Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
अग्निर्भगवान् गयायात्रायाः क्रमविधिं निर्दिशति—गायत्रीजपसहितं स्नानं, त्रिसन्ध्योपासनं, प्रातर्मध्याह्ने च श्राद्धं पिण्डदानं च। गयाक्षेत्रं पदचिह्न-कुण्ड-शिला-द्वार-देवतासन्निधिभिः सघनं तीर्थजालं निरूप्यते; अर्घ्य-नमस्कार-मन्त्रैः तानि स्थानाानि प्रवर्तन्ते। योनिद्वारगमनं संसारानावृत्तिलक्षणं, वैतरणीधेनुदानं एकविंशतिपुरुषोद्धारकं, पुण्डरीकाक्षदर्शनं ऋणत्रयनाशकं इति फलश्रुतिः। ततः विष्णोः गदाधर-हृषीकेश-माधव-नारायण-वराह-नरसिंह-वामनादिरूपपूजा, शिवलिङ्गपूजा (गुह्याष्टलिङ्गसमेता), देवीगणेशपूजा च समन्विता, यात्रां समग्रलितुर्ग्यात्मकं यज्ञरूपं करोति। अन्ते गदाधरस्तोत्रेण धर्मार्थकाममोक्षप्रार्थना, ऋणमोचनसाक्षित्वं, तथा अक्षयश्राद्धसिद्धान्तः—गयाकर्मभिः अक्षयपुण्यं, पितॄणां ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च—प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गययात्रा नाम पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः सन्ध्यां समाचरेत् गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं
इत्याग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रानाम पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ षोडशाधिकशततमोऽध्यायः—गयायात्राविधिः। अग्निरुवाच—गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः सन्ध्यां समाचरेत्; प्रातर्गायत्र्यग्रतः श्राद्धं पिण्डं चाक्षयफलप्रदम्।
Verse 2
मध्याह्ने चोद्यति स्नात्वा गीतवाद्यैर् ह्युपास्य च सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे
मध्याह्ने सूर्ये उद्यति स्नात्वा गीतवाद्यैः समुपास्य च; सावित्रीपुरतः सन्ध्यां कुर्यात्, तत्पदे पिण्डदानं च।
Verse 3
अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्
अगस्त्यस्य पदे कर्म कुर्याद्; योनिद्वारं प्रविश्य ततः निर्गत्य पुनर्योनिं न प्रविशेत्—संसारात् मुच्यते।
Verse 4
प्रात इति क मध्याह्ने सरसीति ग मुच्यते भयादिति छ , झ च बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे ऽथ पिण्डदः
प्रातः ‘क’ इति, मध्याह्ने ‘ग’ इति; ‘भयात् मुच्यते’ इति मन्त्रे ‘छ’ ‘झ’ च। ततः बलिं दद्यात्, काकशिलां कुमारं च नमेत्; अनन्तरं स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे च पिण्डान् दद्यात्।
Verse 5
भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः
आकाशगङ्गायां कपिलायां च पिण्डदः भवेत्। कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डेऽपि पिण्डदः।
Verse 6
कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः
कोटीतीर्थे कोटीशं नत्वा, अमोघपदे; गदालोले वानरके गोप्रचारे च नरः पिण्डदः स्यात्।
Verse 7
नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः श्राद्धपिण्डप्रदाता स्यात् क्रौञ्चपदे च पिण्डदः
गावं वैतरणीं नत्वा एकविंशकुलोद्धृतिः; श्राद्धपिण्डप्रदाता स्यात्, क्रौञ्चपदे च पिण्डदः।
Verse 8
तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डे ऽथ भस्मना
तृतीयायां विशालायां तथा निश्चिरायां च पिण्डदः मोक्षं प्राप्नोति। ऋणमोक्षे पापमोक्षे च ऋणपापविमुक्तिः स्यात्; भस्मकुण्डे तु भस्मना पुण्यलाभो भवति।
Verse 9
स्नानकृन् मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन
स्नानकृत् पापात् मुच्यते। जनार्दनं देवं नमेत्— “एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन” इति वदन्।
Verse 10
परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः
परलोकगते मयि अक्षय्यः जनार्दनः पितृरूपेण गयायां स्वयमेव उपतिष्ठतां, मम अव्यभिचारि सहायः।
Verse 11
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः
तं पुण्डरीकाक्षं दृष्ट्वा वै ऋणत्रयात् मुच्यते। मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा, नरः गृध्रेश्वरं अपि नमेत्।
Verse 12
मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् घ च कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः
महेशस्य मूलक्षेत्रे धारायां च पिण्डदो भवेत्; कपिलेशादिषु तीर्थेष्वपि तथा। श्राद्धकाले पिण्डप्रदानं कर्तव्यमिति केचित्। आकाशगङ्गायां च पिण्डदः; गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः। केचित् पाठाः गोप्रचारे, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इति; तथा ‘भूतेश्वरं नरः नमेत्’ इति पाठोऽपि दृश्यते।
Verse 13
पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः प्रभासेशन्नमेत् प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत्
पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च यः पिण्डं ददाति, प्रभासेशं नमस्कृत्य, स प्रेतशिलायामपि पिण्डदः स्यात् (तत्समानं पुण्यं लभते)।
Verse 14
दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः प्रेतादिरूपा मुक्ताः स्युः पिण्डैर् दत्तैर् मयाखिलाः
दिव्येषु लोकेषु, अन्तरिक्षे, भूमौ च स्थिताः पितरः बान्धवादयश्च, प्रेतादिरूपेणावस्थिताः अपि, मया दत्तैः पिण्डैः सर्वे मुक्ताः स्युः।
Verse 15
स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत् कुलम्
स्थानत्रये—प्रेतशिलायां, गयाशिरसि, तथा प्रभासे प्रेतकुण्डे पावने—यः पिण्डं ददाति, स स्वकुलं तारयति।
Verse 16
वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः
वसिष्ठेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डं दद्यात्; गयानाभौ, सुषुम्णायां, महाकोष्ट्यां च पिण्डान् दद्यात्।
Verse 17
गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश् च सन्निधौ मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम्
आदौ देव्याः सन्निधौ गदाधराग्रतः, क्षेत्रपालादिसंयुतं मुण्डपृष्ठं प्रथमं नमेत्।
Verse 18
पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् कुलम्
पूजयित्वा न भयं स्यात्; विषरोगादिनाशनं भवति। ब्रह्माणं च नमस्कृत्य कुलं ब्रह्मलोकं नयेत्॥
Verse 19
सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्
सुभद्रां बलभद्रं च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम्। सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्॥
Verse 20
हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको भवेत्
हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत्। माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको भवेत्॥
Verse 21
महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगो ऽत्र शास्त्रधीः
महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलां च सरस्वतीम्। पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगोऽत्र शास्त्रधीः॥
Verse 22
ठोत्र झ पुस्तके ऽधिको ऽस्ति प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख , ग , घ , ङ , ज च कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग , ज च वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति देवैर् वैमानिक इति छ द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम्
द्वादशादित्यानभ्यर्च्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम्। श्रीकपर्दिविनायकं च पूजयित्वा रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्यात्, देवैर्वैमानिको भवेत्॥
Verse 23
प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम्
कार्त्तिकेयम् सम्यक् प्रपूज्य निर्विघ्नः सिद्धिम् आप्नुयात्; तथा सोमनाथं कालेशं केदारं च प्रपितामहं पूजयेत्।
Verse 24
सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु सर्वभाक्
सिद्धेश्वरं रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरं च—एतानि गुह्यान्यष्टलिङ्गानि पूजयित्वा सर्वभाक् भवति।
Verse 25
नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम्
श्रिये नारायणं वराहं नारसिंहं च नमेत्; ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नम् अशेषदं च वन्दे।
Verse 26
सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन्
सीतां रामं गरुडं वामनं च सम्यक् सम्प्रपूज्य सर्वकामान् अवाप्नोति, पितॄन् च ब्रह्मलोकं नयेत्।
Verse 27
देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत् सकलं कुलम्
देवैः सार्धं देवम् आदिं गदाधरं सम्यक् सम्प्रपूज्य ऋणत्रयविनिर्मुक्तः सकलं कुलं तारयेत्।
Verse 28
देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला गयायां नहि तत् स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते
देवरूपधरा शिला पुण्यप्रदा; अतः सा शिला देवमयी एव। गयायां तु यत्र तीर्थं न विद्यते, तत् स्थानं किञ्चिदपि नास्ति।
Verse 29
यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम्
येन नाम्ना पिण्डं पातयेत्, तेनैव पितॄन् ब्रह्म शाश्वतं नयेत्। फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्य, अङ्गारकेश्वरं नमस्कृत्य कर्म कुर्यात्।
Verse 30
मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः
मतङ्गस्य पदे श्राद्धं कुर्यात्; तथा भरताश्रमके। हंसतीर्थे कोटितीर्थे च, यत्र पाण्डुशिलानदी प्रवहति, तत्रापि श्राद्धी भवेत्।
Verse 31
तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्
