Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
अध्यायेऽस्मिन् गयातीर्थयात्राकथानन्तरं श्राद्धकल्पः प्रतिपाद्यते। गयायां विशेषतः सङ्क्रान्तौ च तीर्थप्रभाववर्धितं श्राद्धं कथ्यते। पात्रतायाः सिद्ध्यर्थं शुभकालः (शुक्लपक्षे चतुर्थ्यादारभ्य), पूर्वदिननिमन्त्रणं, यतिसाधुस्नातकश्रोत्रियादीनां पात्राणां चयनं, अपात्रवर्जनं च निर्दिश्यते। पितृमातृपक्षयोः त्रयाणां प्रतिनिधीनां आसनविधानं, ब्रह्मचर्यसदृशसंयमः, कुशदर्भपवित्रविन्यासः, विश्वेदेवपितृआवाहनं यव-तिलविकिरणेन, अर्घ्य-उदकदानं मन्त्रैः, देवपितृपरिक्रमाभेदः (सव्य-अपसव्य) च विवृणोति। अग्निहोत्रिणां होमः, अनग्नीनां हस्तदानविधानं, ततः भोजनं तृप्तिप्रश्नः, उच्छिष्टव्यवस्था, पिण्डन्यासः, अक्षय्योदक-आशीर्वादः, स्वधोच्चारणं दक्षिणादानं च। एकोद्दिष्ट-सपिण्डीकरण-अभ्युदयिकश्राद्धभेदाः, अन्नैः तृप्तिकालाः, पङ्क्तिपावनब्राह्मणलक्षणं, तिथिफलानि, अक्षयकालाः, तथा गयाप्रयागगङ्गाकुरुक्षेत्रादिषु तीर्थेषु अक्षयश्राद्धफलप्रशंसा च संक्षेपेण कथ्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रा नाम षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पः अग्निर् उवाच कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः
इत्याग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये ‘गयायात्रा’ नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः ‘श्राद्धकल्पः’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—कात्यायनी मुनीनाह: यथा श्राद्धं तथा वदे; गयादौ पुण्यक्षेत्रेषु विशेषतः सङ्क्रान्त्यादौ श्राद्धं कुर्वीत।
Verse 2
काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्
काले यथोचिते शुक्लपक्षे वा चतुर्थ्याः ऊर्ध्वमेव वा, सम्यग् आद्यं सम्पाद्य, पदर्क्षे सति पूर्वेद्युः निमन्त्रयेत्।
Verse 3
यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्
यतीन् वा गृहस्थसाधून् वा स्नातकान् श्रोत्रियान् द्विजान्; अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टान् आचारसंयुतान् पूजयेत्।
Verse 4
सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ आचारसंस्कृतानिति ग , ज च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि
देवकर्मणि सम्यक् सम्पाद्य, चित्रिकुष्ठ्यादिरोगिणो वर्जयेत्। अनिमन्त्रितान् न गृह्णीयात्; स्नातान् शुचीन् दान्तान् प्राङ्मुखान् च गृह्णीयात्।
Verse 5
उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्
उपवेशयेत् त्रीन् पित्र्यादीन् एकैकम् उभयत्र वा; एवं मातामहादीन् च शाकैरपि च कारयेत्।
Verse 6
तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च वाग्यतः
तदह्नि ब्रह्मचारी स्यात् अकोपोऽत्वरितो मृदुः। सत्योऽप्रमत्तोऽनध्वन्योऽस्वाध्यायश्च वाग्यतः॥
Verse 7
सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्
सर्वांश्च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने। दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकं चरेत्॥
Verse 8
विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्
विश्वान्देवानावाहयिष्ये इति पृच्छेद् ‘आवाहये’ इति च। विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्॥
Verse 9
विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्
‘विश्वे देवाः शृणुत इमं; पितॄन् आवाहयिष्ये’ इति च। पृच्छेद् ‘आवाहये’ इत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्॥
Verse 10
तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा
ततः तिलान् विकीर्य ‘आयान्तु’ इत्यादि मन्त्रं जपेत्। पित्र्यकर्मणि सपितृत्रेण सह तर्पणं निषिञ्चेत्, ‘शं नो देवीः’ इत्यादि त्रिभिः ऋचाभिः।
Verse 11
यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा इति श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते
‘यवोऽसि’ इति जपन् पित्रे यवान् दद्यात्; सर्वत्र तिलानपि दद्यात्—‘तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः, प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः, स्वधा’ इति। ततः ‘श्रीश्च ते…’ इति जपन् पुष्पं दद्यात्, हैमे वा राजते पात्रे निक्षिपेत्।
Verse 12
औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्
औदुम्बरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे वा प्रदक्षिणां कुर्यात्। देवानाम् अपसव्यं, पितॄणां तु सव्यं आचरेत्।
Verse 13
अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्य् अस्वाध्यायश्चेति ख , घ च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते
‘अत्वरितोऽत्यृजुः’ इति नियमः; ‘सत्ये प्रपन्नोऽनध्वन्यो ह्यस्वाध्यायश्च’ इति च। सपवित्रकरेषु च एकैकस्य एकैकेन मन्त्रेण कर्म कुर्यात्। या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुः, या अन्तरिक्षा उत पार्थिवीः; हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु। विश्वे देवा एष वोऽर्घः स्वाहा; पितरेष ते स्वाहा।
Verse 14
अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत् पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः
एवमेव प्रथमे संस्रवे पितामहादेः आरभ्य चरेत्। ‘पितृभ्यः स्थानमसि’ इति वदन् पात्रं न्युब्जं कृत्वा अधोमुखं स्थापयेत्।
Verse 15
अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च
अत्र गन्धद्रव्याणि पुष्पाणि धूपं दीपं चाच्छादनं दानं च, घृताक्तमन्नमुद्धृत्य, ‘अग्नौ किमिदं करिष्ये?’ इति संकल्प्य पृच्छेत्; ततः अग्नौ कर्म समाचरेत्।
Verse 16
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः
‘कुरुष्व’ इत्यभ्यनुज्ञातः साग्निकोऽनले जुहुयात्; अनग्निकः तु पितृहस्ते सपवित्रे मन्त्रतः आहुतिं दद्यात्।
Verse 17
अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे
‘अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा’ इति प्रथमाहुतिः; ततः ‘सोमाय पितृमते’ इति; अनन्तरं ‘यमाय’ तथा ‘आङ्गिरसे’ इति परा आहुतयः।
Verse 18
हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्
हुतशेषमन्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत्—‘पृथिवी ते पात्रं द्यौः पिधानम्’ इति। ततः ‘अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा’ इति जप्त्वा, ‘इदं विष्णुः’ इत्युक्त्वा द्विजाङ्गुष्ठमन्ने निवेशयेत्।
Verse 19
अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्
‘अपहत’ इति जप्त्वा तिलान् विकीर्य, अन्नं प्रदाययेत्। ‘जुषध्वम्’ इति चोक्त्वा, ततः गायत्र्यादि मन्त्रान् जपेत्।
Verse 20
एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अनग्निको जले चैवेति ङ स्वधेति क देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः
‘एकैकस्येत्यादिः’—‘प्रथमे चरेदित्यन्तः’ इति पाठो झ-पुस्तके न विद्यते। (भेदपाठाः—‘अनग्निको जले चैव’ इति ङ; ‘स्वधेति’ इति क।) देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च नमः। स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमो नमः।
Verse 21
तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्
तृप्तान् ज्ञात्वा अन्नं विकिरेत्, अपो दद्यात् सकृत् सकृत्। पूर्ववद् गायत्रीं जप्त्वा ‘मधु मधु’ इति वै जपेत्।
Verse 22
तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः
‘तृप्ताः स्थ’ इति सम्पृच्छेत्; ते ‘तृप्ताः स्म’ इति वै वदेरन्। शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः समाहरेत्।
Verse 23
उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः
उद्धृत्य उच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनम्। दद्यात् कुशेषु त्रीन् पिण्डान्; आचान्तेषु परे जगुः।
Verse 24
आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः
आचान्तेषु उदकं पुष्पाणि अक्षतानि प्रदापयेत्। अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः।
Verse 25
अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च
अघोराः पितरः सन्तु, गोत्रं नो वर्धतां सदा। दातारो नोऽभिवर्धन्तां, वेदाः सन्ततिरेव च॥
Verse 26
श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि
श्रद्धा च नो माव्यगमद्, बहुदेयं च नोऽस्तु इति। अन्नं च नो बहु भवेत्, अतिथींश्च लभेमहि॥
Verse 27
याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्
याचितारश्च नः सन्तु, मा च याचिष्म कञ्चन। स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्॥
Verse 28
स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके
स्वधां वाचयिष्ये; पृच्छेद् अनुज्ञातश्च वाच्यताम्। पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके॥
Verse 29
स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां
स्वधोच्यतामस्तु; स्वधा उच्यमानस्तथैव च। अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणाम्॥
Verse 30
स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख , छ च प्रार्थयेत्तत इति घ , ज , झ च अघोराः पितर इत्य् आदिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख , छ पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्
“स्वाहायै नित्यमेव भवन्तु” इति मन्त्रं जपित्वा ततः प्रार्थनां कुर्यात्—“अघोराः पितरः…” इत्यादिम्। अनन्तरं यथाशक्ति दैवे पैत्रे च दानं दद्यात्; ततः “विश्वे देवाः प्रीयन्ताम्” इति वाचयित्वा वाजमन्त्रेण विसर्जयेत्।
Verse 31
आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा
“आमावाजस्य…” इत्यादिमन्त्रं जपन् तान् अनुव्रज्य, विप्रान् प्रदक्षिणं कृत्वा, गृहं विशेत्। एवं मासि मासि अमावास्यायां तदाचरेत्।
Verse 32
एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्
एकोद्दिष्टश्राद्धं प्रवक्ष्यामि। श्राद्धं पूर्ववदाचरेत्; किन्तु एकं पवित्रं, एकमर्घ्यं, एकं पिण्डं च प्रदापयेत्।
Verse 33
नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः
नावाहनाग्नौकरणं; अत्र हि विश्वे देवा न (प्रयोज्याः)। तृप्तिप्रश्ने द्विजः “स्वदितम्” इति वा “सुखदितम्” इति वदेत्।
Verse 34
उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्
अक्षय्ये (अव्यये) विसर्गे च “उपतिष्ठताम्” इति प्रयोगः; अपरे “अभिरम्यताम्” वा “अभिरताः स्म” इति वदन्ति। शेषं पूर्ववदाचरेत्।
Verse 35
सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं
सपिण्डीकरणविधिं वक्ष्ये—अब्दान्ते मध्यतोऽपि वा। पितॄणां त्रीणि पात्राणि, प्रेतस्यैकं पात्रकं भवति॥
Verse 36
सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति
सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च। गन्धोदकेन संयुक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति॥
Verse 37
प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्
‘ये’ ‘समाना’ इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां प्रेतपात्रं पितृपात्रे समं कुर्यात्। पूर्ववत् पिण्डदानादिभिः प्रेतानां पितृता भवेत्॥
Verse 38
अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं
अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये, सर्वं तु पूर्ववत्। पूर्वाह्णे जपेत् पितृमन्त्रवर्जं, प्रदक्षिणविधिना च तत्॥
Verse 39
उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः
उपचारान् ऋजुकुशान् तिलान् अन्नार्थान् च यवान् इह दत्त्वा। तृप्तिप्रश्नं ततः कुर्यात्, द्विजः ‘सम्पन्नं सुसम्पन्नम्’ इति वदेत्॥
Verse 40
गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैर् इह इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये
“गन्धोदकेन सिक्तानि” इति केषुचित् पाठेषु दृश्यते। अनन्तरं “अथाभ्युदयिकम्” इत्यादि विधिः प्रवर्तते; “यवैरिह …” इत्यन्तः पाठो झ-प्रतिकृतौ न विद्यते। दधि- अक्षत- बदरादिभिः पिण्डान् कृत्वा नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये इति वदेत्; ततः “प्रीयन्ताम्” इति पृच्छेत्, एतच्चाक्षय-दानकाले वाच्यम्।
Verse 41
नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्
अथ यदा “नान्दीमुखान् पितॄन् वाचयिष्ये किम्” इति पृच्छति, तदा “नान्दीमुखाः पितृगणाः प्रीयन्ताम्” इति वदेत्।
Verse 42
नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः
नान्दीमुखाः पितरः—पिता, तत्पिता (पितामहः), प्रपितामहः; तथा मातामहः, प्रमातामहः, वृद्धप्रमातृकामहश्च—एते स्मरणीयाः।
Verse 43
स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत् तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा
स्वधाकारं अन्नं युञ्जीत, युग्मान् विप्रान् भोजयेत्। पितॄणां तृप्तिं च ग्राम्यैः पदार्थैः, तथा औषधिभिश्च, अहं वक्ष्ये।
Verse 44
मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च
मासं तृप्तिः तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः; मत्स्यैर्मासद्वयं, मार्गैस्त्रयं वै, शाकुनेन च।
Verse 45
चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट् छागलेन तु कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु
चतुरः रौरवे नियोज्याः; पञ्चमषष्ठौ छागले; सप्तमाष्टौ कूर्मे; नवमः तु वाराहे एव।
Verse 46
मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा
मेषमांसेन दशाहं; माहिषैः पार्षतैः शिवैश्च व्रतसमाप्तिः। संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा।
Verse 47
वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु
वार्धीनसस्य मांसेन द्वादशवार्षिकी तृप्तिः। खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु च (विधीयते)।
Verse 48
महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्
वर्षासु महाशल्काः; मघायां श्राद्धं ततः अक्षयं च। मन्त्राध्यायी अग्निहोत्री शाखाध्यायी षडङ्गवित् च पात्रम्।
Verse 49
तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः
तृणाचिकेतः त्रिमधुः धर्मद्रोणपाठकः। त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी—एते पङ्क्तिपावनाः स्मृताः।
Verse 50
षतवदर्याद्या इति ग , छ च तथा वन्यैर् इति ख , ङ च वत्सरं रौरवेणाथेति घ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ लोहितच्छागक इति ग , घ , ङ च मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ जलद्रोणस्येति झ कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः
‘षतवदर्याद्या…’ इति ग-छ-पाठयोः; ‘तथा वन्यैः…’ इति ख-ङ-पाठयोः; ‘वत्सरं रौरवेणाथ…’ इति घ-पाठे; ‘पञ्चकं छागाः तेन तु…’ इति ङ-पाठे; ‘लोहितच्छागक…’ इति ग-घ-ङ-पाठेषु; ‘मघाश्राद्धमिहाक्षयम्’ इति झ-पाठे; ‘जलद्रोणस्य…’ इति झ-पाठे। अथ काम्यानां व्रतानां कल्पं वक्ष्ये—प्रतिपदि धनं बहु, द्वितीयायां स्त्रियः पराः, चतुर्थ्यां धर्मकामदः।
Verse 51
पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः
पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु सिद्धिं याति न संशयः। षष्ठ्यां श्रैष्ठ्यभागी स्यात्, सप्तम्यां कृषिभागभाक्; अष्टम्यामर्थलाभकः।
Verse 52
नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत् एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं
नवम्यां चैकशफा लभ्यते, दशम्यां गो-गणो भवेत्। एकादश्यां परीवारः, द्वादश्यां धनधान्यकम्।
Verse 53
ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं
ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां च शास्त्रतः। मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितम्॥
Verse 54
सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से
सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ। चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे॥
