Adhyaya 11: Hospitality at Gauramukha’s Hermitage and the Power of the Wish-Fulfilling Jewel
Gauramukhāśrame Durjayasya Ātithyaṃ, Cintāmaṇiprabhāvaś ca
Narrative-Ethics (Hospitality, Royal Conduct, and Divine Intervention) / Sacred Geography (Naimiṣāraṇya)
वराह पृथ्वीला सांगतो—राजा दुर्जय गौमुख ऋषींच्या आश्रमात येतो व विधिपूर्वक अतिथिसत्कार होतो. मोठ्या सैन्याच्या अन्नव्यवस्थेची चिंता वाटल्याने गौमुख नारायणाचे ध्यान करून स्तुती करतो; त्या स्तोत्रात विष्णू जल, पृथ्वी, अग्नी, वायू व आकाशात सर्वव्यापी असल्याचे वर्णन आहे. विष्णू प्रकट होऊन वर देतात व तेजस्वी चिंतामणी देतात; तिच्या प्रभावाने राजाच्या संपूर्ण लवाजम्यासाठी विपुल अन्न-पान व ऐश्वर्यपूर्ण सेवा उपलब्ध होते. रात्र संपल्यावर दुर्जय लोभाने दूत व बळ वापरून मणी हिसकावू पाहतो; मणीतून वीरनायक प्रकट होऊन त्याच्या सैन्याशी युद्ध करतात. गौमुख पुन्हा विष्णूची प्रार्थना करतो; भगवान सुदर्शनाने शत्रुसैन्याचा नाश करून त्या वनास ‘नैमिषारण्य’ हे पवित्र नाव देतात व स्थायी तीर्थ-भूगोल प्रस्थापित करतात.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 11
Verse 1
श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ॥ ११.१ ॥
श्रीवराह म्हणाले—त्यानंतर गौमुखाचा असा आश्रम पाहून दुर्ज्जयाने त्या रम्य आश्रम-परिसराचा विचार केला।
Verse 2
प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ॥ ११.२ ॥
“मी येथे प्रवेश करून परमधार्मिक ऋषींना पाहीन।” असे विचारून राजा तेव्हा त्या आश्रमात प्रवेशला।
Verse 3
तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.३ ॥
राजा प्रवेशताच धर्मात्मा मुनि गौमुख अत्यंत हर्षित झाले आणि त्यांनी तेव्हा त्याचे पूजन-सत्कार केले।
Verse 4
स्वागतातिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्या अहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ॥ ११.४ ॥
स्वागत-सत्काराच्या विधी करून, संभाषणाच्या शेवटी महामुनी म्हणाले—“हे नृपश्रेष्ठ, माझ्या सामर्थ्यानुसार मी तुमच्यासह तुमच्या अनुचरांसाठी भोजनाची व्यवस्था करीन।”
Verse 5
करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाह इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ॥ ११.५ ॥
द्विज म्हणाला—“मी करीन; त्यांना मुक्त करा—साधु, उत्तम।” असे बोलून तो संशितव्रत मुनि मौन धारण करून उभा राहिला।
Verse 6
राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ॥ ११.६ ॥
राजाही त्याच्या भक्तीने युक्त होऊन आपल्या सहाय्यकांसह तेथेच थांबला. त्या वेळी त्याच्या सैन्याच्या पाच अक्षौहिणी तेथे तैनात होत्या. आणि तो मनात विचार करू लागला—“हा तपस्वी इथे मला काय भोजन देईल?”
Verse 7
निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ॥ ११.७ ॥
तेव्हा ब्राह्मण गौरमुखाने राजा दुर्जयाला निमंत्रित करून विचार केला—“मी याला कोणते भोजन द्यावे?”
Verse 8
एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ ११.८ ॥
अशा प्रकारे चिंतन करणाऱ्या त्या भावितात्मा महर्षीच्या मनात देवेश, प्रभु हरि नारायण प्रतिष्ठित झाले.
Verse 9
ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ॥ ११.९ ॥
त्यानंतर तो मुनिश्रेष्ठ मनाने देव नारायणाचे स्मरण करून गंगेत प्रवेश करून त्या वेळी त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी उपासना करू लागला.
Verse 10
धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्तते ॥ ११.१० ॥
धरणी म्हणाली—“हे भूधर! गौरमुखाने विष्णूला कसे प्रसन्न केले? हे नीट ऐकण्याची माझ्या मनात तीव्र इच्छा उत्पन्न झाली आहे.”