तत्राग्निधारायां मधुस्रवसि च पिण्डदः स्यात्। रुद्रेशं किलिकिलेशं च नमेत्, वृद्धिविनायकं च प्रणमेत्।
Verse 32
पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर् नमेच्च गाम् पूजयित्वाथेति क , घ , ङ , ज च नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख , ग , छ च नमेद्वृद्धविनायकमिति घ सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः
धेनुकारण्ये पिण्डदः धेनोः पदे नमेत्, गां च नमस्कुर्यात्। गां पूजयित्वा पश्चात् विधिवाक्यानि जपेत्—“बुद्धिविनायकाय नमः” इति नमेत्, “वृद्धिविनायकाय नमः” इति च नमेत्। एवं सर्वान् पितॄन् तारयेत्, सरस्वतीं च पिण्डदः समर्चयेत्।
Verse 33
सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः
सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने देवीम् सरस्वतीं नमेत्। त्रिसन्ध्याकृद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगो भवेत्॥
Verse 34
गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत्
गयां प्रदक्षिणीकृत्वा गयाविप्रान् प्रपूज्य च। अन्नदानादिकं सर्वं कृतं तत्राक्षयं भवेत्॥
Verse 35
स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम्
स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवं आदिदेवं गदाधरम्। गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम्॥
Verse 36
धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्
धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम्। देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्॥
Verse 37
नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम्
नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम्। आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम्॥
Verse 38
देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् कलिकल्मषकालार्तिदमनं वनमालिनम्
देवदेवीवृन्दसमन्वितं नित्यं प्रणमाम्यहम्। कलिकल्मषकालार्तिदमनं वनमालिनम्॥
Verse 39
पालिताखिललोकेशं कुलोद्धरणमानसम् व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि
पालिताखिललोकेशं कुलोद्धरणमानसम्। व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्मा विभक्तात्मानमात्मनि॥
Verse 40
स्थितं स्थिरतरं सारं वन्दे घोराघमर्दनम् आगतो ऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः
स्थितं स्थिरतरं सारं वन्दे घोराघमर्दनम्। आगतोऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः॥
Verse 41
त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणो ऽहमृणत्रयात् द्धबुद्धियुक्तमिति घ , छ च कालार्तिनाशनमिति घ कालार्तिदलनमिति ग , ङ , घ , ज च पालिताखिलदेवेशमिति घ स्थिततरमिति ग , घ , ङ च वन्देहमरिमर्दनमिति ङ वन्दे संसारमर्दनमिति ज साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस् तथा
त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणोऽहमृणत्रयात्। (पाठान्तराणि: दृढबुद्धियुक्तम्; कालार्तिनाशनम्/कालार्तिदलनम्; पालिताखिलदेवेशम्; स्थिततरम्; वन्देऽहमरिमर्दनम्/वन्दे संसारमर्दनम्।) साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा॥
Verse 42
मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक्
मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता। गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक्॥
Verse 43
पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्
पितॄणां कृते यत् श्राद्धं तदक्षयं पुण्यफलप्रदम्; अक्षयमेव तत् ब्रह्मलोकप्राप्तिदं भवति।
Frequently Asked Questions
Bathing in the great river while reciting the Gāyatrī, followed by Sandhyā worship, and then morning śrāddha with piṇḍa-dāna with Gāyatrī placed foremost.
It assigns specific salvific effects to tīrtha-stations (yoni-dvāra non-return symbolism, Vaitaraṇī cow uplifting twenty-one generations, darśana removing ṛṇa-traya) and culminates in akṣaya-śrāddha and Gadādhara-prayer aimed at dharma-artha-kāma-mokṣa.
Gadādhara (Viṣṇu at Gayā) is invoked as witness and savior for pitṛ-kārya, the remover of the threefold debt, and the giver of puruṣārthas, anchoring the rite in both devotion and doctrinal soteriology.
The chapter preserves recensional variants and manuscript notes (e.g., absent or added lines in specific manuscript groups), indicating a living ritual-text tradition with localized readings.