Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
अत्र अग्निर्देवो गयायात्राविधिं क्रमशः निर्दिशति—श्राद्धपिण्डदानप्रधानं पितॄणां मोक्षोपायं स्वशुद्धिहेतुं च। साधकः विधिवत् श्राद्धं कृत्वा कार्पटीव्रतं गृह्णाति, दानप्रतिग्रहवर्जितः संयतः पदे पदे पितृणामुत्कर्षाय पुण्यं सञ्चिनोति। गयामाहात्म्यं सर्वान्यफलश्रुतिभ्यः श्रेष्ठं प्रतिपाद्यते—गयां प्राप्तः पुत्रः पितॄणां ‘त्राता’ भवति। ततः तीर्थयात्राक्रमः—उत्तरमानसदक्षिणमानसे स्नानतर्पणे, कनखले फल्गौ (गयाशिरसि) परमं स्थानं यत्र समृद्धिः फलति पितरश्च ब्रह्मलोकं यान्ति; धर्मारण्ये/मतङ्गाश्रमे, ब्रह्मसरसि, ब्रह्मयूपे च विधयः। अन्ते रुद्रपादे विष्णुपदे ब्रह्मपदे तथा दक्षिणाग्नि-गार्हपत्य-आहवनीयेषु कर्माणि। मन्त्ररूपाणि, ज्ञाताज्ञात-मातृपितृकुलसमावेशनसूत्राणि, लुप्तकर्मप्रायश्चित्तभावः, शतशतपीढ्युद्धारः, दशाश्वमेधफलम्, पुनर्जन्माभावश्च कथ्यते। अक्षयवटे ब्राह्मणभोजनस्य अक्षयपुण्यं प्रशस्यते; क्रमभङ्गेऽपि गयायात्रा महाफला इति उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
आ श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अथाग्निपुराणस्य द्वितीयखण्डस्यानुक्रमणिका अग्निपुराणं अथ पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच उद्यतश्चेद्गयां यातुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः विधाय कार्पटीवेशं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणं
श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितं, कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितं, संवत् …। अथ अग्निपुराणस्य द्वितीयखण्डस्यानुक्रमणिका। अथ पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः—गयायात्राविधिः। अग्निरुवाच— “उद्यतश्चेद् गयां यातुं, श्राद्धं कृत्वा विधानतः; विधाय कार्पटीवेशं, ग्रामस्यापि प्रदक्षिणम्।”
Verse 2
कृत्वा प्रतिदिनङ्गच्छेत् संयतश्चाप्रतिग्रही गृहाच्चलितमात्रस्य गयया गमनं प्रति
प्रतिदिनं नित्यकर्माणि कृत्वा संयतः अप्रतिग्रही च गयां प्रति गन्तुं प्रतिदिनं प्रस्थितः स्यात्; गृहात् चलितमात्रस्यापि गयागमनमेव लक्ष्यं भवेत्।
Verse 3
स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणान्तु पदे पदे ब्रह्मज्ञानेन किं कार्यं गोगृहे मरणेन किं
पितॄणां तु पदे पदे स्वर्गारोहणसोपानं श्राद्धादिकं भवति; अत्र किं ब्रह्मज्ञानेन कार्यम्? गोगृहे मरणेन वा किं फलम्?