Verse 11
नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ॥ ११.११ ॥
विष्णूस नित्य नमस्कार; पीतांबरधारी तुला नमस्कार। आदिरूप तुला नमस्कार; जलरूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार।
Verse 12
नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ॥ ११.१२ ॥
सर्व संस्थांचा आधार असणाऱ्या तुला नमस्कार; जलावर शयन करणाऱ्या तुला नमस्कार। क्षितिरूप तुला नमस्कार; तेजस्वरूप आत्मा असणाऱ्या तुला नमस्कार।
Verse 13
नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृरिच्छयः ॥ ११.१३ ॥
वायुरूप तुला नमस्कार; व्योमरूपिणे तुला नमस्कार। तू सर्वभूतांचा देव आहेस; तूच प्रभू आहेस—हृदयातील इच्छेची प्रेरणा म्हणून।
Verse 14
त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ॥ ११.१४ ॥
तूच ओंकार आणि वषट्कार आहेस; तू सर्वत्रच स्थित आहेस। तू सर्व देवांचा आदि आहेस; पण तुझा आदि कुठेही नाही।
Verse 15
त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ॥ ११.१५ ॥
हे देव, तूच भूः आणि तूच भुवः; तूच जनः आणि तू महः म्हणून स्मरणात आहेस। तूच तपः आणि तूच सत्य; हे देव, चराचर सर्व तुझ्यातच आहे।
Verse 16
त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूताऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥ ११.१६ ॥
आपल्यापासूनच हे सर्व विश्व उत्पन्न झाले; आपल्यापासूनच ऋग्वेदादि वेद प्रकट झाले. आपल्यापासूनच शास्त्रे जन्मली आणि आपल्यावरच यज्ञ प्रतिष्ठित आहेत.
Verse 17
त्वत्तो वृक्षाः वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधिः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ॥ ११.१७ ॥
आपल्यापासूनच वृक्ष व वेलीं उत्पन्न होतात; आपल्यापासूनच सर्व वनौषधी जन्मतात. हे जनार्दन, पशू, पक्षी आणि सर्पही केवळ आपल्यापासूनच उत्पन्न आहेत.
Verse 18
ममापि देवदेवेश राजाऽदुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्तुमुत्सहे ॥ ११.१८ ॥
हे देवदेवेश, दुर्जय नावाचा राजा देखील माझ्याकडे अतिथी म्हणून आला आहे; त्याचे आतिथ्य करण्यास मी उत्सुक आहे.
Verse 19
तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ॥ ११.१९ ॥
हे देवदेव, जगत्पते! आज मी निर्धन असून भक्तीने नम्र झालो आहे; हे देवेश, माझ्यासाठी अन्न व आवश्यक वस्तूंचा संचय करून द्या.
Verse 20
यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ॥ ११.२० ॥
मी हाताने ज्याला स्पर्श करतो आणि डोळ्यांनी ज्याला पाहतो—तो वृक्ष असो वा तृणकंद—ते सर्व चतुर्विध अन्न होवो.
Verse 21
तथा त्वन्यतमं वापि यद्ध्यातं मनसा मया । तत्सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ॥ ११.२१ ॥
तसेच माझ्या मनाने जे काही अन्य कोणतेही चिंतन केले आहे, ते सर्व माझ्यासाठी सिद्ध होवो. हे परमेश्वर, तुला नमस्कार.
Verse 22
इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ॥ ११.२२ ॥
अशा स्तुतीने देवांचा ईश्वर, जगतांचा स्वामी संतुष्ट झाला; आणि केशवाने त्या मुनीला आपले स्वस्वरूप दाखविले.
Verse 23
उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ॥ ११.२३ ॥
अतिशय प्रसन्नचित्त होऊन तो म्हणाला—“हे श्रेष्ठ विप्र, परम वर माग.” असे ऐकून मुनिने मग डोळे उघडू लागला.
Verse 24
तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ॥ ११.२४ ॥
तेव्हा शंख व गदा हातात धारण केलेला, पीतांबर परिधान केलेला जनार्दन—गरुडावर आरूढ असूनही तेजस्वी—द्वादश आदित्यांसारख्या प्रभेने उजळत होता.
Verse 25
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ ११.२५ ॥
जर आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्यांची प्रभा उदयास आली, तर ती त्या महात्म्याच्या तेजाशी तुल्य ठरू शकेल.
Verse 26
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ११.२६ ॥
तेथे एका ठिकाणी त्याने संपूर्ण जगत् पाहिले, जे अनेक प्रकारांनी विभागलेले होते. हे देवी, तो मुनि विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी ते पाहू लागला.
Verse 27
जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ॥ ११.२७ ॥
तो मस्तक झुकवून देवाला प्रणाम करून, हात जोडून म्हणाला— “जर भक्तावर केशव देव प्रसन्न होऊन मला वर देईल तर…”
Verse 28
इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ॥ ११.२८ ॥
आता हा राजा सैन्य व वाहनांसह माझ्या आश्रमात भोजन करून झाला आहे; उद्या तो आपल्या घरी निघून जाईल.
Verse 29
इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः सम्बभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ॥ ११.२९ ॥
असे म्हटल्यावर देवेश्वर त्याला वर देणारे झाले. त्यांनी त्याला चित्तसिद्धी आणि अत्यंत तेजस्वी मणी दिला.
