Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
अयं खण्डः अग्नेयपुराणस्य तीर्थप्रकरणे प्रयागमाहात्म्यस्य समाप्तिसूचकः संक्रमण-कोलफोन् इव वर्तते। पूर्वोक्तोपदेशस्य औपचारिकसमापनं कृत्वा, पवित्रभूगोलं व्यवहारधर्मरूपेण दर्शयति—विशिष्टतीर्थानि पुण्यशुद्ध्युपायाः, संसारजीवनस्य मोक्षानुगुण्यं च साधयन्ति। एषा समाप्तिः अग्नेयविद्यायाः क्रमबद्धप्रवृत्तिं सूचयति—एकस्य तीर्थस्य कर्म-तत्त्वस्वरूपात् अन्यस्मिन् गमनं, तथा क्षेत्राणां सुसंगतमानचित्रनिर्माणं, यत् पुराणस्य विश्वकोशीयलक्ष्यैः (कर्मकाण्डः, प्रतिमालक्षणम्, राजधर्मः, सहविद्याश्च) सह पूरकं भवति।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः वाराणसीमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच वाराणसी परं तीर्थं गौर्यै प्राह महेश्वरः भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वसतां गृणतां हरिं
इत्याग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः—वाराणसीमाहात्म्यम्। अग्निरुवाच—वाराणसी परं तीर्थं, महेश्वरो गौर्यै प्राह; भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं, तत्र वसतां हरिं गृणतां च।
Verse 2
रुद्र उवाच गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै अविमुक्तं ततः स्मृतं अन्नदानाद्दिवमिति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तीर्थं वानरकं परमिति ख , ग , घ , ङ च वाराणसीमिति ख , घ च वसतां शृणुतां हरिमिति ग , घ , ङ च जप्तं तप्तं दत्तममविमुक्ते विलाक्षयं
रुद्र उवाच—एतद् गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै, तस्माद् अविमुक्तं स्मृतम्। अन्नदानाद् दिवं प्राप्यते। वानरकं नाम परमं तीर्थं, वाराणसीति च कथ्यते। तत्र वसतां शृणुतां च हरिः फलम्। अविमुक्ते जप्तं तप्तं दत्तं च सर्वं विलाक्षयं भवति।
Verse 3
अश्मना चरणौ हत्वा वसेत्काशीन्न हि त्यजेत् हरिश् चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्नातकेश्वरं
अश्मना चरणौ हत्वापि काशीम् एव वसेत्, न हि त्यजेत्। तत्र हरिश्चन्द्रः परं गुह्यं तीर्थं, गुह्यश्च आम्नातकेश्वरलिङ्गः।
Verse 4
जप्येश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा महालयं परं गुह्यं भृगुश् चण्डेश्वरं तथा
जप्येश्वरं परं गुह्यं, गुह्यं श्रीपर्वतं तथा। महालयं परं गुह्यं, भृगुं चण्डेश्वरं तथा च।
Verse 5
केदारं परमं गुह्यमष्टौ सन्त्यविमुक्तके गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तं परं मम
केदारं परमं गुह्यम्; अविमुक्तकेऽष्टौ सन्ति (गुह्यानि)। गुह्यानां परमं गुह्यम् अविमुक्तं परं मम धाम।
Verse 6
द्वियोजनन्तु पूर्वं स्याद् योजनार्धं तदन्यथा वरणा च नदी चासीत् तयोर्मध्ये वाराणसी
पूर्वदिशि द्वियोजनं विस्तारः स्यात्, अपरतः योजनार्धम्। वरणा च नदी चासी (असी) च; तयोर्मध्ये वाराणसी स्थिताऽस्ति।
Verse 7
अत्र स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश् च यद्यत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदं
अत्र यद्यत् स्याद्—स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश्च—तत् सर्वं भुक्तिमुक्तिप्रदं भवति।
Frequently Asked Questions
Purāṇas often preserve transmission markers that close one adhyāya and cue the next; here it signals a curated sequence of tīrthas within the Bhuvanakośa–Tīrtha-māhātmya framework.
It reinforces modular organization—each tīrtha is treated as a discrete knowledge-unit, enabling systematic traversal of sacred geography alongside the Purāṇa’s other vidyās.