Verse 4
किं कुरुक्षेत्रवासेन यदा पुत्रो गयां व्रजेत् गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्
यदा पुत्रो गयां व्रजेत् तदा कुरुक्षेत्रवासेन किं प्रयोजनम्? गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवति।
Verse 5
पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किन्न दास्यति ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा
पादाभ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किं न दास्यति? ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथैव च।
Verse 6
वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रं नरकाद्भयभीरवः
कुरुक्षेत्रे पुंसां वासः चतुर्विधा मुक्तिरिति; नरकाद्भयभीरवः पितरः पुत्रं काङ्क्षन्ति (तैः त्राणाय)।
Verse 7
गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति मुण्डनञ्चोपवासश् च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः
यो यः पुत्रो गयां यास्यति स नः त्राता भविष्यति। मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः॥
Verse 8
न कालादिर्गयातीर्थे दद्यात् पिण्डांश् च नित्यशः पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्ततमं कुलं
गयातीर्थे कालाद्यपेक्षां विना नित्यशः पिण्डान् दद्यात्। पक्षत्रयनिवासी पितृलोकस्थः सप्तसप्ततितमं कुलं पुनाति॥
Verse 9
गन्तुमिति ख , ग , घ , छ , ज च यदि इति घ , ग , झ च अष्टकासु च वृद्धौच गयायां मृतवासरे अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह
‘गन्तुम्’ इति पाठः ख-ग-घ-छ-ज-शाखासु; ‘यदि’ इति पाठः घ-ग-झ-शाखासु। अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां मृतवासरे च—अत्र मातुः पृथक् श्राद्धं कार्यम्; अन्यत्र पतिना सह (पितृणा সহ) संयुक्तं कार्यम्॥
Verse 10
पित्रादिनवदैत्यं तथा द्वादशदैवतं प्रथमे दिवसे स्नायात्तीर्थे ह्य् उत्तरमानसे
प्रथमे दिवसे उत्तरमानसतीर्थे स्नायात्। तत्र पित्रादिनवदैत्यान् तथा द्वादशदैवतानि च तर्पयेत्॥
Verse 11
उत्तरे मानसे पुण्ये आयुरारोग्यवृद्धये सर्वाघौघविधानाय स्नानं कुर्याद् विमुक्तये
उत्तरे मानसे पुण्ये आयुरारोग्यवृद्धये। सर्वाघौघविनाशाय स्नानं कुर्याद् विमुक्तये॥
Verse 12
सन्तर्प्य देवपित्रादीन् श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत् दिव्यान्तरीक्षभौमस्थान् देवान् सन्तर्पयाम्यहं
देवपितृप्रभृतीन् सन्तर्प्य श्राद्धकर्ता पिण्डदः भवति—“दिव्येऽन्तरीक्षे भौमे च स्थितान् देवान् अहं सन्तर्पयामि।”
Verse 13
दिव्यान्तरीक्षभौमादि पितृमात्रादि तर्पयेत् पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः
दिव्यान्तरीक्षभौमादीन् तथा पितृमातृकुलान् तर्पयेत्—पितरं पितामहं चैव तथा प्रपितामहम्।
Verse 14
माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातामहः
माता पितामही चैव तथा प्रपितामही; मातामहः प्रमातामहः वृद्धप्रमातामहश्च।
Verse 15
तेभ्योन्येभ्य इमान् पिण्डानुद्धाराय ददाम्यहं ॐ नमः सूर्यदेवाय सोमभौमज्ञरूपिणे
तेभ्यः अन्येभ्यश्च इमान् पिण्डान् उद्धारार्थं ददाम्यहम्। ॐ नमः सूर्यदेवाय सोमभौमज्ञरूपिणे।
Verse 16
जीवशुक्रशनैश्चारिराहुकेतुस्वरूपिणे उत्तरे मानसे स्नाता उद्धरेत्सकलं कुलं
जीवशुक्रशनैश्चारिराहुकेतुस्वरूपिणं तम् उपास्य, उत्तरे मानसे स्नातः सकलं कुलम् उद्धरेत्।
Verse 17
सूर्यं नत्वा व्रजेन्मौनी नरो दक्षिणमानसं अ , छ , ज च वृद्धप्रमातृकामह इति क , ग , छ , ज च तेभ्यस्तेभ्य इति घ , ज च सोमभौमस्वरूपिणे इति घ स्नात्वेति क सूर्यं दृष्ट्वा इति ङ ततो दक्षिणमानसमिति ग , घ , ज , झ च दक्षिणे मानसे स्नानं करोमि पितृतृप्तये