Verse 30
तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ॥ ११.३० ॥
ते देऊन देव अंतर्धान पावले. आणि गौरमुख मुनि अनेक ऋषींनी सेविलेल्या त्या पवित्र आश्रमाकडे गेला.
Verse 31
तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयामास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ॥ ११.३१ ॥
तेथे जाऊन तो विप्रश्रेष्ठ मुनि एका प्रासादाचा विचार करू लागला—हिमालयशिखरासारखा आकार, महा मेघासारखा उंच, चंद्रकिरणांसारखा उजळ, आणि शंभर मजली।
Verse 32
तादृशानां सहस्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहानि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ॥ ११.३२ ॥
तेव्हा विष्णूकडून वर मिळाल्यावर त्या ब्राह्मणाने सर्वत्र अशा प्रकारची घरे उभारली—हजारो, लाखो आणि कोट्यवधी संख्येने।
Verse 33
प्राकाराणि ततोऽपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ॥ ११.३३ ॥
मग बाहेरील भागात प्राकार (तटबंदी) होते आणि त्यांना लागून उद्याने होती—कोकिळांच्या थव्यांच्या कूजनाने निनादणारी, नानाविध श्रेष्ठ पक्ष्यांनी भरलेली; तसेच चंपक, अशोक, पुन्नाग व नागकेसर यांच्या वनांनी युक्त।
Verse 34
नानाजात्यस्तथा वृक्षाः गृहोद्यानॆषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ॥ ११.३४ ॥
गृहउद्यानांत सर्वत्र नानाजातीची झाडे होती; हत्तींसाठी हत्तीशाळा आणि घोड्यांसाठी मन्दुर (अश्वशाळा)ही होत्या।
Verse 35
चकार सञ्चयान् विप्रो नानाभक्ष्याणि सर्वशः । भक्ष्यं भोज्यं तथा लेह्यं चोष्यं बहुविधं तथा । चकारान्नाद्यनिचयं हेमपात्र्यश्च सर्वतः ॥ ११.३५ ॥
त्या ब्राह्मणाने सर्वत्र नानाविध अन्नपदार्थांचे साठे केले—भक्ष्य, भोज्य, लेह्य आणि चोष्य असे बहुविध। तसेच सर्वत्र अन्नाद्याचा संचय केला आणि सुवर्णपात्रेही ठेवली।
Verse 36
एवं कृत्वा स विप्रस्तु राजानं भूरितेजसम् । उवाच सर्वसैन्यानि प्रविशन्तु गृहानिति ॥ ११.३६ ॥
असे करून त्या विप्राने महातेजस्वी राजाला म्हटले— “सर्व सैन्यांनी आपापल्या निवासस्थानी प्रवेश करावा।”
Verse 37
एवमुक्तस्ततो राजा तद्गृहं पर्वतोपमम् । प्रविवेशान्तरेष्वन्ये भृत्या विविशुराशु वै ॥ ११.३७ ॥
असे सांगितल्यावर राजा त्या पर्वतासारख्या प्रासादात प्रवेशला; आणि इतर सेवकही अंतःपुरातील कक्षांत त्वरेने गेले।
Verse 38
ततस्तेषु प्रविष्टेषु तदा गौरमुखो मुनिः । प्रगृह्य तं मणिं दिव्यं राजानं छेदमब्रवीत् ॥ ११.३८ ॥
नंतर ते सर्व आत गेल्यावर गौरमुख मुनींनी तो दिव्य मणी हातात घेऊन छेदराजाला सांगितले।
Verse 39
मज्जनाभ्यवहारार्थं पथि श्रमकृते तथा । विलासिनीस्तथा दासान् प्रेषयिष्यामि ते नृप ॥ ११.३९ ॥
“स्नान व भोजनासाठी, तसेच मार्गातील श्रम दूर करण्यासाठी, हे नृपा, मी तुझ्याकडे विलासिनी आणि दास पाठवीन।”
Verse 40
एवमुक्त्वा स विप्रेन्द्रस्तं मणिं वैष्णवं शुभम् । एकान्ते स्थापयामास राज्ञस्तस्य प्रपश्चतः ॥ ११.४० ॥
असे बोलून त्या विप्रेंद्राने शुभ वैष्णव मणी एकांत स्थानी ठेवला; राजा ते पाहत होता।
Verse 41
तस्मिन् स्थापितमात्रे तु मणौ शुद्धसमप्रभे । निश्चेरुर्योषितस्तत्र दिव्यरूपाः सहस्रशः ॥ ११.४१ ॥
तो शुद्ध व समप्रभ तेजस्वी मणी स्थापताच तेथे दिव्यरूप स्त्रिया सहस्रोंनी प्रकट झाल्या।
Verse 42
सुकुमाराङ्गरागाद्याः सुकुमारवराङ्गनाः । सुकपोलाः सुचार्व्यङ्ग्यः सुकेशान्ताः सुलोचनाः । काश्चित्सौवर्णपात्रीश्च गृहीत्वा संप्रatasthire ॥ ११.४२ ॥
कोमल अंगरागांनी अलंकृत अशा त्या सुकुमार श्रेष्ठांगना—सुंदर कपोल, रम्य देह, नीटस केश व मनोहर नेत्र असलेल्या—निघाल्या; आणि काहींनी सुवर्ण पात्रे घेऊन प्रस्थान केले।
Verse 43
एवं योषिद्गणास्तत्र नराः कर्मकरास्तथा । निर्जग्मुस्तस्य नृपतेः सर्वे भृत्या नृपस्य ह । केवलं भोजनं पूर्वं परिधानं च सर्वशः ॥ ११.४३ ॥
