Adhyaya 10: The Threefold Division by the Guṇas, the Deities’ Attainment of Worship, and the Opening of the Durjaya Episode
Triguṇa-vibhāgaḥ, Devapūjyatva-pradānaṃ ca Durjaya-upākhyāna-praveśaḥ
Cosmogony & Guṇa-Theology; Royal-Itihāsa Narrative; Sacred Geography
सृष्टेः प्रसारे सति प्राचीनाः देवाः द्वीपेषु देशेषु च नारायणाय महायज्ञान् अनुष्ठायन्ति। ततः हरिः प्रादुर्भूय तान् पूज्यत्वेन अनुगृह्य पुनरन्तर्धत्ते। अनन्तरं भगवान् सत्त्व-रजस्-तमोमयां त्रिविधां वृत्तिं धारयन् वेदपाठं कर्मानुष्ठानं कालरूपां घोरशक्तिं च समन्वयति; एवं त्रिगुणैः जगद्व्यवस्था प्रतिष्ठिता। कृत-त्रेता-द्वापर-कलियुगानुसारं प्रादुर्भावक्रमं निरूप्य, उपाख्यानप्रवेशे राजा सुप्रतीकः सन्तानार्थम् आत्रेयमुनिम् उपसर्पति; इन्द्रः शापं प्राप्नोति; तस्मात् दुर्जयः महाबलः प्रसूयते। स च दिग्विजयं आरभ्य भौमदैवसन्तुलनं विक्षोभयति, ततो देवर्षयः तपस्विनश्च प्रतिकाराय प्रवर्तन्ते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 10
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्धत धरे तदा ॥ १०.१ ॥
श्रीवराह उवाच—एवं जगत् सर्वं सृष्ट्वा भगवान् लोकभावनः ततः विरराम। ततः परं, हे धरे, सृष्टिः तदा व्यवर्धत।
Verse 2
वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ॥ १०.२ ॥
वृद्धायां सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनं नारायणाख्यं पुरुषं विविधैर्मखैः यजन्ति स्म।
Verse 3
द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयान्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ॥ १०.३ ॥
सर्वेषु द्वीपेषु वर्षेषु च देवाः श्रद्धयान्विताः मखैः महद्भिः सत्रैश्च हरिं यजन्तः अत्यर्थं तोषयामासुः, स्वं पूज्यत्वं कर्तुमीप्सवः।
Verse 4
एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ॥ १०.४ ॥
एवं तेषां तोषयतां बहुवर्षसहस्रिके काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह।
Verse 5
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ॥ १०.५ ॥
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रः सुरेशो महागिरेः शृङ्गमिवोल्लिखन् तदा उवाच—किं कार्यम्? देववराः ब्रूत; वः वरं वरं ददामि।
Verse 6
देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ॥ १०.६ ॥
देवा ऊचुः—जयस्व गोविन्द महानुभाव; त्वया नाथ वरेण देवाः वयं धार्यामः। मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्माकं कश्चित् रक्षकः।
Verse 7
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ॥ १०.७ ॥
रुद्राः आदित्याः वसवश्च ये साध्याः, विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च—सर्वे वयं भवन्तं शरणं गताः स्म। हे विश्वमूर्ते, इह अस्मान् पूज्यान् कुरुष्व॥
Verse 8
एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ॥ १०.८ ॥
एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः। ‘करोमि सर्वान् वः पूज्यान्’ इत्युक्त्वा अन्तरधीयत॥
Verse 9
देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ॥ १०.९ ॥
देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम्। स्तुवन्तः, परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः॥
Verse 10
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ॥ १०.१० ॥
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा महेश्वरः। देवान् आराध्य, सात्त्विकं राजसं तामसं च त्रिधा स्थितम्॥
Verse 11
सात्त्विकेन पठेद्वेदान् यजेद्यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ॥ १०.११ ॥
सात्त्विकेन पठेद्वेदान्, यजेद्यज्ञेन देवताः। आत्मनोऽवयवो भूत्वा, राजसेनापि केशवः॥
Verse 12
स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ॥ १०.१२ ॥
स असुरेषु व्यवस्थितः सन् तामसेनापि भावेन, आत्मनः राजसीं मूर्तिं—कालरूपिणीं रौद्रां प्रकृत्या शूलपाणिनीं—भक्तितः पूजयामास।
Verse 13
एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ॥ १०.१३ ॥
एवं महेश्वरः जगद्धाता त्रिधा भूत्वा देवान् ततोऽऽराधयामास; ततः लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत्।
Verse 14
ब्रह्मविष्णुमहेशानानाम्ना गृहीय व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ॥ १०.१४ ॥
