Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
अग्निरुवाच—तीर्थफलम् आत्मसंयमेनाविनाभावि; संयतहस्तपादमनः, लघ्वाहारः, जितेन्द्रियता, दानग्रहणवर्जनं च तीर्थयात्रायाः नैतिकपूर्वशर्ताः। शुद्धा तीर्थयात्रा तथा अन्यतीर्थान्तरं न गत्वा त्रिरात्रव्रतं सर्वयज्ञानां फलसमं, महायज्ञान् कर्तुमशक्तानां कृते सुलभोपाय इति प्रतिपाद्यते। पुष्करं परमं तीर्थं, त्रिषु सन्ध्यासु देवसन्निधिविशेषयुक्तं; तत्र वासः, जपः, श्राद्धं च कुलोद्धारकं, अश्वमेधसमं पुण्यं ब्रह्मलोकप्रदं च। अनन्तरं नदी-सङ्गम-वन-गिरि-नगराणां पवित्रभूगोलसूची—कुरुक्षेत्रं, प्रयागः, वाराणसी, अवन्ती, अयोध्या, नैमिषं इत्यादि—उक्त्वा स्नानं, दानं (कार्त्तिके अन्नदानविशेषः), स्मरणोच्चारणं च शुद्धि-स्वर्ग-ब्रह्मलोकफलदं कथ्यते। कुरुक्षेत्रस्य विशेषमहिमा—तस्य रजः अपि तारकं; सरस्वत्याः तथा विष्णुसम्बद्धदेवतासन्निध्या धर्मक्षेत्रं तीव्रफलप्रदं भवतीति।
Shlokas
Verse 1
अथ नवाधिकशततमो ऽध्यायः तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं
अथ नवाधिकशततमोऽध्यायः—तीर्थमाहात्म्यम्। अग्निरुवाच—सर्वतीर्थानां माहात्म्यं वक्ष्ये, यद्भक्तिमुक्तिदं; यस्य हस्तौ पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्।
Verse 2
विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते स्वसंयतमिति घ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते। स्वसंयतः प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः।
Verse 3
निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च
निष्पापस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत्। अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च।
Verse 4
अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते तीर्थाभिओगमने तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं
अदत्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते। तीर्थाभिगमने तत्तु स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलम्।
Verse 5
पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे
पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकम्। दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे।
Verse 6
ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः
अत्र ब्रह्मा सुरैः सह निवसति; सर्वसिद्धिकामाः मुनयश्चात्र तिष्ठन्ति। अत्र देवाः सिद्धिं प्राप्नुवन्ति; अत्र स्नाताः पितृदेवार्चकाः कृतार्थतां लभन्ते।
Verse 7
अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्
अश्वमेधसमं पुण्यं प्राप्य ते ब्रह्मलोकं प्रयान्ति। कार्त्तिकमासे अन्नदानात् च निर्मलो भूत्वा ब्रह्मलोकं भजते।
Verse 8
पुष्करे दुष्करं गन्तुं पुष्करे दुष्करं तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं
पुष्करे गन्तुं दुष्करं, पुष्करे तपो दुष्करम्। पुष्करे दानं दुष्करं, तत्र वासोऽपि सुदुष्करः।
Verse 9
तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं
तत्र वासात् जपश्राद्धाभ्यां कुलानां शतमुद्धरेत्। तत्रैव जम्बुमार्गं तीर्थं च तण्डुलिकाश्रमः।
Verse 10
कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं
कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परम्। तीर्थं चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकम्॥
Verse 11
सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च सागरन्तीर्थमुत्तमं येति ख , ग , छ च अश्वमेधफलं चाप्येति घ ब्रह्मलोककमिति ख , ग , ङ , छ च दुष्करं गन्तुमिति ख वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज कण्वाश्रममिति घ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग , घ , ज च पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा
सरस्वत्याः समुद्रेण सङ्गमे सागरं नाम परमं तीर्थमस्ति। तत्र गत्वाऽश्वमेधयज्ञफलं लभते ब्रह्मलोकं च प्राप्नोति। गन्तुं दुष्करं, तत्र वासोऽपि सुदुष्करः। एतत् कण्वाश्रम इति, ‘सरस्वती–अब्धिसङ्गम’ इति च प्रसिद्धम्। पिण्डारकं द्वारका गोमती च सर्वसिद्धिप्रदाः।
Verse 12
भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं तीर्थं पञ्चनदं परं भीमतीर्थं गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी
भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं पञ्चनदं परं तीर्थं भीमतीर्थं गिरीन्द्रं च देविका पापनाशिनी—एतानि पुण्यस्थानानि स्मरणीयानि।
Verse 13
तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च
विनशनं नाम तीर्थं पुण्यं; नागोद्भेदं च; अघार्दनं पापनाशनं तीर्थम्; कुमारकोटिनाम तीर्थं च—एतानि सर्वदानीरितानि, सर्वदानफलप्रदानि।
Verse 14
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं
“कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि, कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम्” इति यः सततं ब्रूयात्, सऽमलः सन् दिवं प्राप्नुयात्।
Verse 15
तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत् सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्
तत्र विष्ण्वादयो देवाः निवसन्ति; तत्र वासाद्धरिं व्रजेत्। सरस्वत्यां सन्निहितायां यः स्नानं करोति, स ब्रह्मलोकभाक् भवति।
Verse 16
पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं
कुरुक्षेत्रे पांशवोऽपि जनान् परमां गतिं नयन्ति। सुवर्णाख्यं धर्मतीर्थं च, गङ्गाद्वारं च अनुत्तमं (अत्र प्रसिद्धम्)।
Verse 17
तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं
कणखलं नाम पुण्यं तीर्थं, तथा भद्रकर्णह्रदः। गङ्गासरस्वत्योः सङ्गमः, ब्रह्मावर्तश्च—एते पापहारिणः।
Verse 18
भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं
भृगुतुङ्गं कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदं च अघान्तकम्। वाराणसी वरं तीर्थम्, अविमुक्तं च अनुत्तमम् (स्मरेत्/जपेत्)।
Verse 19
कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा
कपालमोचनं नाम तीर्थम्; प्रयागः तीर्थराजः। गोमतीगङ्गयोः सङ्गमः पुण्यः; गङ्गा च भक्तानां सर्वत्र न कदापि हीयते।
Verse 20
तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ञ्ज्ञमिति छ भीमातीर्थमिति घ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज ब्रह्मलोकग इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तत्र कर्णह्रदं तथेति ख भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग , ङ च गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं
राजगृहं नाम पुण्यं तीर्थम्, शालग्रामं च अघान्तकम्। केषुचित् पाठेषु ‘ञ्ज्ञ’ इति, अन्यत्र ‘भीमातीर्थम्’ इति च। केषुचित् ‘वामनात् दिवं ब्रजेत्’ इति, बहुषु च ‘ब्रह्मलोकगः’ इति (ख, ग, घ, ङ, छ, ज)। तत्र ‘कर्णह्रदः’ इति (ख) अपि; अन्यत्र ‘भद्रकह्रदः’ इति (ग, ङ)। अन्यपाठे ‘गङ्गोद्भेदम् अवन्तिकम्’ इति (ज)। तथा वटेशः, वामनतीर्थं, कालिकासङ्गमश्चोत्तमः (उक्ताः)।
Verse 21
लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं सह्याद्रिर्मलयो गिरिः
लौहित्यं करतोयाख्यं शोणं च, तथा परं ऋषभपर्वतः; श्रीपर्वतः, कोल्वगिरिः, सह्याद्रिः, मलयगिरिश्च—एते पुण्याः प्रसिद्धाः।
Verse 22
गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं
गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरी वरदा नदी; तापी पयोष्णी रेवा च, दण्डकारण्यमुत्तमं च—एतानि पुण्यानि।
Verse 23
कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं
कालञ्जरं मुञ्जवटतीर्थं, परं सूर्पारकं; मन्दाकिनी, चित्रकूटं, तथा परं शृङ्गवेरपुरं—एतानि प्रमुखतीर्थानि।
Verse 24
अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं
अवन्ती परमं तीर्थम्; अयोध्या पापनाशनी। नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्।
Frequently Asked Questions
Self-restraint of body and mind, light diet, conquered senses, and turning away from accepting gifts; pilgrimage merit is tied to ethical discipline rather than travel alone.
It is described as hosting intensified divine presence at the three sandhyās; residence with japa and śrāddha uplifts lineages, and its merit is equated with major sacrifices and Brahmaloka attainment.
It states that a sinless pilgrim gains merit equal to all sacrifices, and that pilgrimage can yield the same fruit as yajña—making dharmic merit accessible beyond expensive ritual performance.
Kurukṣetra is portrayed as exceptionally potent: even its dust grants the highest attainment, gods reside there, and bathing when Sarasvatī is present yields Brahmaloka.