अशा रीतीने तेथील स्त्रियांचे समूह व कर्मकरी पुरुषही—राजाचे सर्व सेवक—त्या नृपतीला सोडून निघून गेले; त्यांनी फक्त अन्नसामग्री व वस्त्रेच सर्वथा घेऊन गेली।
Verse 44
ताः स्त्रियः सर्वभृत्यानां राजमार्गेण मज्जनं । ददुस्ते च नराश्वानां हस्तिनां च त्वरान्विताः ॥ ११.४४ ॥
त्या स्त्रियांनी सर्व सेवकांसाठी राजमार्गाने स्नानाची व्यवस्था केली; आणि ते पुरुषही त्वरेने घोडे व हत्ती यांच्यासाठीही प्रबंध करू लागले।
Verse 45
नानाविधानि तूर्याणि तत्रावाद्यन्त सर्वशः । मज्जने नृपतेस्तत्र ननृतुश्चान्ययोषितः । अपराश्च जगुस्तत्र शक्रस्येव प्रमज्जतः ॥ ११.४५ ॥
तेथे सर्वत्र नानाविध तूर्य वाजू लागली. राजाच्या स्नानसमयी काही स्त्रिया नृत्य करू लागल्या आणि काहींनी गान केले—जणू शक्र (इंद्र)च स्नान करीत आहे।
Verse 46
एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ॥ ११.४६ ॥
अशा दिव्योपचाराने स्नान करून महामना राजेंद्र विस्मयाने भारावून विचार करू लागला—“हे मुनींचे कोणते सामर्थ्य? हे तपाचे फळ आहे की मणीचा प्रभाव?”
Verse 47
यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद्भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ॥ ११.४८ ॥
जसा त्या महर्षींनी नृपाची पूजा-सत्कार केला, तसाच मुनिश्रेष्ठाने राजाच्या भृत्यजनाचाही यथोचित आदरातिथ्य केला।
Verse 48
यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ॥ ११.४९ ॥
जोपर्यंत तो राजा भृत्य, सेना व वाहने यांसह भोग करीत होता, तोपर्यंत अरुणाभ प्रभेचा सूर्य अस्तगिरीकडे गेला।
Verse 49
ततस्तु रात्रिः समपद्यताधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ॥ ११.५० ॥
त्यानंतर शरद्चंद्राच्या उजेडाने उजळलेल्या नक्षत्रमंडलाने शोभलेली रात्र आली. आणि रोहिणीपति चंद्र, सौम्य गुणांशी सुसंगत असूनही, राग (आकांक्षा) निर्माण करतो व तापही उत्पन्न करतो।
Verse 50
भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यातो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ॥ ११.५१ ॥
किरणांत अधिक कृष्णता आलेल्या सूर्याबरोबर भृगुकुलश्रेष्ठ दैत्यगुरु (शुक्राचार्य) एकत्र उदयास आला, तेव्हा अंतरपक्षात गेल्याने सुराधिप (इंद्र) तेजस्वी दिसला नाही. तसेच देहधाऱ्यांची मती स्वभावयोगाने आपल्या स्वभावानुसारच प्रवर्तते।
Verse 51
सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोऽंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरैरनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ॥ ११.५२ ॥
भूमिसुतही आपली गडद लालिमा सोडतो आणि राहू चंद्राच्या शुभ्र किरणांनी फिकट होतो. देव-दानवांमध्येही जगाचा स्वभाव जणू मुक्त होतो; परंतु सुकृत्य करणारा बलवान राजा त्या स्वाभाविक मर्यादेनुसारच वागतो।
Verse 52
सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तमस्तदा कुशीलॆषु गतिश्च निर्मला ॥ ११.५३ ॥
‘सितेश्वर’ म्हणून ख्यात किरणमंडलात—सूर्यस्वभावाच्या सिद्धान्ताने जणू घासून निर्मळ केलेल्या—केतू दुसरीकडे अतिशय अंधार निर्माण करत नाही. तेव्हा कुकर्म्यांमध्येही गती (व्यवस्था) निर्मळ होते।
Verse 53
बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृरीतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ॥ ११.५४ ॥
उच्च व विवेकी बुद्धीने युक्त, जगताला प्रकाश देणारा राजपुत्र आपल्या कर्मांनी तेजस्वी झाला। योग्य आधार शोधणारा आणि कक्ष वंशात विवाहसंबंधाने दीर्घकाळ जोडलेला—साधूंमध्ये त्याची ही मान्यता निश्चयच स्थिर राहते।
Verse 54
करोति केतुः कपिलं वियच्छिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ॥ ११.५५ ॥