सूर्यं नत्वा मौनी नरो दक्षिणमानसतीर्थं व्रजेत्। “वृद्धेभ्यः प्रमातृभ्यः मातामहेभ्यश्च” इति, “तेभ्यस्तेभ्यः” इति, “सोमभौमस्वरूपिणे” इति च मन्त्रैः स्नात्वा, “सूर्यं दृष्ट्वा” इति, ततः “दक्षिणमानसं” इति च संकल्पयेत्—“दक्षिणे मानसे पितृतृप्तये स्नानं करोमि।”
Verse 18
गयायामागतः स्वर्गं यान्तु मे पितरो ऽखिलाः श्राद्धं पिण्डन्ततः कृत्वा सूर्यं नत्वा वदेदिदं
गयायामागतः श्राद्धं पिण्डदानं च कृत्वा, सूर्यं नत्वा इदं वदेत्—“मेऽखिलाः पितरः स्वर्गं यान्तु।”
Verse 19
ॐ नमो भानवे भर्त्रे भवाय भव मे विभो भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्वपितॄणां भवभावितः
ॐ नमो भानवे भर्त्रे। भवाय नमः; हे विभो, भव मे प्रसन्नः। भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्वपितॄणां भवभावितः।
Verse 20
कव्यवालानलः सोमो यमश् चैवार्यमा तथा अग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः पितृदेवताः
कव्यवाहानलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा। अग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाश्च पितृदेवताः॥
Verse 21
आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह मदीयाः पितरो ये च मातृमातामहादयः
आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह। मदीयाः पितरो ये च मातृमातामहादयः॥
Verse 22
तेषां पिण्डप्रदाताहमागतो ऽस्मि गयामिमां उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणपूजितं
तेषां पिण्डप्रदाताहं गयामिमामुदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणपूजितां प्राप्तोऽस्मि।
Verse 23
नाम्ना कनखलं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानाञ्च भयङ्करैः
कनखलं नाम तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। सिद्धानां प्रीतिजननं पापानां च भयङ्करम्॥
Verse 24
लेलिहानैर् महानागै रक्ष्यते चैव नित्यशः तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति क्रीडन्ते भुवि मानवाः
लेलिहानैर्महानागैः रक्ष्यते चैव नित्यशः। तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति क्रीडन्ते भुवि मानवाः॥
Verse 25
फल्गुतीर्थं ततो गच्छेन्महानद्यां स्थितं परं नागाज्जनार्दनात् कूपाद्वटाच्चोत्तरमानसात्
ततो गच्छेत् फल्गुतीर्थं महानद्यां स्थितं परम्। नागाज्जनार्दनात् कूपाद्वटाच्चोत्तरमानसात्॥
Verse 26
एतद् गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते मुण्डपृष्ठनागाद्याश् च सारात् सारमथान्तरं
एतद् गयाशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते। मुण्डपृष्ठनागाद्याश्च सारात् सारमथान्तरम्॥
Verse 27
करोमि पितृदैवते इति ज भानवे तस्मै इति ङ देवर्षिगणसेवितमिति घ , ज च देवतागणसेवितमिति झ तत्र स्नाता दिवमिति ज फल्गुं गयाशिर इति ख , ङ , छ च यस्मिन् फलति श्रीर्गौर्वा कामधेनुर्जलं मही दृष्टिरम्यादिकं यस्मात् फल्गुतीर्थं न फल्गुवत्
“पितृदैवतेऽहं करोमि” इति संकल्प्य भानवे “तस्मै” इति च निवेदयेत्। देवर्षिगणैर्देवतागणैश्च सेवितं तत्तीर्थं; तत्र स्नातो दिवं प्राप्नोति। फल्गुं “गयाशिरः” इति प्रसिद्धम्। यस्मिन्नत्र श्रीः फलति, गावो वर्धन्ते, कामधेनुफलप्राप्तिर्भवति, जलं मही च सुफलौ भवतः, रम्यदर्शनादिकं च जायते; तस्मात् फल्गुतीर्थमिदं, न तु ‘फल्गु’वत् निष्फलम्।
Verse 28
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरं एतेन किं न पर्याप्तं नृणां सुकृटकारिणां
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्। एतेन किं न पर्याप्तं नृणां सुकृतकारिणाम्॥
Verse 29
पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रात्सरांसि च फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने
पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रात्सरांसि च। फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने॥
Verse 30
फल्गुतीर्थे तीर्थराजे करोति स्नानमादृतः पितॄणां ब्रह्मलोकाप्त्यै आत्मनो भुक्तिमुक्तये
फल्गुतीर्थे तीर्थराजे स्नानं करोत्यादृतः। पितॄणां ब्रह्मलोकाप्त्यै आत्मनो भुक्तिमुक्तये॥
Verse 31
स्नात्वा श्राद्धी पिण्डदो ऽथ नमेद्देवं पितामहं कलौ माहेश्वरा लोका अत्र देवी गदाधरः
स्नात्वा श्राद्धी पिण्डदः स्यात् नमेद्देवं पितामहम्। कलौ माहेश्वरा लोका अत्र देवी गदाधरः॥
Verse 32
पितामहो लिङ्गरूपी तन्नमामि महेश्वरं गदाधरं बलं काममनिरुद्धं नरायणं
लिङ्गरूपिणं पितामहं नमामि; महेश्वरं नमामि; गदाधरं विष्णुं नमामि; बलं कामं च; अनिरुद्धं नारायणं च नमामि।
Verse 33
ब्रह्मविष्णुनृसिंहाख्यं वराहादिं नमाम्यहं ततो गदाधरं दृष्ट्वा कुलानां शतमुद्धरेत्
ब्रह्मविष्णुनृसिंहाख्यं वराहादिरूपं च तं नमामि; ततः गदाधरं दृष्ट्वा कुलानां शतमुद्धरेत्।
Verse 34
धर्मारण्यं द्वितीये ऽह्नि मतङ्गस्याश्रमे वरे मतङ्गवाप्यां संस्नाय श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत्
द्वितीयेऽह्नि धर्मारण्यं गत्वा मतङ्गस्य वरेऽाश्रमे; मतङ्गवाप्यां संस्नाय श्राद्धं कृत्वा पिण्डदः भवेत्।
Verse 35
मतङ्गेशं सुद्धेशं नत्वा चेदमुदीरयेत् प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश् च साक्षिणः
मतङ्गेशं शुद्धेशं नत्वा इदं उदीरयेत्—प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः।
Verse 36
मयागत्य मतङ्गे ऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता स्नानतर्पणश्राद्धादिर्ब्रह्मतीर्थे ऽथ कूपके
मयागत्य मतङ्गेऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता; ब्रह्मतीर्थेऽथ कूपके स्नानतर्पणश्राद्धादि कृतम्।
Verse 37
अतो देव इति ख , ग , घ , छ च नारायणमिति ख , ग , ङ च श्राद्धदः पिण्डद इति ख मतङ्गेशञ्च सिद्धेशमिति ज ब्रह्मतीर्थेत्रेति ख तत्कूर्पयूपयोर्मध्ये श्राद्धं कुलशतोद्धृतौ महाबोधतुरुं नत्वा धर्मवान् स्वर्गलोकभाक्
ततः ‘अतो देव…’ इति तथा ‘नारायणम्…’ इति जपेत्। केषुचित् पाठेषु ‘श्राद्धदः पिण्डदः’ इति, तथा मतङ्गेश-सिद्धेशयोः, ब्रह्मतीर्थस्य च निर्देशः। कूर्प-यूपयोर्मध्ये श्राद्धं कृत्वा कुलस्य शतं समुद्धरेत्; महाबोधितरुं प्रणम्य धर्मवान् स्वर्गलोकं प्राप्नोति।
Verse 38
तृतीये ब्रह्मसरसि स्नानं कुर्याद्यतव्रतः स्नानं ब्रह्मसरस्तीर्थे करोमि ब्रह्मभूतये
तृतीये ब्रह्मसरसि स्नानं कुर्याद् यतव्रतः। ‘स्नानं ब्रह्मसरस्तीर्थे करोमि ब्रह्मभूतये’ इति जपन्।
Verse 39
पितॄणां ब्रह्मलोकाय ब्रह्मर्षिगणसेविते तर्पणं श्राद्धकृत् पिण्डं प्रदद्यात्तु प्रसेचनं कुर्याच्च वाजपेयार्थी ब्रह्मयूपप्रदक्षिणं
पितॄणां ब्रह्मलोकाय ब्रह्मर्षिगणसेविते तर्पणं श्राद्धकृत् कुर्यात् पिण्डं प्रदद्यात् तथा। प्रसेचनं च कुर्याच्च; वाजपेयफलार्थी तु ब्रह्मयूपं प्रदक्षिणं कुर्यात्।
Verse 40
एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलन्ददाति आम्नाय सिक्ताः पितरश् च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा
एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्तः आम्रस्य मूले सलिलं ददाति। आम्नायसिक्ताः पितरश्च तृप्ता; एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा।
Verse 41
ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य कुलानां शतमुद्धरेत् फल्गुतीर्थे चतुर्थे ऽह्नि स्नात्वा देवादितर्पणं