Verse 55
ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत
तेऽपि कुरुक्षेत्रे जाताः ब्राह्मणा वेदपारगाः । दूरमध्वानं प्रस्थिता यूयन्तेभ्योऽवसीदन्, श्रान्ता विषण्णाश्चाभवन् ॥
Verse 56
श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः
श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद् ब्रह्मलोकदम् । श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः ॥
Verse 57
तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्
तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे । पितुः पितामहस्याथ परस्य प्रपितामहात् ॥
Verse 58
ह , घ च मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क दशार्णेषु इति ख , ग , ङ , छ च ते ऽभिजाता इति ख , घ च कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं
केषुचित् पाठेषु— ‘मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता’ इति; अन्यत्र ‘दशार्णेषु’ इत्यादि पाठभेदाः, तथा ‘तेऽभिजाता’ इति, ‘कुर्यात् सुपुत्रोऽपि’ इति च। ‘तत्पितुरित्यादिः’ आरभ्य ‘प्रपितामहादि’ पर्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति। एवं मातृपक्षेऽपि मातामहादिषु श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत श्राद्धकृत्फलम् ॥
Verse 59
तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा
तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयम् । अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा ॥
Verse 60
तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा
माघस्य तृतीया तथा भाद्रपदस्यापि तृतीया, फाल्गुनस्य अमावास्या, तथा पुष्यसम्बद्धा एकादशी (पौष्यैकादशी) अपि व्रतत्वेन विधीयते।
Verse 61
आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा
आषाढमासे दशमी, माघमासे सप्तमी, श्रावणे कृष्णपक्षे अष्टमी, तथा आषाढे पूर्णिमा च प्रशस्यते।
Verse 62
कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः
कार्तिकी फाल्गुनी च, तथा ज्यैष्ठे शुक्लपक्षस्य पञ्चदशी (पूर्णिमा) च विधीयते। स्वायम्भुवाद्या मनवो निर्दिश्यन्ते; तेषामाद्याः किलाक्षयाः प्रोक्ताः।
Verse 63
गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी
गया, प्रयागः, गङ्गा, कुरुक्षेत्रं, नर्मदा, श्रीपर्वतः, प्रभासः, शालग्रामः, वाराणसी—एते पुण्यतीर्थविशेषाः।
Verse 64
गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु
तेषु तीर्थेषु गोदावरी प्रशस्ता; तथा स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु श्राद्धकर्मणः करणं विशेषफलप्रदम्।
Frequently Asked Questions
It emphasizes correct sequencing—invitation and eligibility, seating and kuśa/pavitra setup, Viśvedevas and Pitṛ invocations with yava/tila, the deva–pitṛ orientation rules (apasavya/savya), and the closing acts (tṛpti-prashna, piṇḍa placement, akṣayya-udaka, svadhā recitation, dakṣiṇā).
By framing śrāddha as both dharma (duty to ancestors and social order) and a mokṣa-supporting act: tīrtha-based and time-based ‘akṣaya’ merit uplifts Pitṛs, purifies the performer, and aligns household life (bhukti) with transcendent welfare (mukti).
The chapter outlines the standard śrāddha, then specifies ekoddiṣṭa-śrāddha (single offerings), sapiṇḍīkaraṇa (four vessels; preta integrated into Pitṛ status), and abhyudayika śrāddha (auspicious rite invoking Nāndīmukha Pitṛs with pitṛ-mantras omitted).
Gayā, Prayāga, the Gaṅgā, Kurukṣetra, the Narmadā, Śrīparvata, Prabhāsa, Śālagrāma, Vārāṇasī, and (among them) the Godāvarī and sites like Strīpuruṣottama are named as highly meritorious settings.