Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
अग्निर्वसिष्ठाय भुवनकोशं क्रमशः निरूपयति—सप्तद्वीपान् तेषां सप्तपरिवेष्टितसमुद्रांश्च गणयित्वा जगतो धर्मनियतं महाविन्यासं स्थापयति। ततः जम्बूद्वीपं मेरुं च केन्द्रं कृत्वा प्रमाणानि पद्मोपमां च वदति—मेरुः जगत्पद्मस्य कर्णिकेव। मेरुपरितः वर्षप्रदेशान् सीमापर्वतान् च निर्दिशति—दक्षिणे भारतं किम्पुरुषं हरिवर्षं, उत्तरे रम्यकं हिरण्मयं उत्तरकुरुं, मध्ये इलावृतम्। दिग्गिरयः दिव्यवनानि मेरौ ब्रह्मपुरं लोकपालानां च क्षेत्राणि वर्ण्यन्ते। विष्णोः पादात् पतिताः नद्यः, विशेषतः सीता आलकनन्दा च, स्वर्गपृथिव्योः सेतुत्वेन जलप्रवाहं देवमार्गं कुर्वन्ति। अन्ते नद्यः तीर्थत्वं प्राप्नुवन्ति, भारतवर्षश्च धर्मपरिज्ञानजनितपावनत्वयुक्तो भूभाग इति प्रकाश्य तीर्थमहात्म्यवर्णनाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वायम्भुवः सर्गो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान् कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः
इत्याग्नेये महापुराणे ‘स्वायम्भुवः सर्गः’ नाम सप्ताधिकशततमोऽध्यायः। अथाष्टाधिकशततमोऽध्यायः ‘भुवनकोषः’। अग्निरुवाच—जम्बू-प्लक्षाह्वयौ द्वीपौ, शाल्मलिश्चापरो महान्; कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः, पुष्करश्चेति सप्तमः।
Verse 2
योगप्रस्तारे इति ग , ज , झ च इन्द्रद्युम्नोभ्यजायतेति ख , छ च प्रतीहारादित्यादिः, प्रस्तारतः सुत इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दुष्टादुष्टश् च विरजा इति ख एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं
एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः; लवण-इक्षु- सुरा- सर्पिर्- दधि- दुग्ध- जलैः समम्।
Verse 3
जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्
द्वीपानां मध्ये जम्बूद्वीपः; तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः। चतुरशीतिसाहस्रोऽस्य उच्छ्रायः, षोडशसाहस्रं च तस्योपरिभागो विराजते।
Verse 4
द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान् भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः
तस्य शिखरे विस्तरात् द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनपरिमाणं, अधस्तात् षोडशसहस्रयोजनपरिमाणं च। असौ शैलः पुनः सहस्रयोजन-उच्छ्रायः, कर्णिकाकारसंस्थितश्च।
Verse 5
हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः
अस्य दक्षिणे हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्च स्थिताः; उत्तरे तु वर्षपर्वताः—नीलः श्वेतश्च शृङ्गश्च।
Verse 6
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते
मध्ये द्वौ लक्षप्रमाणौ; अपरे तु दशहीनाः क्रमशः। तेषां द्विसहस्रं उच्छ्रायः, तावदेव च विस्तरः।
Verse 7
भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज
द्विज, मेरोर् दक्षिणतः प्रथमं वर्षं भारतं स्मृतम्; ततः किम्पुरुषं, तथा हरिवर्षं, तथा चान्यदपि (वर्षम्) इति।
Verse 8
रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा
उत्तरे रम्यकं नाम वर्षं, तथा हिरण्मयं नामान्यदपि; तथा उत्तराः कुरवश्च—यथा वै भारतं तथा (व्यवस्थिताः)।
Verse 9
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः
हे मुनिसत्तम, एतेषां प्रत्येकं नवसाहस्रप्रमाणं; तेषां मध्ये इलावृतं, तन्मध्ये च सौवर्णो मेरुः उच्छ्रितः।
Verse 10
मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं ति घ , ज च भुविस्थ इति ङ षोडशांश इति झ भूपाद्मस्यास्य इति ख , ग , छ च तथैवात्र हिरण्मयमिति ग तथैवाथ हिरण्मयमिति ज इलावृतश्चेत्यादिः, नवसाहस्रविस्तृतमित्यन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः
मेरोश्चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतं; (पाठान्तराणि—‘भुविस्थः’, ‘षोडशांशः’, ‘भूपद्मस्य’ इत्यादि—केषुचित् दृश्यन्ते)। ‘हिरण्मयम्’ इति च पाठः; ‘इलावृत’ इत्याद्यारभ्य प्रवर्तते; छ-पुस्तके ‘नवसाहस्रविस्तृतम्’ इत्यन्तः पाठो नास्ति। महाभाग, इलावृतेऽत्र चत्वारः पर्वताः।
Verse 11
विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः
विष्कम्भाः रचिताः मेरोः योजनायुतविस्तृताः; पूर्वेण मन्दरो नाम, दक्षिणे गन्धमादनः।
Verse 12
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च
विपुलः पश्चिमे पार्श्वे, सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः; तेषु कदम्बो जम्बुश्च, पिप्पलो बट एव च।
Verse 13
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं
एकादशशतायामाः पादपाः गिरिकेतवः; जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात्, फलं जम्बा गजोपमम्।
Verse 14
जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे
जम्बूनद्याः रससम्भूतं परमं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति। मेरोः पूर्वे सुपार्श्वोऽस्ति, पश्चिमे तु केतुमालः।
Verse 15
वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ
पूर्वे चैत्ररथं वनं, दक्षिणे गन्धमादनः। पश्चिमे वैभ्राजं, सौम्ये उत्तरदिशि नन्दनं सरांसि च।
Verse 16
अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः
पूर्वतः अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभं च, चक्रमुञ्जादयश्च; तत्रैव केशराचलाः।
Verse 17
दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी
दक्षिणदिशि त्रिकूटादयः, जले शिशिवासमुखाः। सौम्ये उत्तरदिशि शङ्खकूटादयः; मेरौ च ब्रह्मणः पुरी।
Verse 18
चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः
दिक्षु सर्वासु चतुर्दशसहस्राणि योजनानि इन्द्रादिलोकपालानां क्षेत्रं समन्तात् ब्रह्मणः पुरः परिवर्तते।
Verse 19
विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं
विष्णुपादात् प्रादुर्भूय चन्द्रमण्डलं प्लावयित्वा सा दिव्यनदी स्वर्गात् पतति। पूर्वाभिमुखी भद्राश्ववर्षे शैलात् शैलं गत्वा अन्ते समुद्रम् आप्नोति।
Verse 20
तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं दमिति ख , ग , घ , ङ , छ च असितोदमिति ज पूर्वतः शिशिराचला इति ख , ग , घ , ज च शशिवाममुखा जले इति ख , घ , ङ , छ च दक्षिणेन च भारतमिति ख दक्षिणेनैति भारतमिति ग प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं
तथैव आलकनन्दा अपि भारतस्य दक्षिणेनैव प्रवर्तते। केषुचित् पाठेषु ‘दमि’ इति, अन्यत्र ‘असितोद’ इति च। पूर्वतः शिशिराचलाः। ‘शशिवाममुखा जले’ इति पाठोऽपि दृश्यते। सा सप्तधा विभज्य सागरं प्राप्य पश्चिमा दिशं वलते।
Verse 21
अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ
अब्धयश्च—चक्षुरब्धिः सौम्याब्धिश्च; तथा भद्रं चोत्तरकुरवश्च। पर्वताश्च—आनीलनिषधौ, आयामः, माल्यवद्गन्धमादनौ च।
Verse 22
तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा
तयोर्मध्ये मेरुपर्वतः कर्णिकाकारः स्थितः। तस्य परितः भारतं केतुमालं भद्राश्वं कुरवश्च वर्षाणि सन्ति।
Verse 23
पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ
मर्यादाशैलस्य बहिर्लोकपद्मस्य पत्राणि स्थितानि। मर्यादापर्वतौ द्वौ—जठरः देवकूटश्च—इति।
Verse 24
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ
तौ पर्वतश्रेणी दक्षिणोत्तरदिशि विस्तीर्णौ नीलनिषधौ; तथा पूर्वदिशि गन्धमादनकैलासौ उभौ स्थितौ।
Verse 25
अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ
अशीतियोजनपरिमितेऽन्तराले निषधः पारिपात्रश्च—उभौ मर्यादापर्वतौ—अन्तर्व्यवस्थितौ।
Verse 26
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ
मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा त्रिशृङ्गो रुधिरश्च—उभौ उत्तरौ वर्षपर्वतौ—स्थितौ।
Verse 27
पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं
पूर्वपञ्चायतावेतौ अर्णवान्तरव्यवस्थितौ; जाठराद्याश्च मर्यादाशैलाः मेरोश्चतुर्दिशं स्थिताः।
Verse 28
केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम
मुनिसत्तम, केशरादिद्रोणीषु तासु लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां स्वकीयानि पुराणानि सन्ति हि।
Verse 29
भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च ति पूर्वपश्चायतावुभौ इति घ , ङ , ज च भुमाः स्वर्गा धर्मिणान्ते न पापास्तत्र यान्ति च इति छ , ङ च मौमानां स्वर्गधर्माणां तनया ह्य् अत्र यान्ति चेति ग , घ च भोगिनां स्वर्गधर्माणां तनयास्तत्र यान्ति चेति ज भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके
भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च—इति केषुचित् पाठेषु। पूर्वपश्चिमयोर्भूम्योः संकेतः। अन्यत्र—धर्मिणां स्वर्गसदृशेषु भूमिषु पापाः न यान्ति। अपरत्र—अत्र स्वर्गधर्मिणां तनयाः तत्र यान्ति, अथवा भोगिनां स्वर्गधर्मिणां तनयाः तत्र यान्ति। भद्राश्ववर्षे हयग्रीवोऽस्ति, केतुमालवर्षे वराहः।
Verse 30
भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः
भारते कूर्मरूपी च कुरुष्वपि मत्स्यरूपः। विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः।
Verse 31
किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः
किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च। चतुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः।
Verse 32
कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः
कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः। सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः।
Verse 33
नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते
नद्यश्च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे। भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते।
Frequently Asked Questions
It presents a Meru-centered world-lotus model: seven dvīpas encircled by seven oceans, with Jambūdvīpa at the center, Meru as the axis, and surrounding varṣas and boundary mountains organized by direction.
The chapter foregrounds measurements in yojanas for Mount Meru (height and breadth) and for regional extents (e.g., varṣa measures), using quantified cosmography as a shāstric mapping of sacred space.
By portraying rivers as descending from Viṣṇu’s Foot and by defining rivers and even non-river sites in Bhārata as tīrthas, it turns geography into a dharmic discipline—contemplation and pilgrimage become means to align life with cosmic order.