केतू कपिलवर्णाचे विस्तीर्ण चिन्ह निर्माण करतो आणि राजा व देवांच्या मार्गावर अत्यंत प्रभावाने स्थित राहतो। पण दुर्जन, सज्जनांच्या सभेतही, कुठेही आपल्या कर्मकौशल्याला शुद्ध करू शकत नाही।
Verse 55
शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलम्भवाः सम्भवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ॥ ११.५६ ॥
चंद्रकिरणांनी प्रकाशित झाले तरी ते प्रत्येक पावलावर स्थिर राहून स्वतःच तेजस्वी होतात। कुलीन जन्माचे, आपल्या स्थानास अनुरूप धर्मात स्थित, महान तेजस्वींशी संगतीने महात्म्यांची उन्नती प्राप्त करतात।
Verse 56
त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ॥ ११.५७ ॥
त्रिदोषांमध्ये आसक्त असलेल्या या व्यक्तीने त्यास सर्वथा दूर केले; वरुणराजाच्या पुत्र, सूर्यवंशी कौशिकाने प्रतिष्ठित केल्यामुळे तो तेजस्वी दिसतो. कुठेही वैदिक कर्माची विधी अन्यथा, म्हणजे नियमभंग करून, होऊ नये.
Verse 57
द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ॥ ११.५८ ॥
माझा तो बालक हरि, जो पूर्वी द्वंद्वांना सामोरा गेला तरी राजासनाची आराधना करीत असे. लक्ष्मी आणि बुद्धी असूनही तो दीर्घकाळ तेजस्वी राहतो; पण ध्रुवासारखे विष्णुस्मरण मिळणे दुर्लभ आहे.
Verse 58
इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ॥ ११.५९ ॥
अशा प्रकारे त्या श्रेष्ठ आश्रमात ऋषींची रात्रि मंगलमय झाली; आणि राजा दुर्जयासाठीही ती शुभ ठरली. सेवक व सामंतांसह, उत्तम घोडे व हत्ती घेऊन, तसेच उत्तम अन्न, वस्त्रे, अलंकार इत्यादींनी पूजन-सत्कार करून.
Verse 59
इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ॥ ११.६० ॥
अशा प्रसंगी तेव्हा घरांमध्ये श्रेष्ठ पलंग ठेवले होते—उत्तम रत्नांनी नटलेले, सुंदर पट्टवस्त्रांनी आच्छादित आणि श्रेष्ठ पसरांनी मढवलेले. सुरूप स्त्रियांनी केलेल्या मनोहर भंगिमांमुळे ते अधिकच शोभून दिसत होते.
Verse 60
स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ॥ ११.६१ ॥
तेथे त्या राजाने, जो पृथ्वीचा रक्षक होता, स्वतः सर्व बाजूंनी असलेल्या घरांना सेवकांसह निरोप दिला. ते निघून गेल्यावर तो प्रतापवान पुरुष श्रेष्ठ स्त्रीने वेढलेला झोपला; स्वर्गास जाऊन तो देवेशासारखा झाला.
Verse 61
एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेण हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ॥ ११.६२ ॥
अशा रीतीने त्या महात्म्याचे सेवक-भृत्य प्रसन्न झाले; त्या ऋषीच्या प्रभावाने हर्षित होऊन तेव्हा ते झोपून गेले.
Verse 62
ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ॥ ११.६३ ॥
मग रात्रि संपल्यावर राजाने पुन्हा पाहिले; त्या स्त्रिया तेथे अंतर्धान पावल्या होत्या, आणि त्याने ती घरेही पाहिली.
Verse 63
अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ११.६४ ॥
त्याने अदृश्य पण अत्यंत मौल्यवान वस्तू, तसेच उत्तम आसने व जल पाहिले. राजा विस्मयाने व्याकुळ होऊन दुःखी मनाने विचार करू लागला.
Verse 64
कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ॥ ११.६५ ॥
तो वारंवार विचार करू लागला—“हा मणी मला कसा मिळतो?” मग समज आल्यावर त्या वेळी राजा दुर्जयाने (त्यानुसार) कृती केली.
Verse 65
चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ॥ ११.६६ ॥
“याचा चिंतामणी मी घेऊन जाईन” असे ठरवून राजाने आश्रमाबाहेरून प्रस्थान केले; आश्रमाच्या बाहेर जाऊन तो वाहनासह फार दूर गेला नाही.
Verse 66
ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ॥ ११.६७ ॥
त्यानंतर त्याने विरोचन नावाच्या मंत्र्यास ऋषी गौरमुखाकडे मणी मागण्याच्या कार्यासाठी पाठविले।
Verse 67
ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ॥ ११.६८ ॥
त्या ऋषीकडे जाऊन तो मणी मागण्यास उद्यत झाला; (असे म्हटले:) “राजा रत्नांचा भांडार आहे; ती मणी त्यास द्यावी.”
