Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
अग्निः प्रयागमाहात्म्यं प्रवर्तयन् प्रयागं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदं देवर्षिसङ्गमस्थानं (ब्रह्मविष्ण्वादीनाम्) इति वदति। गङ्गातटमृत्तिका धारिता लेपिता वा सूर्य इव तमो नाशयन्ती पापनाशिनी इति कर्ममाध्यमेनान्तःशुद्धिं दर्शयति। गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्याः ‘जघनं’, तत्र प्रयागः ‘अन्तरुपस्थ’ इव—भूगोलः देवदेहत्वेन निरूप्यते। प्रतिष्ठान-कम्बला-अश्वतर-भोगवती-तीर्थानि प्रजापतेर्वेद्याः, वेदाः यज्ञाश्च तत्र मूर्तिमन्त इव; नामोच्चारणमात्रेणापि पुण्यं भवति। सङ्गमे दान-श्राद्ध-जपाः अक्षयाः; प्रयागे मरणेच्छूनां दृढनिश्चयश्चोक्तः। हंसप्रपतन-कोटितीर्थ-अश्वमेधतीर्थ-मानसतीर्थ-वासरकादीनि स्थाना निर्दिश्य, माघमासमहिमा तथा गङ्गायाः त्रिषु परमस्थानेषु (गङ्गाद्वार-प्रयाग-गङ्गासागर) दुर्लभत्वं प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः
इत्याग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकादशाधिकशततमोऽध्यायः—प्रयागमाहात्म्यम्। अग्निरुवाच—प्रयागस्य परमं माहात्म्यं वक्ष्ये यद् भुक्तिमुक्तिप्रदम्। प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वादयो देवाः मुनिवराश्च निवसन्ति।
Verse 2
च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी
गङ्गातीरसमुद्भूतां मृदं यो धारयेत् सदा। स पापहर्ता भवति सूर्यवत् तेजसा युतः॥ यो मूर्ध्नि गङ्गातीरजां मृदं वहति मानवः। स अर्करूपं बिभर्ति तमोनाशाय केवलम्॥ भक्तिमुक्तिफलप्रदं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्। तत्र सरितः सागराश्च सिद्धगन्धर्वयोषितः॥ तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी॥
Verse 3
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता। तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता॥
Verse 4
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्। प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः॥
Verse 5
प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः
प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरावुभौ। तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः॥
Verse 6
तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि
तत्र प्रयागके वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्त इव स्थिताः। अस्य तीर्थस्य स्तवनादपि नामसङ्कीर्तनादपि महत्पुण्यं प्राप्यते॥
Verse 7
मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं
मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते। प्रयागे सङ्गमे दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयफलप्रदम्॥
Verse 8
न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति
हे विप्र, न देववचनादपि न लोकवचनादपि, अन्तकाले प्रयागे मरणं प्रति या मतिः सा नोत्क्रमणीयाऽस्ति॥
Verse 9
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यश्च चापराः। तेषां सर्वेषां सान्निध्यमत्रैव; अतः प्रयागः परमोऽन्ततः॥
Verse 10
वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं
अत्र वासुकेर्भोगवत्यां हंसप्रपतनं परं तीर्थं प्रशस्यते। तत्र त्र्यहस्नानफलम् गवां कोटिप्रदानादिदानफलसमं भवति॥
Verse 11
प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा
मनीषिणो वदन्ति—माघमासे प्रयागे गङ्गायमुनयोः सङ्गमे सर्वत्र सुलभा गङ्गा, किन्तु त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा, तत्रैव परमशुद्धिदायिनी।
Verse 12
गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च
गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागर-सङ्गमे च—अत्र दानं कृत्वा दिवं याति; अत्रैव च राजेन्द्रो जायते।
Verse 13
वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा
सङ्गमादौ वटमूले मृतः विष्णुपुरीं व्रजेत्; उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतां तथा।
Verse 14
कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं
कोटीतीर्थम् अश्वमेधतीर्थं गङ्गायमुनयोः उत्तमः सङ्गमः, मानसं रजसा हीनं तीर्थं, तथा परं वासरकतीर्थं—एतानि प्रधानतीर्थानि प्रकीर्तितानि।
Frequently Asked Questions
Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.
The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.
It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.
Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).
By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.