Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
अग्निर्देवो नगरादि-वास्तु-निर्देशात् परं भुवनकोशस्य पृथिव्याः भूगोलस्य च सुव्यवस्थितं वर्णनं प्रतिजानाति। प्रियव्रतः सप्तद्वीपान्—जम्बू-प्लक्ष-शाल्मल-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्करान्—स्वपुत्रेभ्यः विभज्य धर्म्यं प्रशासनक्रमं दर्शयति। जम्बूद्वीपे मेरु-इलावृतकेन्द्रिताः वर्षा मर्यादापर्वताश्च निर्दिश्यन्ते; उत्तरदेशाः जरामृत्युभयवर्जिताः, युगभेदातीतसमत्वयुक्ताश्च कथ्यन्ते। ततः राजधर्मात् वैराग्यप्राप्तिः—प्रियव्रतस्य, ऋषभस्य, भरतस्य च शालग्रामे विष्णुप्राप्तिः—राजवंशं तीर्थमोक्षेण संयोजयति। भरतात् सुमतिं यावत्, ततोऽिन्द्रद्युम्नादीनां वंशपरम्परा निरूप्य, एषा सृष्टिः स्वायम्भुवीति युगानुक्रमेण (कृत-त्रेता-आदि) समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा
इत्याग्नेये महापुराणे ‘नगरादिवास्तु’नाम षडधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्ताधिकशततमोऽध्यायः—स्वायम्भुवसर्गः। अग्निरुवाच—वक्ष्ये भुवनकोशं च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणम्; अग्निध्रं चाग्निबाहुं च वपुष्मान् द्युतिमांस् तथा।
Verse 2
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च—एते हि पुत्राः। (पाठभेदाः—‘गृहाणि नगरादिषु’ इति; ‘गृहाणि नगराणि तु’ इति; ‘विंश एव’ इति; ‘अष्टाभिर्विभजेदेवम्’ इति; केषुचित् ‘ईश्वर उवाच’ इति; तथा ‘सवनः क्षय एव च’ इति।) तेषां दशमो ज्योतिष्मान्; तस्य सत्यनामा सुतोऽभवत्।
Verse 3
प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ
प्रियव्रतस्य ख्याताः पुत्राः सप्तद्वीपान् पित्रा विभज्य दत्ताः। जम्बूद्वीपम् अग्नीध्राय दत्तं, प्लक्षद्वीपं च मेधातिथये दत्तम्।
Verse 4
वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्
वपुष्मते शाल्मलद्वीपं दत्तं, ज्योतिष्मते कुशाह्वयं (कुशद्वीपं) दत्तम्। द्युतिमते क्रौञ्चद्वीपं, भव्याय शाकद्वीपं च दत्तवान्।
Verse 5
पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं
सवनाय पुष्करं दत्तम्; अग्नीध्रे शतं दत्तम्। पिताऽपि नाभेः सुताय जम्बूद्वीपं लक्षप्रमाणं ‘हिमाह्वय’ इति नाम्ना दत्तवान्।
Verse 6
हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं
किम्पुरुषवर्षे हेमकूटः पर्वतः। हरिवर्षस्य नैषधः (सीमापर्वतः)। इलावृते तु मेरुमध्यस्थिते रम्ये प्रदेशे नीलाचलश्रितं (सीमाबद्धं) भवति।
Verse 7
हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं
हिरण्वते श्वेतवर्षं दत्तम्; कुरवे तु कुरून् ददौ। भद्राश्वाय भद्राश्वं दत्तं, केतुमालाय च पश्चिमं प्रदेशं दत्तवान्।
Verse 8
मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः
मेरोः प्रियव्रतः पुत्रान् अभिषिच्य वनं ययौ। शालग्रामे तपस्तप्त्वा नृपो विष्णोर्लयं ययौ॥
Verse 9
यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः
यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्यष्टवर्षाणि सत्तम। तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः॥
Verse 10
जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः
जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ न युगादिकम्। नाधमं न मध्यमं तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः॥
Verse 11
ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः
ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतोऽभवत्। ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिं गतः॥
Verse 12
भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः
भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत्। भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः॥
Verse 13
सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत
(केषुचित् पाठेषु) ‘सुतेभ्य उ इति’; (अन्यत्र) ‘रम्ये नीलाचलाश्रियम्’; (अन्यत्र) ‘रम्यं नीलाचले स्थितम्’; (अन्यत्र) ‘हिमाद्देशान्तनाभितः’; (अन्यत्र) ‘सुमतिस्ततः’ इति। स योगी—योगप्रस्तावे पुनरपि यस्य चरितं वक्ष्ये—सुमतेस्तेजसा तस्मादिन्द्रद्युम्नो नृपो व्यजायत।
Verse 14
परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः
परमेष्ठी ततस्तस्मात्; प्रतीहारस्तदन्वयः। प्रतीहारात् प्रतीहर्ता; प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः॥
Verse 15
उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः
उद्गीतोऽथ च प्रस्तारो, विभुः प्रस्तारतः सुतः। पृथुश्चैव ततो नक्तो, नक्तस्यापि गयः सुतः॥
Verse 16
नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
नरो गयस्य तनयः, तत्पुत्रोऽभूद्विराट् ततः। तस्य पुत्रो महावीर्यो, धीमांस्तस्मादजायत॥
Verse 17
महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः
महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः। त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः॥
Verse 18
सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं
मुने, तस्माद् रजसः सत्यजिद् नाम पुत्रो जज्ञे। तस्य च पुत्रशतं समजायत; तेषां मध्ये विश्वज्योतिः प्रधानः, ये भारतवंशैः पोषिताः प्रवर्धिताश्च।
Verse 19
कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः
कृत-त्रेता-आदि-युगक्रमलक्षणः सर्गः स्वायम्भुवः इति स्मृतः।
Frequently Asked Questions
A classificatory cosmography: the allocation of the seven dvīpas to Priyavrata’s sons, followed by Jambūdvīpa’s internal varṣa/mountain markers centered on Meru and Ilāvṛta, with attention to recensional variants (pāṭhabheda).
It frames geography and dynasty as dharmic pedagogy: righteous rulership culminates in renunciation, and Śālagrāma functions as a tīrtha where kings attain Viṣṇu-laya—integrating worldly order (bhukti) with liberation-oriented discipline (mukti).
Priyavrata as allocator; key recipients include Agnīdhra (Jambūdvīpa), Medhātithi (Plakṣa), Vapuṣmat (Śālmalā), Jyotiṣmat (Kuśa), Dyutimān (Krauñca), Bhavya (Śāka), and Savana (Puṣkara).
It identifies the account as Svāyambhuva-sarga, a creation remembered through the yuga-sequence beginning with Kṛta and Tretā.