Verse 68
अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ॥ ११.६९ ॥
मंत्र्याने असे म्हटल्यावर क्रुद्ध होऊन गौरमुख म्हणाले—“विप्र स्वीकारतो आणि राजा देतो; मग तू राजा होऊन दीनासारखा कसा मागतोस?”
Verse 69
एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ॥ ११.७० ॥
“अशाच रीतीने त्या दुराचारी, स्वतः दुर्जय राजाला सांग. हे दुराचारी, लवकर जा; लोक तुला टाकून देऊ नयेत”—असे तो म्हणाला.
Verse 70
एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ॥ ११.७१ ॥
असे बोलून मुनी कुशा व इंधन आणण्यासाठी गेले आणि मनात शत्रुनाशक त्या मणीचे चिंतन करीत राहिले.
Verse 71
एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ॥ ११.७२ ॥
असे सांगितल्यावर दूत तेव्हा राजाजवळ गेला आणि ब्राह्मणाने जे काही सांगितले होते ते सर्व सविस्तरपणे निवेदन केले।
Verse 72
ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ॥ ११.७३ ॥
मग ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकून क्रोधाने व्यापलेला दुर्जय नील नावाच्या सामंताला म्हणाला—“उशीर न करता जा; ब्राह्मणाचा मणी घे आणि जसे जमेल तसे त्वरित परत ये.”
Verse 73
एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्याश्रममण्डलम् ॥ ११.७४ ॥
असे सांगितल्यावर नील अनेक सैन्य व परिजनांसह निघाला आणि तो ब्राह्मणाच्या वन-आश्रमाच्या परिसरात गेला।
Verse 74
तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ॥ ११.७५ ॥
तेथे अग्निहोत्रशाळेत तो मणी प्रतिष्ठित पाहून नील रथातून उतरला आणि भूमीवर पाय ठेवला।
Verse 75
अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मनेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ॥ ११.७६ ॥
मग त्या नीलवर्ण, अत्यंत भयानक स्थानी तो उतरल्यावर, क्रूर बुद्धीचे शस्त्रधारी पुरुष त्या मणीतून (जणू) बाहेर पडले।
Verse 76
सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीराः योधाः परमदुर्जयाः ॥ निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ॥ ११.७७ ॥
ध्वजयुक्त रथांवर, अश्वांसह, बाण-खड्ग-ढालांनी सज्ज, धनुष्य व तूणीर धारण केलेले, अत्यंत दुर्जेय व असंख्य महाबली योद्धे त्या मणीला भेदून बाहेर निघाले।
Verse 77
तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ॥ ११.७८ ॥
तेथे युद्धासाठी सज्ज असे महाशूर—संख्येने पंधरा—उपस्थित होते. हे महाभागे, मी त्यांची नावे सांगतो; ती ऐक.
Verse 78
सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ॥ ११.७९ ॥
सुप्रभ, दीप्ततेज, सुरश्मि, शुभदर्शन, सुकान्ति, सुन्दर, सुन्द, प्रद्युम्न, सुमना आणि शुभ—ही (त्यांची नावे) आहेत.
Verse 79
सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ॥ ११.८० ॥
सुशील, सुखद, शम्भु, सुदान्त आणि सोमही. हे पंधरा नायक मण्यांतून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे.
Verse 80
ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ॥ ११.८१ ॥
मग विरोचनाला प्रचंड सैन्याने सज्ज पाहून, ते—युद्धासाठी उत्सुक, हातात विविध शस्त्रे घेऊन—त्याच्याशी लढू लागले.
Verse 81
धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ॥ ११.८२ ॥
त्यांचे सुवर्णप्रभ धनुष्य आणि सुजांबूनद-सुवर्णपंखांनी युक्त बाण पडू लागले. भयंकर खड्गही पडले; तसेच भुशुण्डी-गदा व परमश्रेष्ठ शूलही पडले.
Verse 82
रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ॥ ११.८३ ॥
रथाने रथाला वेढून ठाम उभा राहिला; हत्ती हत्तीसमोर, आणि घोडा घोड्यासमोर आला. तसेच अत्यंत उग्र पराक्रमाचा पायदळ योद्धा अग्रगण्य पायदळावरच धावून गेला.
Verse 83
द्वन्द्वान्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ॥ ११.८४ ॥
युद्धात अनेक द्वंद्वयुद्धे उसळली; शूर योद्धे परिभर्त्सना करत पुढे सरकले. तेव्हा धनुष्याच्या मारक मार्गात आलेल्या विभीषणावर भुजबलातून उत्पन्न झालेले अत्यंत घोर अस्त्र प्रकट झाले.