ब्रह्माणं नमस्कृत्य कुलानां शतमुद्धरेत्। फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽह्नि स्नात्वा देवादितर्पणं कुर्यात्।
Verse 42
कृत्वा श्राद्धं सपिण्डञ्च गयाशिरसि कारयेत् पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः
श्राद्धं सपिण्डं च कृत्वा गयाशिरसि कारयेत्। गयाक्षेत्रं पञ्चक्रोशं, गयाशिरः पुनरेकक्रोशमित्युच्यते॥
Verse 43
तत्र पिण्डप्रदानेन कुलानां शतमुधरेत् मुण्डपृष्ठे पदं न्न्यास्तं महादेवेन धीमता
तत्र पिण्डप्रदानेन कुलानां शतमुद्धरेत्। मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता॥
Verse 44
मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर उदाहृतं इत्य् अन्तः पाठश्छ पुस्तके नास्ति ब्रह्मसदस्तीर्थे इति घ ब्रह्मशिरस्तीर्थे इति ख तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चापि प्रसेचनमिति ख , छ च तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चाम्रप्रसेचनमिति ग , घ , ङ , ज च साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमं कृतं
मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर इति कीर्तितम्। तत्र ब्रह्मसदस्तीर्थं ब्रह्मशिरस्तीर्थमेव वा॥ तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्च प्रसेचनान्वितः। फलमाप्नोति; केषुचिद् आम्रप्रसेचनमुच्यते॥ साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमः कृतः॥
Verse 45
अमृतं तत्र वहति पितॄणान्दत्तमक्षयं स्नात्वा दशाश्वमेधे तु दृष्ट्वा देवं पितामहं
अमृतं तत्र वहति पितॄणां दत्तमक्षयम्। स्नात्वा दशाश्वमेधस्य पुण्यं प्राप्नोति, पितामहदर्शनं च देवस्य॥
Verse 46
रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा नेह भूयो ऽभिजायते शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दत्वा गयाशिरे
रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा नेह भूयोऽभिजायते। शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दत्त्वा गयाशिरे तद् फलमाप्नुयात्॥
Verse 47
नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः पायसेनाथ पिष्टेन शक्तुना चरुणा तथा
नरकस्थाः दिवं यान्ति, स्वर्गस्थाः मोक्षमाप्नुयुः; पायसेन तथा पिष्टेन, शक्तुना चरुणा च—एतैः हविर्भिः फलमिदं भवति।
Verse 48
पिण्डदानं तण्डुलैश् च गोधूमैस्तिलमिश्रितैः पिण्डं दत्वा रुद्रपदे कुलानां शतमुद्धरेत्
तण्डुलैर्गोधूमैस्तिलमिश्रितैः पिण्डदानं समाचरेत्; रुद्रपदे पिण्डं दत्त्वा कुलानां शतमुद्धरेत्।
Verse 49
तथा विष्णुपदे श्राद्धपिण्डदो ह्य् ऋणमुक्तिकृत् पित्रादीनां शतकुलं स्वात्मानं तारयेन्नरः
तथा विष्णुपदे श्राद्धपिण्डदो ह्यृणमुक्तिकृत्; पित्रादीनां शतकुलं स्वात्मानं च तारयेन्नरः।
Verse 50
तथा ब्रह्मपदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् दक्षिणाग्निपदे तद्वद्गार्हपत्यपदे तथा
तथा ब्रह्मपदे श्राद्धी पितॄन् ब्रह्मलोकं नयेत्; दक्षिणाग्निपदे तद्वद् गार्हपत्यपदे तथा।
Verse 51
पदे वाहवनीयस्य श्राद्धी यज्ञफलं लभेत् आवसथ्यस्य चन्द्रस्य सूर्यस्य च गणस्य च
आहवनीयपदे श्राद्धी यज्ञफलं लभेत्; आवसथ्यस्य तथा चन्द्रस्य सूर्यस्य च गणस्य च पदेषु च।
Verse 52
अगस्त्यकार्त्तिकेयस्य श्राद्धी तारयते कुलं आदित्यस्य रथं नत्वा कर्णादित्यं नमीन्नरः
अगस्त्यकार्त्तिकेययोः श्राद्धं यः करोति स कुलं तारयति। आदित्यस्य रथं नत्वा कर्णादित्यं च यो नमति, स नरः पुण्यभ्रंशं न प्राप्नोति।
Verse 53