ब्रह्मविष्णुमहेशानां नामानि गृहीत्वा स व्यवस्थितः; स एव नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः।
Verse 15
त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ॥ १०.१५ ॥
त्रेतायां रुद्ररूपोऽभूत्, द्वापरे यज्ञमूर्तिमान्; कलौ तु नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत।
Verse 16
तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ॥ १०.१६ ॥
तस्य भूरितेजसो विष्णोः आदिकृत्ततः चरितं सर्वं शृणुष्व, सुश्रोणि भामिनि, मम गदतः।
Verse 17
आसीत्कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविषिष्टं मनोरमम् ॥ १०.१७ ॥
कृतयुगे महाबलः सुप्रतीक इति राजा आसीत्। तस्य भार्याद्वयं च आसीत्, गुणैः समं अविषिष्टं च, मनोहरं च॥
Verse 18
विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ॥ १०.१८ ॥
विद्युत्प्रभा कान्तिमती इति तयोः नामनी। तथापि यत्नवान् अपि राजा ताभ्यां समं पुत्रं न लेभे॥
Verse 19
यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे ॥ १०.१९ ॥
तदा स विधिना चित्रकूटे नगोत्कमे वीतकल्मषं मुनिश्रेष्ठम् आत्रेयं तोषयामास॥
Verse 20
सक ऋषिष्टोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ॥ १०.२० ॥
स वरार्थिना तेन दीर्घकालं तोषितः ऋषिः। वरं दातुमिच्छया यावत् अत्रिजो मुनिरब्रवीत्॥
Verse 21
तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ॥ १०.२१ ॥
तावदिन्द्रोऽपि करिणा तस्य पार्श्वेन गतः। देवसैन्यैः परिवृतो महाबलः तूष्णीमेव स्थितः॥
Verse 22
तं दृष्ट्वा अन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ॥ १०.२२ ॥
तं दृष्ट्वा मुनिः बहिः प्रीतिमिव दर्शयन्, अन्तः अप्रसादं ज्ञात्वा देवराजे क्रुद्धः सन् उग्रं शापं ससर्ज।
Verse 23
यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवसपते । ततस्त्वं चालितो राज्याद् अन्यलोके वसिष्यसि ॥ १०.२३ ॥
यस्मात् त्वया, मूढ दिवसपते, मम अवज्ञा कृता; तस्मात् त्वं राज्यात् चालितः सन् अन्यलोके वसिष्यसि।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ॥ १०.२४ ॥
एवमुक्त्वा अपि कोपेन तं सुरेशं भूपतिं च उवाच—राजन्, तव पुत्रः दृढविक्रमः भविता।
Verse 25
इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ॥ १०.२५ ॥
इन्द्ररूपोपमः श्रीमान् उद्यच्छस्त्रः प्रतापवान्, विद्याप्रभावकर्मज्ञः; क्रूरकर्मा भविष्यति, दुर्जयोऽतिबली राजा—इत्युक्त्वा मुनिर्गतः।
Verse 26
सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ॥ १०.२६ ॥
सोऽपि राजा सुप्रतीकः भार्यायां विद्युत्प्रभायां गर्भमावहत्; सा धर्मज्ञा अपि काले असूयत।
Verse 27
तस्य चेष्टेर् बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ॥ १०.२८ ॥
तस्य मुनेः संयतचेष्टाबलेनासौ सौम्यस्वभावो बभूव ह। वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः॥
Verse 28
या द्वितीया अभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १०.२९ ॥
या द्वितीया पत्नी तस्य महात्मनः राज्ञः कीर्त्तिमती नाम धन्या। तस्याः पुत्रोऽभवत् सुद्युम्न इति, वेଦवेदाङ्गपारगः॥
Verse 29
अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यं अन्तिके ॥ १०.३० ॥
अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः सुप्रतीकः, अन्तिके योग्यं दुर्जयं सुतं दृष्ट्वा॥
Verse 30
आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ॥ १०.३१ ॥
आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली चिन्तयामास; हे भामिनि, राज्यार्थं दुर्जयं प्रति॥
Verse 31
एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ॥ १०.३२ ॥
एवं सञ्चिन्त्य धर्मात्मा नृपो तस्मै राज्यं ददौ। स्वयं च स चित्रकूटाख्यं पर्वतं जगाम ह॥
Verse 32
दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्व रथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ॥ १०.३३ ॥
दुर्जयमपि महद्राज्यं हस्त्यश्व-रथ-वाजिभिः सम्यक् संयोज्य प्रभुः स्वराज्यवृद्धिं प्रति चिन्तयामास॥
Verse 33
एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व रथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ॥ १०.३४ ॥