Verse 84
तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ॥ ११.८५ ॥
असा घनघोर युद्ध सुरू होताच राजाचा तो सचिव आघाताने बेशुद्ध झाला. अनुचरांसह व सर्व सैन्याने वेढलेला तो वैवस्वत (यम) यांच्या धामास गेला—म्हणजेच मृत्यू पावला.
Verse 85
तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्यuyodha ॥ ११.८६ ॥
दुर्जयाच्या राजमंत्र्याचा वध झाल्यावर राजा स्वतःच्या बळासह पुढे आला. घोड्यांनी युक्त रथावर आरूढ तो दुर्जय अतिशय वेगवान व प्रतापी होऊन त्या योद्ध्यांशी युद्ध करू लागला.
Verse 86
ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेत्रीभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ॥ ११.८७ ॥
तेव्हा त्या वेळी तेथे राजासाठी मोठा संहार झाला. नंतर कारण व प्रेरक ठरलेल्या लोकांकडून रणात जावयाचा (जावई) विषयी ऐकून त्याने तदनुसार उत्तर दिले.
Verse 87
युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् शृणुष्व धरिरितान् ॥ ११.८८ ॥
तो महाबाहु योद्धा युद्ध करीत असताना तेव्हा सेना पुढे आली. आता त्या बळात जे दैत्य होते, ते हरिने सांगितल्याप्रमाणे ऐक.
Verse 88
प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयङ्करः ॥ ११.८९ ॥
प्रघस, विघस आणि संघस; अशनि-प्रभ (वज्रासारखा तेजस्वी); विद्युत्-प्रभ (विजेसारखा तेजस्वी); सुघोष; उन्मत्ताक्ष (उन्मत्त नेत्रांचा) आणि भयङ्कर।
Verse 89
अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ॥ ११.९० ॥
अग्निदंत आणि अग्नितेज; बाहुशक्र आणि प्रतर्दन; विराध आणि भीमकर्मा; तसेच विप्रचित्तीही।
Verse 90
एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरिवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ॥ ११.९१ ॥
हे पंधरा श्रेष्ठ असुर परम आयुधांनी सज्ज आहेत; येथे प्रत्येकाच्या सोबत स्वतंत्रपणे एक-एक अक्षौहिणी सेना त्याचा परिवार (परिकर) आहे.
Verse 91
महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ॥ ११.९२ ॥
तेव्हा समरात महात्मा दुर्ज्जयाच्या पक्षासाठी, महासैन्यपरिच्छदांनी सज्ज अशा महामाया मणिजांसह एकत्र लढल्या।
Verse 92
सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ॥ ११.९३ ॥
युद्धात सुप्रभाने प्रघसाला पाच बाणांनी ताडले—तप्त, आशीविषासारख्या आकाराचे, जणू ज्वलंत पक्षीच।
Verse 93
तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ॥ ११.९४ ॥
तप्ततेजाने तीन बाणांनी विघसाला भेदले; आणि प्रत्युत्तरादाखल सुरश्मीने संघसाला दहा बाणांनी भेदले।
Verse 94
अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ॥ ११.९५ ॥
रणात शुभदर्शनाने अशनिप्रभाला पाच बाणांनी भेदले; सुकान्तीने विद्युत्प्रभाला, आणि सुन्दराने तसेच सुघोषाला भेदले।
Verse 95
उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ॥ ११.९६ ॥
मग सुन्दाने उन्मत्ताक्षाला पाच वेगवान बाणांनी भेदले, आणि तीक्ष्ण नतपर्व बाणाने त्याचे धनुष्यही छेदून तोडले।
Verse 96
सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुषुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुषक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ॥ ११.९७ ॥
सुमना हा अग्निदंष्ट्र होता; सुषुभ हा अग्नितेजस होता. सुशील हा वायुषक्र होता आणि सुमुख हा प्रतर्दन होता.
Verse 97
विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद्युद्धं महानभूत् ॥
तसेच शम्भूने विराधाशी युद्ध केले; सुकीर्तीने भीमकर्म्याशी; आणि विप्रचित्तीने सोमाशी—अशा रीतीने हे युद्ध महान झाले.
Verse 98
परस्परं सुयुद्धेन योद्धयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याḥ पुनर्मणिभवैर्हताः ॥ ११.९९ ॥
परस्पर उत्तम युद्ध करून, अस्त्रांच्या वेगवान प्रयोगकौशल्यामुळे, ते दैत्य यथाक्रम मणिभवांकडून पुन्हा मारले गेले.
Verse 99
यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०० ॥
जोपर्यंत त्यांचा तो भयंकर संग्राम अधिकाधिक वाढत राहिला, तोपर्यंत मुनि गौरमुखाने समिधा, कुश इत्यादी यज्ञसामग्री तयार केली.
Verse 100
आगतॊ महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरिवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ॥ ११.१०१ ॥
एक महान आश्चर्य प्रकट झाले—भीषण दर्शनाचा संग्राम, अनेक सैन्यांनी वेढलेला, तेथे उभा आणि खरोखरच दुर्जेय.