अदः कुलमुक्तिकृदिति ग , ज च पिण्डदो ह्य् अतिमुक्तिकृदिति घ स्वात्मनेति ज ब्रह्मपदे श्राद्धमिति झ वरुणस्याथ चेन्द्रस्येति ङ आवसथ्यस्य चेन्द्रस्येति छ आवसथ्यस्य सेन्द्रस्येति ज रथं दृष्ट्वेति ख , छ च कनकेशपदं नत्वा गयाकेदारकं नमेत् सर्वपापविनिर्मुक्तः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत्
कनकेशपदं नत्वा गयाकेदारकं नमेत्। सर्वपापविनिर्मुक्तः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत्॥
Verse 54
विशालो ऽपि गयाशीर्षे पिण्डदो ऽभूच्च पुत्रवान् विशालायां विशालो ऽभूद्राजपुत्रो ऽब्रवीद् द्विजान्
विशालोऽपि गयाशीर्षे पिण्डदोऽभूच्च पुत्रवान्। विशालायां विशालोऽभूद्राजपुत्रोऽब्रवीद् द्विजान्॥
Verse 55
कथं पुत्रादयः स्युर्मे द्विजा ऊचुर्विशालकं गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति
कथं पुत्रादयः स्युर्मे? द्विजा ऊचुर्विशालकम्—गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति॥
Verse 56
विशालो ऽपि गयाशीर्षे पितृपिण्डान्ददौ ततः दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं पुरुषांस्तांश् चपृष्टवान्
विशालोऽपि गयाशीर्षे पितृपिण्डान्ददौ ततः। दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं पुरुषांस्तांश्च पृष्टवान्॥
Verse 57
के युयन्तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकं अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकं गतः शुभान्
यदा ते पृच्छन्ति स्म, तदा सीता एकैव विशालकं प्रति प्रोवाच— “अहं सीता; तव जनकः पिता जनकः शुभैः सह इन्द्रलोकं गतः।”
Verse 58
मम रक्तः पिता पुत्र कृष्णश् चैव पितामहः अब्रवीत् नरकं प्राप्ता त्वया मुक्तीकृता वयं
मम पिता रक्तः, मम पुत्रः, तथा पितामहः कृष्णश्च—तेऽब्रुवन्— “नरकं प्राप्ता वयं त्वया मुक्तीकृताः।”
Verse 59
पिण्डदानाद् ब्रह्मलोकं ब्रजाम इति ते गताः विशालः प्राप्तपुतादी राज्यं कृत्वा हरिं ययौ
पिण्डदानात् वयं ब्रह्मलोकं गमिष्याम इति ते उक्त्वा गताः। ततः विशालः पुत्रादिसम्पदं प्राप्य राज्यं कृत्वा अन्ते हरिं ययौ।
Verse 60
प्रेतराजः स्वमुक्त्यै च वणिजञ्चेदमब्रवीत् प्रेतैः सर्वैः सहार्तः सन् सुकृतं भुज्यते फलं
प्रेतराजः स्वमुक्त्यर्थं वणिजं प्रति इदमब्रवीत्— “सर्वैः प्रेतैः सह पीडितः सन् जनः स्वसुकृतस्य फलं भुङ्क्ते।”
Verse 61
श्रवणद्वादशीयोगे कुम्भः सान्नश् च सोदकः दत्तः पुरा स मध्याह्ने जीवनायोपतिष्ठते
श्रवणनक्षत्रयुक्तायां द्वादश्यां, कुम्भः सान्नः सोदकश्च यः पुरा दत्तः, स मध्याह्ने जीवनरक्षणायोपतिष्ठते।
Verse 62
धनं गृहीत्वा मे गच्छ गयायां पिण्डदो भव वणिग्धनं गृहीत्वा तु गयायां पिण्डदो ऽभवत्
मम धनं गृहीत्वा गयां गच्छ; तत्र पिण्डदः भव। वणिजो धनं गृहीत्वा स गयायां निश्चयेन पिण्डदोऽभवत्।
Verse 63
ददौ गत इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च सार्थश् च सोदक इति छ प्रेतराजः सह प्रेतैर् मुक्तो नीतो हरेः पुरं गयाशीर्षे पिण्डदानादात्मानं स्वपितॄंस् तथा
“ददौ” “गतः” इति—ख-ग-घ-ङ-छ-জ-काराणां दृष्टान्ताः; “सार्थः” इत्यपि, तथा “सोदकः” इति छकारस्य। गयाशीर्षे पिण्डदानात् प्रेतराजः प्रेतैः सह मुक्तो हरेः पुरं नीयते; तथा कर्ता स्वात्मानं स्वपितॄंश्च तारयति।
Verse 64
पितृवंशे सुता ये च मातृवंशे तथैव च गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः
पितृवंशे ये सुताः, मातृवंशे तथैव ये; गुरुश्वशुरबन्धूनां च येऽन्ये बान्धवा मृताः।
Verse 65
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पुङ्गवस् तथा
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः। क्रियालोपगताश्च ये, जात्यन्धाः पुङ्गवास्तथा॥
Verse 66
