Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 21, Shloka 60

अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः

Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत्कथं स्विदन्या विधवेव नारी।।2.21.60।।

tasmin punar jīvati dharmarāje viśeṣatas sve pathi vartamāne | devī mayā sārdham ito 'pagacchet kathaṁ svid anyā vidhaveva nārī || 2.21.60 ||

तस्मिन् धर्मराजे पुनर्जीवति, विशेषतः स्वधर्मपथे स्थिते, देवी मया सह इतः कथं गच्छेत्? अन्येव विधवा नारीव किम्?

तस्मिन्in him / when he
तस्मिन्:
अधिकरण (Locative: in/when)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (locative singular) — सर्वनाम-रूपम्
पुनःagain / moreover
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्ययम् — क्रियाविशेषणम् (adverb)
जीवतिlives / is alive
जीवति:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formलट्-लकारः (present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्
धर्मराजेin/when the righteous king
धर्मराजे:
अधिकरण (Locative: in/when the righteous king)
TypeNoun
Rootधर्मराज (प्रातिपदिक: धर्म + राजन्)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (locative singular); समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (धर्मस्य राजा = धर्मराजः)
विशेषतःespecially
विशेषतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootविशेषतः (अव्यय; विशेष-प्रातिपदिकात्)
Formअव्ययम् — क्रियाविशेषणम् (adverb: especially)
स्वेin his own
स्वे:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक/विशेषण-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (pathi इत्यस्य विशेषणम्)
पथिon the path
पथि:
अधिकरण (Locative: on the path)
TypeNoun
Rootपथिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (locative singular)
वर्तमानेwhile moving/acting (remaining) in
वर्तमाने:
विशेषण (Participial qualifier of locative noun)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
Formवर्तमानकालिकः शानच्-प्रत्ययान्तः (present active participle, आत्मनेपद-प्रयोगः), पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘धर्मराजे’ इत्यस्य विशेषणम्
देवीthe queen/mother (Kausalyā)
देवी:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nominative singular)
मयाwith me
मया:
सहकारक (Associative/Instrumental: with)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formत्रिलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (instrumental singular: by/with me)
सार्धम्together (with)
सार्धम्:
सहकारक-सम्बन्ध (Associative marker)
TypeIndeclinable
Rootसार्धम् (अव्यय)
Formअव्ययम् — सहार्थक-निपातः (particle meaning ‘together with’), तृतीया-संबन्धी
इतःfrom here
इतः:
अपादानार्थ-क्रियाविशेषण (Ablatival adverb)
TypeIndeclinable
Rootइतः (अव्यय; इदम्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्ययम् — देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (adverb: from here)
अपगच्छेत्should go away / depart
अपगच्छेत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootअप + गम् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्
कथम्how?
कथम्:
प्रश्न-क्रियाविशेषण (Interrogative modifier)
TypeIndeclinable
Rootकथम् (अव्यय)
Formअव्ययम् — प्रश्नार्थक-क्रियाविशेषणम् (interrogative adverb)
स्वित्indeed / possibly (interrogative emphasis)
स्वित्:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootस्वित् (अव्यय)
Formअव्ययम् — प्रश्नार्थक-निपातः (interrogative particle: ‘indeed/ever’)
अन्याanother / other
अन्या:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (नारी इत्यस्य)
विधवाa widow
विधवा:
उपमान (Standard of comparison)
TypeNoun
Rootविधवा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमान-पदम् (iva इत्यनेन सह)
इवlike / as
इव:
उपमा-सम्बन्ध (Comparison marker)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्ययम् — उपमावाचक-निपातः (comparative particle)
नारीwoman
नारी:
कर्ता (Subject—appositional/identificational with devī)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nominative singular); ‘अन्या’ इत्यस्य विशेष्यः

Rama, the best among men, thus pacified his mother insisting on his desire to depart for Dandaka forest with courage. And elaborately instructed his brother about his good intentions after which he circumambulated his mother with all his heart.ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīya ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkaviṅśassargaḥ৷৷Thus ends the twentyfirst sarga of Ayodhyakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

R
Rāma
K
Kauśalyā (devī)
D
Daśaratha (dharmarāja)

FAQs

Dharma is framed as maintaining proper familial and social order: a wife should not be treated as widowed while her husband lives, and a son should not disrupt that order.

Rāma discourages Kauśalyā from accompanying him into exile, arguing it would be improper while Daśaratha is still alive and righteous.

Rāma’s sensitivity to maryādā (propriety) and his protective concern for his mother’s dignity and social standing.