एवं सञ्चिन्त्य मेधावी हस्त्यश्व-रथ-पत्तिभिः समेतां वाहिनीं कृत्वोत्तरां दिशमाश्रितः। तस्योत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः॥
Verse 34
भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ॥ १०.३५ ॥
भारताख्यं इदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः। ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम्॥
Verse 35
ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत्सर्वं जिगाय सः ॥ १०.३६ ॥
ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः। रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च। इलावृतं मेरुमध्यं एतत्सर्वं जिगाय सः॥
Verse 36
जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ॥ १०.३७ ॥
जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः। जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम्॥
Verse 37
मेरुपर्वतमारोह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यान्स्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयम् देवराजाय शंसत ॥ १०.३८ ॥
मेरुपर्वतम् आरुह्य ब्रह्मसुतो मुनिर्नारदः तत्र देवान् गन्धर्वदानवान् गुह्यकान् नरान् दैत्यान् च सम्बोध्य देवराजाय “दुर्जयस्य जयः” इति वार्तां शशंस।
Verse 38
तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ॥ १०.३९ ॥
ततः इन्द्रः त्वरायुक्तः लोकपालैः समन्वितः दुर्जयं हन्तुं जगाम; स चिरेण न, अस्त्रैर्निर्जितः। मेरुपर्वतं विहाय इह मर्त्यलोकम् आगतः।
Verse 39
पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं सम्भविष्यति ॥ १०.४० ॥
पूर्वदेशे देवेन्द्रः प्रभुः लोकपालैः समं स्थितवान्; तस्मात् सुमहत् चरितं सम्भविष्यति।
Verse 40
दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वावस्थितसम्भारमागतं तापसौ तु तम ॥ १०.४१ ॥
दुर्जयः सुरान् जित्वा यावत् प्रतिनिवर्तते, गन्धमादनपृष्ठे स्कन्धावारनिवेशनं कृत्वा, सम्यक् स्थितसम्भारः; तं तापसौ युगलम् आगतम्।
Verse 41
तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ॥ १०.४२ ॥
तौ आगत्य ऊचतुः— “राजन् दुर्ज्जय, लोकपालाः वयं त्वया निवारिताः; लोकपालैर्विना सर्वं जगत् न प्रवर्तते। तस्मात् नौ तत् उत्तमं पदं देहि।”
Verse 42
एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवान्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ॥ १०.४३ ॥
एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । “कौ भवान्ताव्” इति पृष्टे तौ शत्रुदमनौ ऊचतुः— “वयं विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुरौ” इति, मानद ।
Verse 43
त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ॥ १०.४४ ॥
त्वया सह सम्प्रति वयं धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतं मार्गं कर्तुमिच्छामः । लोकपालमतं सर्वम् आवां करिष्यावः, हे सुदुर्जय ।
Verse 44
एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ॥ १०.४५ ॥
एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लोकपालौ कृतौ सद्यः, ततः अन्तर्धानं जग्मतुः ।
Verse 45
तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ॥ १०.४६ ॥
तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति; मन्दरोपरि महाराजो दुर्जयोऽपि भविष्यति ।
Verse 46
धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ॥ १०.४७ ॥
धनदस्य दिव्यं वनं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । स राजसत्तमो मुदा रम्येऽस्मिन् यावद् बभ्राम ।
Verse 47
तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसम्पन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ॥ १०.४८ ॥
ततः सुवर्णवृक्षस्य अधस्तात् स द्वे कन्ये अपश्यत्—अतीवरूपसम्पन्ने, अतिविस्मयकरदर्शने॥
Verse 48
दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन्वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ॥ १०.४९ ॥
तौ दृष्ट्वा स विस्मयाविष्टः—“क इमे शुभलोचने?” इति संचिन्त्य क्षणमेकं स्थितः; ततः तस्मिन्वने तौ उभौ तापसौ स अवलोकयत्॥
Verse 49
तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ॥ १०.५० ॥
तौ दृष्ट्वा सहसा राजा प्रीत्या परां मुदं ययौ। द्विपात् तूर्णम् अवतीर्य स स्वयमेव तयोः नमश्चक्रे॥
Verse 50
