Previous Verse
Next Verse

Shloka 48

Prayaga-mahatmya

Glory of Prayaga and the Magha Bath at Triveni

नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थँ सिंधुसागरम् । गया च धेनुकं चैव गंगासागरसंगमः ॥ ४८ ॥

naimiṣaṃ puṣkaraṃ caiva gotīrthaṃ siṃdhusāgaram | gayā ca dhenukaṃ caiva gaṃgāsāgarasaṃgamaḥ || 48 ||

नैमिषं पुष्करं चैव गोतीर्थं सिन्धुसागर-संगमम् । गया धेनुकतीर्थं च गङ्गासागर-संगमश्च—एते पुण्यतीर्थाः प्रकीर्तिताः ॥

नैमिषम्Naimiṣa (holy place)
नैमिषम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनैमिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन — Neuter, Accusative (2nd), Singular
पुष्करम्Puṣkara (holy place)
पुष्करम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction) — 'and'
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात/अव्यय (particle of emphasis) — 'indeed/just'
गोतीर्थम्Go-tīrtha (a sacred ford/place)
गोतीर्थम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष (गो-सम्बन्धि तीर्थम्)
सिन्धुसागरम्the ocean (as the Sindhu-sea)
सिन्धुसागरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसिन्धु (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular; कर्मधारय (सिन्धुः एव सागरः)
गयाGayā
गया:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Feminine, Nominative (1st), Singular (name of place)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
धेनुकम्Dhenuka (holy place)
धेनुकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधेनुक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Neuter, Accusative, Singular (place-name)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात/अव्यय (emphasis)
गङ्गासागरसङ्गमःthe confluence of the Gaṅgā and the ocean
गङ्गासागरसङ्गमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक) + सङ्गम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Masculine, Nominative, Singular; षष्ठी-तत्पुरुष (गङ्गायाः सागरस्य च सङ्गमः)

Sanatkumara (in dialogue with Narada)

Vrata: none

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

N
Naimisha (Naimisharanya)
P
Pushkara
G
Gotirtha
S
Sindhu
S
Sagara (Ocean)
G
Gaya
D
Dhenuka
G
Ganga
G
Gangasagara

FAQs

The verse functions as a tīrtha-enumeration (tīrtha-saṅgraha), asserting that these named places and river–ocean confluences are especially potent fields for accruing puṇya and performing purificatory worship and rites.

By directing the devotee toward renowned tīrthas, the text supports bhakti through tīrtha-sevā—pilgrimage, worship, remembrance of the sacred, and offerings—practices traditionally aligned with Viṣṇu-bhakti in Purāṇic dharma.

Primarily Kalpa (ritual application): the verse identifies approved locations where rites—especially snāna (sacred bathing), dāna (gifting), and ancestral ceremonies at places like Gayā—are considered particularly efficacious.