Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
अग्निर्वसिष्ठं प्रति गायातीर्थस्य परमप्राधान्यं कथयति। गायासुरस्य तपसा देवाः क्षोभिताः; विष्णुस्तस्मै वरं दत्त्वा तं सर्वतीर्थमयं करोति। ततः देवाः स्थैर्यार्थं विष्णोः आदेशेन ब्रह्मा गायासुरदेहं यज्ञभूमिरूपेण याचते; स च स्वीकृत्य वेदिरूपो भवति, किन्तु चलति। तदा धर्मेण धारिता देवमयी शिला स्थाप्यते। धर्मव्रता/देवव्रतस्य आख्यानं, मरीचेः शापः, देववरश्च—येन सर्वदेवताः शिलायां निवसन्ति, दिव्यपादचिह्नैः चिह्निता। विष्णुः गदाधररूपेण स्थैर्यं करोति; ब्रह्मा पूर्णाहुतिं समापयति; गायासुरो वरं लभते यत् तस्य देहः विष्णु-शिव-ब्रह्मसंयुक्तपावितं क्षेत्रं भवति, पितॄणां ब्रह्मलोकप्रदं प्रसिद्धम्। अन्ते धर्मकर्मसु लोभनिन्दा, गायायां तीर्थाधारितयाजकजीविकानुमतिः, तथा गायानामकरणं पाण्डवैः हरिपूजनसम्बन्धश्च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे नर्मदाश्रीपर्वतादिमाहात्म्यं नाम त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुर्दशाधिकशततमो ऽध्यायः गयामाहात्म्यम् अग्निर् उवाच गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः सुरैः
इति आग्नेये महापुराणे नर्मदाश्रीपर्वतादिमाहात्म्यं नाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः—गयामाहात्म्यम्। अग्निरुवाच—गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमम्। गयासुरस्तपस्तेपे; तत्तपस्तापिभिः सुरैः पीडिताः॥
Verse 2
उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात् तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्
उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः—‘पालयास्मान् गयासुरात्’ इति। ‘तथेत्युक्त्वा’ हरिर्दैत्यं ‘वरं ब्रूही’ इति चाब्रवीत्॥
Verse 3
दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं
दैत्य उवाच— “अहं सर्वतीर्थैः पवित्रो भवामि।” इति तस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुः “तथास्तु” इत्युक्त्वा जगाम; दैत्यो विलोक्य हरिं न ददर्श।
Verse 4
गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः सिद्धिमाप्नुयुरिति झ तत्तपस्तापितैर् इति ग , घ , झ च ब्रह्मादयः पुनः इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज झ च गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे
यदा मही च स्वर्गश्च शून्यौ जातौ, तदा ब्रह्मादयः सर्वे देवाः हरिं प्रति जग्मुः; गत्वा चोचुः— “हे हरे, भूः त्रिदिवं च शून्यं जातम्।”
Verse 5
दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह
दैत्यं दृष्ट्वैव हरिः ब्रह्माणमब्रवीत्— “यागार्थं त्वं त्रिदशैः सह दैत्यदेहं प्रार्थय।”
Verse 6
तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत् अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं
तच्छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत्— “अतिथिरिवाहं त्वां प्रार्थये; यागाय पावनं देहं मे देहि।”
Verse 7
गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं विभुः
गयासुरस्तथेत्युक्त्वा शिरस्यथ पपात हि; चलिते तस्मिन् विभुः यागं चकार, “पूर्णाहुतिं देहि” इत्यब्रवीत्।
Verse 8
पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत् शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्
पुनर्ब्रह्मा विष्णुमब्रवीत्—पूर्णकालेऽसुरोऽचलत्। ततः शिष्णुर्धर्ममाहूय देवमयीं शिलाम् अवदत्॥
Verse 9
धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः
धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते। गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः॥
Verse 10
धर्मः शिलां देवमयीं तच् छ्रुत्वाधारयत् परां या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता
धर्मः शिलां देवमयीं तच्छ्रुत्वाधारयत् पराम्। या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता॥
Verse 11
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्विताम्। यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस्तथा तया॥
Verse 12
कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु
कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः। भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु॥
Verse 13
विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत् एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः
तथेत्युक्त्वा विश्रान्तस्य मुनेः पादयोः प्रियसेवां चकार। तस्मिन्नन्तरे मुनौ सुप्ते ब्रह्मा तत्र समागतः॥
Verse 14
धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः
धर्मव्रतं विचिन्त्याह—किं ब्रह्माणं द्रव्योपहारैः समर्चये? पादसंवाहनमेव करोमि; ब्रह्मा हि गुरोर्गुरुः पूज्यः॥
Verse 15
आहुतिमिति ख , छ , ज च देहमयीमिति ग , छ , ज च तपश्चितामिति झ समानीय श्रमान्वित इति ज सुप्ते समागत इति घ , ङ , ज , झ च धर्मव्रतेत्यादिः, गुरोर्गुरुरित्यन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः मरीचिस्तामपश्यत् स शशापोक्तिव्यतिक्रमात्
‘आहुतिमिति’ ख-छ-ज-पाठः; ‘देहमयीमिति’ ग-छ-ज-पाठः; ‘तपश्चितामिति’ झ-पाठः; ‘समानीय श्रमान्वित इति’ ज-पाठः; ‘सुप्ते समागत इति’ घ-ङ-ज-झ-पाठः। ‘धर्मव्रतेत्यादि…गुरोर्गुरुः’ इति छ-पुस्तके नास्ति। ततः स विचिन्त्य ब्रह्माणं चार्हणादिभिः पूजयामास; मरीचिस्तामपश्यत्, स चोक्तिव्यतिक्रमात् शशाप॥
Verse 16
शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया
धर्मव्रताब्रवीत्—क्रोधात् त्वं शिला भविष्यसि। ततः सा पादाभ्यङ्गं परित्यज्याह—त्वद्गुरुः पूजितो मया॥
Verse 17
अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात् धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्
अदोषाहं यतस्त्वं हि शङ्करात् शापं प्राप्स्यसि। धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वा अग्रिमध्ये गता॥
Verse 18
तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्
तपश्चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च; ततः विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्।
Verse 19
धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे देवा ऊचुः दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा
धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापं निर्वर्तयन्तु मे। देवा ऊचुः—दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा॥
Verse 20
शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी
शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि; देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी॥
Verse 21
सर्वदेवमयी पुण्या निश् चलायारसुस्य हि देवव्रतोवाच यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा
सर्वदेवमयी पुण्या निश्चलायाः स्वरूपिणी हि। देवव्रतोवाच—यदि तुष्टाः स्म मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा॥
Verse 22
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः अग्निर् उवाच देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः
अग्निरुवाच—ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः। देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः॥
Verse 23
सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः
धर्मेणास्य असुरस्यार्थे देवमयी शिला धृता; शिलया सह दैत्यः चलितः, ततः रुद्रादयः देवाः तत्र स्थिताः।
Verse 24
सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः प्रसादितः क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं
सदेवैः सह दैत्यः चलितः; ततः देवैः प्रसादितः क्षीराब्धिगो हरिः स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं प्रादात्।
Verse 25
गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं मूर्त्या वै देवगम्यया ज पवित्रा देवानां वन्दिता त्वमिति घ सर्वतीर्थमयी इति घ , झ च तदा देवैर् इति ज गच्छेत्युक्त्वा स्वयं गच्छेदिति झ गच्छन्तूक्त्वा स्वयं यास्ये इति ख , छ च मूर्त्या देवैकगम्यया इति घ , ङ च स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः
“गच्छन्तु भोः” इत्युक्त्वा स स्वयं देवगम्यया मूर्त्या यास्यति। “पवित्रा देववन्दिता त्वम्” “सर्वतीर्थमयी” इति च स्तूयते। तदा ‘गच्छ’ इत्युक्त्वा स एव गच्छति। तत्र गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः स्थितः।
Verse 26
निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः गदो नामासुरो दैत्यः स हतो विष्णुना पुरा
निश्चलार्थं स्वयं देवः आदिगदाधरः स्थितः। गदो नामासुरो दैत्यः स विष्णुना पुरा हतः।
Verse 27
तदस्थिनिर्मिता चाद्या गदा या विश्वकर्मणा आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः
तदस्थिभिः विश्वकर्मणा निर्मिता या आद्या गदा, सा प्रथमत्वेन प्रसिद्धा; तया आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसाः हताः।
Verse 28
गदाधरेण विधिवत् तस्मादादिगधाधरः देवमय्यां शिलायां च स्थिते चादिगदाधरे
तस्मात् विधिवत् गदाधरे प्रतिष्ठापिते सति स आदिगदाधरः देवमय्यां शिलायां अपि स्थितः; तत्रैव आदिगदाधरः प्रतिष्ठितो भवति।
Verse 29
गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं
गयासुरे निश्चले स्थिते ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ। ततः गयासुरो देवान् अब्रवीत्—किमर्थं ह्यहं वञ्चितः?