विरूपा आमगर्भा ये ज्ञाताज्ञाताः कुले मम तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्य् अक्षय्यमुपतिष्ठतां
विरूपा आमगर्भा ये ज्ञाताज्ञाताः कुले मम। तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्॥
Verse 67
ये केचित् प्रेतरूपेण तिष्ठन्ति पितरो मम ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन सर्वदा
ये केचित् प्रेतरूपेण तिष्ठन्ति पितरो मम ते सर्वे पिण्डदानेन नित्यं तृप्तिमायान्तु।
Verse 68
पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर् वै कुलतारकैः आत्मनस्तु तथा देयो ह्य् अक्षयं लोकमिच्छता
पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर् वै कुलतारकैः; आत्मनस्तु तथा देयो ह्य् अक्षयं लोकमिच्छता।
Verse 69
पञ्चमे ऽह्नि गदालोले स्नायान्मन्त्रेण बुद्धिमान् गदाप्रक्षालने तीर्थे गदालोले ऽतिपावने
पञ्चमेऽह्नि गदालोले स्नायान्मन्त्रेण बुद्धिमान्; गदाप्रक्षालने तीर्थे गदालोलेऽतिपावने।
Verse 70
स्नानं करामि संसारगदशान्त्यै जनार्दन नमो ऽक्षयवटायैव अक्षयस्वर्गदायिने
स्नानं करामि संसारगदशान्त्यै जनार्दन; नमोऽक्षयवटायैव अक्षयस्वर्गदायिने।
Verse 71
पित्रादीनामक्षयाय सर्वपापक्षयाय च श्राद्धं वटतले कुर्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनं
पित्रादीनामक्षयाय सर्वपापक्षयाय च; श्राद्धं वटतले कुर्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनम्।
Verse 72
एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता किम्पुनर्बहुभिर्भुक्तैः पितॄणां दत्तमक्षयं
एकस्मिन् विप्रे भोजिते कोटिर्भवति भोजिता; बहुभिर्भुक्तैः किं पुनः—पितॄणां दत्तमक्षयं भवति।
Verse 73
प्रेतराजेत्यादिः, स्वपितॄंस्तथेत्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति शुभकर्मविवर्जिता इति झ पिण्डेनानेनेति ङ वटतटे इति ज गयायामन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः वटं वटेश्वरं नत्वा पूजयेत् प्रपितामहं
गयायामन्नदाता यः स पितॄणां पुत्रतां याति; तस्माद्वटं वटेश्वरं नत्वा प्रपितामहं पूजयेत्।
Verse 74
अक्षयांल्लभते लोकान् कुलानां शतमुद्धरेत् क्रमतो ऽक्रमतो वापि गयायत्रा महाफला
अक्षयांल्लभते लोकान् कुलानां शतमुद्धरेत्; क्रमतोऽक्रमतो वापि गयायात्रा महाफला।
Frequently Asked Questions
The chapter prescribes performing śrāddha first, adopting kārpaṭī (austere/mendicant-like) conduct, daily regulated observances, self-restraint, and avoiding acceptance of gifts while traveling with Gayā as the explicit destination.
Key sites include Uttara-Mānasa and Dakṣiṇa-Mānasa (bathing and pitṛ-satisfaction), Kanakhala, Phalgu-tīrtha/Gayāśiras (central śrāddha and piṇḍa rites), Dharmāraṇya/Mataṅga-āśrama, Brahma-saras and the Brahma-yūpa, and stations such as Rudrapāda, Viṣṇupada, Brahmapada, and fire-associated padas.
It explicitly includes paternal and maternal lineages, known and unknown kin, those for whom rites lapsed, those without descendants, those who died prematurely (including in the womb), and other deceased relations connected through teacher/father-in-law networks—seeking universal satisfaction through piṇḍa-dāna.
Gayā is presented as uniquely potent: each step aids ancestral ascent; offerings become “imperishable”; specific stations promise Brahmaloka for pitṛs and even non-rebirth for the pilgrim (e.g., by touching Rudrapāda), emphasizing deliverance across generations.