Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
अग्निर्वसिष्ठं भुवनकोशं शिक्षयति—पृथिव्याः परिमाणं, अतलादि पातालान्तं सप्ताधोलोकानां नानाविधभूमयः, तथा शेषोऽनन्तो तमसाधाररूपेण भूमेः प्रतिष्ठा इति। अधः नरकप्रदेशाः, ऊर्ध्वं सूर्यस्य लोकप्रकाशनं, सूर्यचन्द्रनक्षत्रमण्डल-ग्रहलोकानां क्रमशो दूरीपरिमाणानि, ध्रुवपर्यन्तं महर्जनस्तपःसत्य/ब्रह्मलोकपर्यन्तं च लोकक्रमः वर्ण्यते। ब्रह्माण्डं तस्यावरणानि च—जलाग्निवाय्वाकाशभूतादि-महत्-प्रधानपर्यन्तानि—साङ्ख्यतत्त्वभाषया वैष्णवभावेन समन्वितानि; विष्णुः शक्तिश्च सृष्टेः कारणशक्तिरिति प्रतिपाद्यते। ज्योतिषशास्त्रवत् सूर्यरथः कालचक्रं छन्दोमयाश्वाः, ध्रुवपुच्छकः शिशुमाराकृतिः, गङ्गायाः दिव्यप्रादुर्भावः स्मरणमात्रेण पापनाशक इति स्तूयते। अन्ते विष्णोः सत्ताज्ञानाधारत्वं, एतद्भुवनकोशपाठस्य पुण्यफलप्रदत्वं च निगद्यते।
Shlokas
Verse 1
झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं
छन्दोऽनुक्रमे— ‘झ’ इति: स्वादूदका द्वित्रिगुणा; ‘छ’ इति: पञ्चाशत्कोटिविस्तृता। अथ विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ‘भुवनकोषः’। अग्निरुवाच— भूमेर्विस्तारः सप्ततिसहस्राणि स्मृतः; उच्छ्रायो दशसाहस्रम्; पातालानां चैकैकस्य सहस्रम्।
Verse 2
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं
अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत्। महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम्॥
Verse 3
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः। भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखम्॥
Verse 4
पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं
पातालानामधश्च शेषोऽस्ति, स तामसभावेन विष्णुरिति कथ्यते। गुणानन्त्यात् स एव अनन्त इति प्रसिद्धः, स च शिरसा महीम् धारयति।
Verse 5
भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं
भुवोऽधो नरका नैके सन्ति; तत्र वैष्णवो न पतति। यावद् नभः परतः प्रसृतं तावत् रविणा भासिता पृथ्वी इति मतम्।
Verse 6
भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः
भूमेः सापेक्षं रविमण्डलं योजनलक्षं विशिष्टम् इति कथ्यते। रविसापेक्षं चन्द्रः लक्षेण, चन्द्रात् नाक्षत्रमण्डलं लक्षेण इति।
Verse 7
द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः
भाद् द्विलक्षाद् बुधः स्थितः; बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः। शुक्राद् द्विलक्षेण कुजः, भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः।
Verse 8
गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च
गुरोर्द्विलक्षतः सौरिः; शनेर्लक्षात् सप्तर्षयः। ऋषिभ्यः लक्षाद् ध्रुवः, ततोऽपि उच्छ्रयेण त्रैलोक्यम् इति।
Verse 9
ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः
ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः। जनो द्विकोटितस्तस्माद् यत्रासन् सनकादयः॥
Verse 10
जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः
जनात् तपश्चाष्टकोट्या वैराजा यत्र देवताः। षणवत्या तु कोटीनां तपसः सत्यलोककः॥
Verse 11
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः। पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः॥
Verse 12
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश। एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः॥
Verse 13
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः। वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा॥
Verse 14
दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं
हे मुने, दशोत्तराणि शेषतत्त्वानि पूर्वपूर्वात् क्रमशः प्रत्येकं जायन्ते; महान्तमपि समावृत्य प्रधाना प्रकृतिः मूलाधारतया समवस्थिता।
Verse 15
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
अनन्तस्य न कश्चिदन्तोऽस्ति, न च तस्य सङ्ख्यानं विद्यते; सा परा प्रकृतिः, हे मुने, अशेषस्य सर्वस्य हेतुभूता।
Verse 16
असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति
तत्र चेदृशानां जनानामसङ्ख्यातानि शाण्डानि जायन्ते; यथा दारुणोऽग्निस्तिलेषु तैलं निष्कर्षति, तथैव स यातना पुमांसं सारं निष्पीडयतीति कथ्यते।
Verse 17
प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया
प्रधानेऽपि स्थितो व्यापी चेतनात्मा स्वात्मवेदनप्रकाशः; स सर्वभूतान्तरात्मत्वेन प्रधानं च पुमांश्च धारयति।
Verse 18
विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
हे महाप्राज्ञ, विष्णुशक्त्या परस्परं वृतौ संश्रयधर्मिणौ; तयोः पृथग्भावप्रतीतेः कारणं संश्रयस्य च सा एव शक्तिः।
Verse 19
अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं
‘अ’ ‘वै’ इत्येतौ ङकारेण निर्दिश्येते; ‘अयुतानि’ इति जकारेण। ‘सङ्ख्यानं नैव विद्यते’ इति घ-झकाराभ्यां, ‘सङ्ख्यानं न च विद्यते’ इति गकारेण। ‘पुमानपि’ इति घ-झकाराभ्यां। ‘प्रधानेऽवस्थितम्’ इति ख-ग-ङकारैः, ‘सर्वभूतानुभूतया’ इति ङकारेण, ‘द्वयोः’ इति झकारेण। स एव सर्गकाले क्षोभकारणभूतः, महामुने—यथा जले शैत्यं वातः कणिकागतं वहति।
Verse 20
जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि
जगच्छक्तिस्तथा विष्णोः, सा च प्रधानप्रतिपादिका। विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि।
Verse 21