Verse 30
विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत मे वरं
विष्णोर्वचनमात्रेण किमस्य निश्चलोऽहं न भवामि? यदि देवा आक्रान्तोऽहं, तर्हि मे वरं दातुमर्हथ।
Verse 31
देवा ऊचुः तीर्थस्य करणे यत् त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति
देवा ऊचुः—तीर्थस्य करणार्थं यत् त्वमस्माभिर्निश्चलीकृतः, तस्मात् विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश्च संबद्धं तव क्षेत्रं भविष्यति।
Verse 32
प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः
प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं इति उक्त्वा ते देवा तत्र स्थिताḥ; देव्यश्च तीर्थादयश्च तत्रैव स्थिताः।
Verse 33
यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्
यागं समाप्य ब्रह्मा तदा ऋत्विग्भ्यः दक्षिणां ददौ। पञ्चक्रोशपरिमितं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत्पञ्च च (पञ्चपञ्चाशत्) दत्त्वा समर्पयेत्।
Verse 34
ग्रामान् स्वर्णगिरीन् कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्
ग्रामान् स्वर्णगिरींश्च कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः। सरोवराणि दध्याज्यैः पूर्णानि, बहून् अन्नादिपर्वतान् च (कल्पयेत्)।
Verse 35
मादादिगदाधर इत्य् अन्तः पाठो ज पुस्तके नास्ति शिलायान्तु इति ज वाञ्छितो ह्य् अहमिति ख , छ च दातुमर्हथेति ङ तीर्थस्य कारणायेति घ , झ च ग्रामान् पुण्यगिरीनिति ङ दध्याद्यैर् बहूनन्नादिपर्वतानिति ज कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा ददौ प्रभुः
कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च। अल्पमुक्त्वा ददौ प्रभुः; विप्रेन्द्रा न याचयन्तु।
Verse 36
धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा
धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकम्। तथा स्थिताः गयां यान्ते यदा, तदा ब्रह्मणा शप्ताः।
Verse 37
विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः
विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ। दुग्धादिवर्जिता नद्यः, शैलाः पाषाणरूपिणः।
Verse 38
ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्
ब्राह्मणाः ब्रह्माणं प्रोचुः— “शापेन सर्वमिदं नष्टम्। प्रसादात् अस्माकं जीवनाय पुनरुत्थापय।” ततः स विप्रान् प्रति उवाच।
Verse 39
तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं भविष्यथ ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः
यूयं तीर्थोपजीविनः सचन्द्रार्कं स्थास्यथ; ये नराः गयामागत्य युष्मान् पूजयिष्यन्ति, तेऽपि दीर्घफलभागिनो भविष्यन्ति।
Verse 40
हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत् नरकात् स्वर्गलोकाय स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं
हव्यकव्यैः धनदानैः श्रद्धया च कृतैः कर्मभिः तेषां कुलस्य शतं नरकात् स्वर्गलोकं नीयते, स्वर्गात् च परां गतिं प्राप्यते।
Verse 41
गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं बहुदक्षिणं गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं
गयः अपि बह्वन्नं बहुदक्षिणं यागं चकार; तेन नाम्ना सा पुरी ‘गया’ इति ख्याता। तत्र पाण्डवाः हरिं (विष्णुं) ईजिरे।
Frequently Asked Questions
Because Gayāsura is made immovable for the creation of a tīrtha-kṣetra where Viṣṇu, Śiva, and Brahmā are established together, and the site is declared renowned above other tīrthas for granting pitṛs attainment of Brahmaloka (and onward transcendence).
The divine stone is upheld by Dharma to stabilize the shifting sacrificial ground; through the Devavrata/Dharmavratā episode and divine assent, it becomes sarva-deva-mayī—an abiding locus of all deities—marked by divine footprints and linked to Viṣṇu’s Gadādhara presence.
It contrasts ideal generosity and non-asking with a warning that greedily accepting wealth in dharma-rites leads to Brahmā’s curse; yet it also grants a sustained charter that tīrtha-servants at Gayā endure ‘as long as sun and moon,’ and that honoring them with faith benefits lineages across generations.