Verse 101
एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ॥ ११.१०३ ॥
अशा रीतीने मणीच्या निमित्ताने भयंकर व घट्ट संग्राम घडवून, गौरमुख मुनींनी देवेश हरि यांचे चिंतन केले।
Verse 102
स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ॥ ११.१०४ ॥
तेव्हा पीतांबरधारी व गरुडासनस्थ तो देव त्याच्या समोर उभा राहून म्हणाला— “इथे तुझ्यासाठी माझ्याकडून कोणते कार्य करावयाचे आहे?”
Verse 103
स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ॥ ११.१०५ ॥
तो ऋषी हात जोडून पुरुषोत्तमास म्हणाला— “या दुर्जय पाप्याचा त्याच्या सैन्यासह व परिवारासह संहार करा।”
Verse 104
एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम् ॥ ११.१०६ ॥
त्याने असे सांगितल्यावर, तेव्हा त्याने ज्वालासमान तेजस्वी सुदर्शन—कालचक्र—दुर्जय बलवान शत्रूवर सोडले।
Verse 105
तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ॥ ११.१०७ ॥
त्या चक्राने क्षणात—एका निमेषातच—दुर्जय अशी ती असुरसेना भस्मासारखी अनेक भागांत विखुरली गेली।
Verse 106
एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ॥ ११.१०८ ॥
असे करून मग त्या वेळी देवाने गौर्मुख मुनींना म्हटले—“क्षणातच हे दानवांचे सैन्य नष्ट झाले आहे.”
Verse 107
अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ११.१०९ ॥
यानंतर हे वन ‘नैमिषारण्य’ या नावानेच प्रसिद्ध होईल—अर्थास अनुरूप—विशेषतः ब्राह्मणांसाठी.
Verse 108
अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ॥ ११.११० ॥
“आणि मी या वनप्रदेशात यज्ञपुरुष आहे; नावाने ‘याज्य’ आहे. हे पंधरा नायक सदैव येथे आहेत. हे मुने, कृतयुगात हे मणिजापासून जन्मलेले राजे होतील.”
Verse 109
एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ॥ ११.१११ ॥
असे बोलून मग ईश्वर देव अंतर्धान पावला. द्विजही परम आनंदाने युक्त होऊन आपल्या आश्रमात राहिला.
Verse 110
पाठभेदः सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुवेदश्चाग्नितेजसम् ॥
पाठभेद: सुमना, अग्निदंष्ट्र, सुवेद तसेच ‘अग्नितेजस्वी’—ही नावे/विशेषणे पाठांतरात आढळतात.
Verse 111
सुनलो वायुषक्रौ तु सुवेदस्तु प्रतर्दनम् ॥
सुनल, वायुषक्र, सुवेद आणि प्रतर्दन—ही नावे/विशेषणे दिली आहेत.
Verse 112
११.१००
येथे फक्त श्लोक-क्रमांक ‘11.100’ दिला आहे; श्लोकपाठ उपलब्ध नाही.
Verse 113
एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ॥
अशा रीतीने स्नान करून आणि उत्तम शुभ वस्त्रे परिधान करून, तो श्रेष्ठ राजा विधिपूर्वक विविध अन्नांचे भोजन करू लागला.
Frequently Asked Questions
The narrative contrasts ātithya-dharma (the obligation to host and sustain guests without coercion) with royal covetousness and extraction. Gauramukha’s reliance on stuti and disciplined intent (bhāva) produces abundance framed as orderly provision, while Durjaya’s attempt to appropriate the jewel converts abundance into conflict and leads to punitive restoration of order.
The chapter marks time through a full day of feasting ending at sunset and an extended night description using lunar/astral imagery (śaśāṅka/candra, Rohiṇī, Rāhu, Budha, Ketu, and other celestial references). No explicit tithi, māsa, or seasonal rite-prescription is stated, but the narrative uses night-sky markers to frame the passage from hospitality to attempted theft.
Through the hymn, Viṣṇu is described as present in water (jala), earth (kṣiti), fire (tejas), wind (vāyu), and space (vyoman), implying that material plenitude is grounded in a cosmic-terrestrial continuum rather than mere human control. The hermitage’s gardens, groves, and provisioning imagery model abundance as cultivated and distributed; the violence triggered by greed functions as a caution against destabilizing that balance through coercive appropriation.
The central figures are King Durjaya and the sage Gauramukha; Viṣṇu/Nārāyaṇa appears and later declares the site Naimiṣāraṇya. Named groups include fifteen leaders emerging from the jewel (e.g., Suprabha, Suraśmi, Sukānti, Sundara, Sunda, Pradyumna, Sumanas, Suśīla, Śambhu, Sudanta, Soma, etc.) and fifteen opposing asura leaders (e.g., Praghasa, Vighasa, Saṅghasa, Aśaniprabha, Vidyutprabha, Unmattākṣa, Vipracitti, etc.), presented as martial-catalogues rather than genealogical dynasties.