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म, यतः सर्वमिदं जगत्। भास्करस्य रथो नव सहस्राणि योजनानाम्।
Verse 22
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम।
Verse 23
सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं
सार्धकोटिश्च तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै योजनानां तु तस्याक्षः; तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्—त्रिनाभि मतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकम्।
Verse 24
संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः
संवत्सरमयमेव कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्। विवस्वतः द्वितीयक्षो माने चत्वारिंशत्सहस्राणि भवन्ति॥
Verse 25
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते। अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद् युगार्धयोः॥
Verse 26
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत
ह्रस्वोऽक्षस्तद् युगार्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै। हयाश्च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत॥
Verse 27
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः। यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठोऽवस्थितो ध्रुवः॥
Verse 28
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे। ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः॥
Verse 29
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं
एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम्। निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमम्॥
Verse 30
भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो
भूमेराहूतसम्प्लवे इति (पाठभेदः) । ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी। दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो॥
Verse 31
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान्। स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैरृषिभिर्वरैः॥
Verse 32
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः। हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः॥
Verse 33
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणम्। रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः॥
Verse 34
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च
वामदक्षिणतो युक्ता दशसंख्यया समन्विता सा गणना वामतो दक्षिणतश्च प्रवर्तते; त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च, अर्थात् ३३३०० इति।
Verse 35
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः
तथा त्रयस्त्रिंशद्देवाः सूर्यस्य क्षणदाकरं पिबन्ति; पितरश्च सूर्यरश्मिसंस्थिताः एकां कलां पिबन्ति।
Verse 36
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य बुधस्य; अष्टाभिस्तुरगैर्युक्तो बुधस्तेन रथेनापि चरति।
Verse 37
शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः
शुक्रस्यापि रथोऽष्टाश्वः; भौमस्यापि रथस्तथा। वृहस्पते रथोऽष्टाश्वः; शनेरप्यष्टाश्वको रथः।
Verse 38
स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा
स्वर्भानोश्च रथोऽष्टाश्वः; केतोश्चाष्टाश्वको रथः। यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा स्थिरा/हितान्विता बभूव।
Verse 39
सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः
पद्माकरात् समुद्भूता पवित्रा भुवनविस्तृतिः पर्वताद्यादिसंयुक्ता। हरिः ज्योतिर्मयः सर्वं जगद् व्याप्नोति—नद्यः पर्वतान् समुद्रान् वनानि च—तस्य सर्वव्यापकत्वात् सर्वपापप्रणाशिनी भवति।
Verse 40
यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं
यदस्ति यन्न चास्तीति सर्वं विष्णुरेव; विष्णुज्ञानविजृम्भितं जगत्। न विज्ञानमृते किञ्चिद् विद्यते; ज्ञानं विष्णुः परम्पदं।
Verse 41
तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्
तत् कुर्यात् येन विष्णुः स्यात्—सत्यं ज्ञानमनन्तकम्। यः पठेद् भुवनकोषं हि सः अवाप्तसुखात्मभाक्।
Verse 42
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश्च तथा शुभाशुभाधिपो हरिः।
Frequently Asked Questions
Precise cosmological and astronomical metrics (yojana, lakṣa, koṭi, niyuta) for Earth’s dimensions, the stacked lokas, planetary distances, and the construction-measures of the Sun’s chariot (axle, wheel, spokes, rims), framed within a theological cosmology.
It turns cosmography into devotion and discernment: locating Viṣṇu as the ground of all tattvas and worlds, praising Gaṅgā’s purifying remembrance, and promising sukha to the reciter—thereby aligning jyotiḥśāstra-style knowledge with purification and liberation-oriented contemplation.
A symbolic celestial configuration described as Hari’s form in the heavens, with Dhruva positioned at its tail, used to explain cosmic rotation and devotional visualization of the sky as a theophany.
The brahmāṇḍa is described with successive enclosures and higher principles (bhūtādi, mahat, pradhāna), while asserting that Viṣṇu and Śakti are the causal power behind manifestation, integrating tattva-analysis into Vaiṣṇava theism.