഖ്യ മാത്രം നൽകിയിരിക്കുന്നു; ശ്ലോകപാഠം ലഭ്യമല്ല.

Verse 113

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥

ഇങ്ങനെ സ്നാനം ചെയ്ത്, മംഗളകരമായ ഉത്തമ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ചു, ആ ശ്രേഷ്ഠ രാജാവ് വിധിപ്രകാരം വിവിധ ആഹാരങ്ങൾ ഭുജിച്ചു.