उपविष्टः स ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ॥ १०.५१ ॥
ताभ्यां तु कौशे दत्ते वरासने स उपविष्टः। पृष्टः—“कस्त्वं? कुतश्चासि? कस्य वा? किमिह स्थितः?” इति॥
Verse 51
तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ॥ १०.५२ ॥
ततः स राजा सुप्रतीकेतिविश्रुतः प्रहस्याब्रवीत्। तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जय इति नामतः॥
Verse 52
पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्तव्योऽहं तपोधनौ ॥ भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १०.५३ ॥
पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्ति हि सत्तमाः। अहं ध्रुवमिह प्राप्तः; तपोधनौ युवां मां स्मर्तव्यम्। ममानुग्रहकाङ्क्षया युवां कौ? समाख्यातं वदतम्॥
Verse 53
तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायम्भुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ॥ १०.५४ ॥
तापसावूचतुः—आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ स्वायम्भुवमनोर् सुतौ। देवानां विनाशार्थं स्वो मेरुपर्वतं गतौ॥
Verse 54
तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १०.५५ ॥
तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम्। सर्वदेवानां सैन्यानि शतशोऽथ सहस्रशो जिगाय॥
Verse 55
ते च देवाः महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्जहितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ॥ १०.५६ ॥
ते देवाः सर्वं महत्सैन्यं निपातितं दृष्ट्वा, असुरैरुज्जहितप्राणं, ततः शरणं जग्मुः॥
Verse 56
क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ॥ १०.५७ ॥
क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः। तत्र सर्वे प्रणतिपूर्वकं विज्ञापयामासुः॥
Verse 57
देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ॥ १०.५८ ॥
देवदेव हरे! असुरसत्तमैः सर्वं नः सैन्यं पराजितम्। भीतं विह्वल्लोचनं नः परित्राहि॥
Verse 58
त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ॥ १०.५९ ॥
केशव! पूर्वं देवासुरयुद्धे त्वयैव वयं त्राताः स्म, क्रूरस्य सहस्रबाहोः कालनेमेः समरे॥
Verse 59
इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ॥ १०.६० ॥
देवेश! इदानीमपि देवकण्टकौ हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यसमन्वितौ असुरौ स्तः। तौ हत्वा नः सर्वान् त्राहि, देवदेव जगत्पते॥
Verse 60
एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ॥ १०.६१ ॥
एवमुक्तो जगत्पतिः प्रभुर्नारायणो विष्णुः उवाच—“अहं यास्यामि, तौ हन्तुम्।”
Verse 61
एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रातस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ॥ १०.६२ ॥
एवमुक्ता देवा मेरुपर्वतसन्निधौ प्रातस्थुः, मनसा जनार्दनं चिन्तयन्तः॥
Verse 62
तैः सञ्चिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ॥ १०.६३ ॥
तैः सञ्चिन्तितमात्रेण देवः चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः स्थितवान् ॥
Verse 63
एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्याऽच जगत्पतिः ॥ १०.६४ ॥
एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्यैव जगत्पतिः ॥
Verse 64
एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥ १०.६५ ॥
एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ॥
Verse 65
एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥ १०.६६ ॥
एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ॥
Verse 66
चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥ १०.६७ ॥
चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ॥
Verse 67
अवयोरिदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ॥ १०.६८ ॥
अवयोः ईदृशं कर्म देवस्य शार्ङ्गिणः दृष्टम्। अतः तमेव शरणं गतावः, आराधनाय एव॥
Verse 68
त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ॥ १०.६९ ॥
त्वं च अस्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप। इमे चावयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर—हेतृकन्या सुकेशी, प्रहेतृणः मिश्रकेशी॥
Verse 69
दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतॄणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ॥ १०.७० ॥
दुर्जयः एवम् उक्तः हेतॄणा तयोः उभे शुभे। कन्ये धर्मेण जग्राह भार्यार्थं मनुजेश्वरः॥
Verse 70
ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ॥ १०.७१ ॥
ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः। आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः॥
Verse 71
ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ॥ १०.७२ ॥
ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ। सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः॥
Verse 72
स राजा दुर्जयः श्रीमान् लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमान् जगामारण्यं अन्तिके ॥ १०.७३ ॥
स श्रीमान् दुर्जयः राजा शुभं पुत्रद्वयं प्राप्य, कालान्तरात् स्वयमेव समीपस्थं वनाश्रमं जगाम।
Verse 73
तत्रस्थो वनजातीर् हि बाधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यामाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ॥ १०.७४ ॥
तत्र स्थितः स वनजातीन् भयंकरान् बाधमानान् दृष्ट्वा, अरण्ये आश्रित्य स्थितं मुनिं निर्मलमकल्मषं ददर्श।
Verse 74
तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ॥ १०.७५ ॥
तपस्यन्तं महाभागं शुभं गौरमुखं नाम्ना, ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं पापिनामपि त्रातारं स्वयमेव ददर्श।
Verse 75
तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरुत्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्महीमुपागतः प्रवरविमानवद्गृहः ॥ १०.७६ ॥
तस्याश्रमे विमलजलसमृद्धे सुगन्धिमरुत्संयुक्ते वृक्षप्रवरे च, द्विजन्मनः गृहं प्रवरविमानवत्, अम्बरात् अवतीर्ण इव जीमूतः, रराज।
Verse 76
ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ॥ १०.७७ ॥
ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेषकुट्टकः। शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्याकाकुलः। इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः॥
Verse 77
तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् ॥ (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः
तस्याः पुत्रो दुर्जयाख्यो महाबलः समजायत। तस्य जातकर्मादिसंस्कारान् मुनिः स्वयमेव चकार—तपसा निर्मलदेहो दुर्वासानाम महर्षिः॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames social and cosmic order through a triadic (sāttvika–rājasa–tāmasa) model: Vedic study and ritual are aligned with sattva and rajas, while fierce/time-formed power is associated with tamas. Within the narrative logic, legitimacy and stability arise when power (royal or divine) remains integrated with ritual-ethical norms; disruptive conquest that bypasses established cosmic governors (lokapālas) triggers corrective interventions (curses, divine action).
No explicit tithi, lunar month, or seasonal observance is specified in the provided passage. Time is marked narratively through long durations (bahuvarṣa-sahasrikam), yuga divisions (Kṛta, Tretā, Dvāpara, Kali), and generational/“after a long time” transitions (kālena mahatā), rather than calendrical ritual scheduling.
Terrestrial balance is implied through the governance network of lokapālas and the ordering of the world by the three guṇas. Durjaya’s conquest is portrayed as so expansive that it inhibits the normal functioning of the world under the lokapālas, prompting appeals for restoration. In a Pṛthivī-oriented reading, the text links ethical restraint, rightful governance, and cosmic administration to the maintenance of stable conditions for the inhabited world.
The narrative references King Supratīka of Vārāṇasī; his queens Vidyutprabhā and Kīrtimatī; his sons Durjaya and Sudyumna; sage Ātreya; Indra (devarāja); Nārada (as messenger); and the asura figures Vidyut and Suvidyut, as well as Hetṛ and Prahetṛ (identified as sons of Svāyambhuva Manu).