Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे भगवान् अग्निः सामान्यतीर्थप्रशंसां परित्यज्य गङ्गायाः परमपावनत्वं विशेषेण निरूपयति। यत्र यत्र गङ्गा प्रवहति तत्र देशः स्वयमेव पवित्रो भवतीति भूगोलोऽपि धर्मवाहक इति प्रतिपाद्यते। सा साधूनां परमा गतिः शरणं च; नित्यपूजनात् पितॄन् अपि पुत्रपौत्रांश्च उद्धरतीति कथ्यते। दर्शन-स्पर्शन-पान-स्तुतिपाठादयः सरलाः क्रियाः महाफलप्रदाः, दीर्घतपसामपि अतिशयफलदाः; मासपर्यन्तं गङ्गातटे भक्त्या स्थितिः सर्वयज्ञानां फलसमाना इति। अस्थिशेषाणां गङ्गायां स्थितौ तावत्कालं स्वर्गवासः सिध्यतीति श्राद्धकर्मणि महत्त्वं दर्श्यते। अन्ते सर्वसुलभकृपया अन्धादयः अपि गङ्गातीर्थसेवनात् देवतुल्यत्वं प्राप्नुवन्तीति भुक्तिमुक्त्योः लोकतन्त्रमार्गरूपेण गङ्गा स्तूयते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रा माहात्म्यं नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः अथ दशाधिकशततमो ऽध्यायः गङामाहात्म्यं अग्निर् उवाच गङामाहात्म्यमाख्यास्ये सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशा पावना वराः
इति आग्नेये महापुराणे ‘तीर्थयात्रामाहात्म्यं’ नाम नवाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ दशाधिकशततमोऽध्यायः ‘गङ्गामाहात्म्यं’। अग्निरुवाच—गङ्गामाहात्म्यमाख्यास्ये; सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा। येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशाः पावनाः वराः।
Verse 2
ह अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानामित्यादिः, नैमिषं परमन्तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रामाहात्म्यमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गतिर्गङ्गा तु भूतानां गतिमन्वेषतांअप्_११०००२अब् सदा गङ्गा तारयते चोभौ वंशौ नित्यं हि सेविता
अग्निरुवाच— सर्वतीर्थानां माहात्म्यमित्यादि; “नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्” इति। (आग्नेये महापुराणे ‘तीर्थयात्रामाहात्म्यम्’ इत्यन्तः पाठो झ-पुस्तके नास्ति।) गतिमन्वेषतां भूतानां गङ्गा एव गति:। नित्यं सेविता गङ्गा उभौ वंशौ सततं तारयति।
Verse 3
चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमं गङां मासन्तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्
चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमम्। गङ्गां मासं तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्॥
Verse 4
सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति
सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी। यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति॥
Verse 5
अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर् गच्छन्ति तुल्यतां गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारी सो ऽघहार्कवत्
अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर्गच्छन्ति तुल्यताम्। गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारि सोऽघहार्कवत्॥
Verse 6
दर्शनात् स्पर्शनात् पानात्तथा गङ्गेतिकीर्तनात् पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशीथ सहस्रशः
दर्शनात् स्पर्शनात् पानात् तथा गङ्गेति कीर्तनात्। पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशः सहस्रशः॥
Frequently Asked Questions
Darśana (seeing), sparśana (touching), pāna (drinking), and kīrtana (reciting/singing her praises) are explicitly listed as purifying acts.
It presents the Gaṅgā as both bhukti-mukti-dā (bestower of worldly enjoyment and liberation), where accessible devotional actions yield both material auspiciousness and ultimate spiritual release.
It states that the Gaṅgā, when continually worshipped, delivers both lines of ancestry—forefathers and descendants—highlighting intergenerational merit.
Yes. It notes that a concluding reading ending with “tīrtha-yātrā-māhātmyam” is not found in the ‘Jha’ manuscript, indicating a textual variant.