Adhyaya 119

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भारतवर्षं नामाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः महाद्वीपादि अग्निर् उवाच लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतम् शक्तिमानृक्षपर्वत इति घ , छ च शुक्तिमानृक्षपर्वत इति ज नव भेदा भवन्त्यस्येति झ शक्तिमत इति ख , ग , घ , झ च लक्ष्ययोजनमनेन क्षीरोदेन समन्ततः

इत्याग्नेये महापुराणे ‘भारतवर्ष’नामाष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथैकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ‘महाद्वीपादि’ आरभ्यते। अग्निरुवाच—लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतं समन्ततः; (पाठभेदः—शक्तिमान्/शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः अथवा शक्तिमत्)। अस्य नव भेदा भवन्ति; समन्ततः क्षीरोदेन लक्ष्ययोजनप्रमाणेन परिवृतम्।

Verse 2

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरास् तथा

क्षारसमुद्रेण संवेष्टितः प्लक्षद्वीपः तत्र स्थितः; मेधातिथेः सप्त पुत्राः अपि प्लक्षद्वीपस्य ईश्वराः (अधिपतयः) भवन्ति।

Verse 3

स्याच्छान्तभयः शिशिरः सुखोदय इतः परः आनन्दश् च शिवः क्षेमो ध्रुवस्तन्नामवर्षकं

शान्तभयः, शिशिरः, सुखोदयः, इतः परः, आनन्दः, शिवः, क्षेमः, ध्रुवः—इति तस्य नामवर्षकाः (नामप्रदाः) विशेषणाः।

Verse 4

मर्यादाशैलो गोमेधश् चन्द्रो नारददुन्द्भी सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजास्तज्जनाः शुभाः

मर्यादाशैलः, गोमेधः, चन्द्रः, नारददुन्दुभी, सोमकः, सुमनाः, वैभ्राजशैलः—तज्जनाश्च शुभाः (तत्र वसन्ति) इति।

Verse 5

नद्यः प्रधानाः सप्तात्र प्लक्षाच्छाकान्तिकेषु च जीवनं पञ्चसास्रं धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

अत्र सप्त प्रधानाः नद्यः; प्लक्षे शाकान्तिकेषु च आयुः पञ्चसहस्रं; धर्मश्च वर्णाश्रमात्मकः (प्रवर्तते)।

Verse 6

आर्यकाः कुरवश् चैव विविंशा भाविनश् च ते विप्राद्यास्तैश् च सोमो ऽर्च्यो द्विलक्षश्चाब्धिलक्षकः

आर्यकाः कुरवश्चैव विविंशा भाविनश्च ते; विप्राद्यैः सह तैः सर्वैः सोमोऽर्च्यः; द्विलक्षं चाब्धिलक्षकं च (फलम्)।

Verse 7

मानेनेक्षुरसोदेन वृतो द्विगुणशाल्मलः वपुष्मतः सप्त पुत्राः शाल्मलेशास् तथाभवन्

इक्षुरसोदकपरिखया परिवृतः द्विगुणशाल्मलनाम द्वीपः आसीत्। वपुष्मतः सप्त पुत्राः जाताः, ते शाल्मलस्यैव ईशाः अभवन्।

Verse 8

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो लोहितः क्रमात् वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभो नाम वर्षकः

क्रमेण वर्षकाः नामानि—श्वेतः, हरितः, जीमूतः, लोहितः, वैद्युतः, मानसः, सुप्रभः इति; एते वर्षणकर्तारः स्मृताः।

Verse 9

द्विगुणो द्विगुणेनैव सुरोदेन समावृतः कुमुदश्चानलश् चैव तृतीयस्तु वलाहकः

ततः परं प्रदेशः पूर्वस्य द्विगुणः, पुनर्द्विगुणितश्च; स सुरोदेन समुद्रेण समावृतः। तत्र कुमुदः, अनलः, तृतीयः वलाहकः।

Verse 10

द्रोणः कंको ऽथ महिषः ककुद्मान् सप्त निम्नगाः कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाःस्युर्ब्राह्मणादयः

द्रोणः, कङ्कः, महिषः, ककुद्मान् इति (नामानि)। सप्त निम्नगाः सन्ति। ब्राह्मणादयः वर्णाः क्रमात् कपिलाः, चारुणाः, पीताः, कृष्णाः इति वर्णिताः।

Verse 11

वायुरूपं यजन्ति स्म सुरोदेनायमावृतः द्वीपस् तथा स्मृत इति झ वर्णाश्रमात्मज इति ख , घ , ज च कुमुदश्चोन्नतश् चैवेति ख , ग , घ , ङ च कर्को ऽथेति क सुरोदेन समावृत इति घ ज्योतिष्मतः कुशेशाः स्युरुद्गिजो धेनुमान् सुतः

ते वायुरूपं देवं यजन्ति। अयं द्वीपः सुरोदेन समुद्रेण समावृतः, इति स्मृतः। केषुचित् पाठेषु—“वर्णाश्रमः तस्य आत्मजः” इति; अन्यत्र “कुमुदः च उन्नतः” इति; अपरत्र “कर्कः” इति च। ज्योतिष्मतः कुशेशः जायते; धेनुमानः सुतः उद्गिः।

Verse 12

द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश् च प्रभाकरः विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते

द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश्च प्रभाकरः । विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते ॥

Verse 13

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः

विद्रुमो हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा । कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः ॥

Verse 14

वेष्टितो ऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सो ऽप्यथ क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः

वेष्टितोऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सोऽप्यथ । क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः ॥

Verse 15

कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश् च निम्नगाः

कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानोऽथान्धकारकः । मुनिश्च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश्च निम्नगाः ॥

Verse 16

क्रौञ्चश् च वाम्नश् चैव तृतीयश्चान्धकारकः देववृत् पुण्डरीकश् च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः

क्रौञ्चश्च वाम्नश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः । देववृत् पुण्डरीकश्च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः ॥

Verse 17

द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तीर्था विप्रादयो हरिम्

द्वीपेषु द्वीपाः तथा शैलाः च यथाद्वीपं विन्यस्ताः। पुष्कराः पुष्कलाः धन्याः, तीर्थानि च विप्रादयः सह हरिं (विष्णुं) भजन्ति॥

Verse 18

यजन्ति क्रौञ्चद्वीपस्तु दधिमण्डोदकावृतः संवृतः शाकद्वीपेन हव्याच्छाकेश्वराः सुताः

क्रौञ्चद्वीपे यजन्ति। स द्वीपो दधिमण्डोदकसमुद्रेण परिवृतः, शाकद्वीपेन च संवृतः। तत्र हव्यायाः सुताः शाकेश्वराः (राजवंशः) प्रसिद्धाः॥

Verse 19

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीवकः कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमस्तन्नामवर्षकाः

जलदः कुमारः सुकुमारो मणीवकः। कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमश्च—एते वर्षाणां नामानि॥

Verse 20

उदयाख्यो जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ आम्विकेयस् तथा रम्यः केशरी सप्त निम्नगाः

उदयाख्यः जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ। आम्विकेयस्तथा रम्यः केशरी—सप्त निम्नगाः॥

Verse 21

रुद्राभ इति क विक्रम इति ख , छ च कुशल इत्य् आदिः, निम्नगा इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति तृतीयश्चानुकारक इति घ , झ च पुष्कलावत्यां तीर्था इति घ मगा मगधमनस्या मन्दगाश् च द्विजातयः यजन्ति सूर्यरूपं तु शाकः क्षीराब्धिना वृतः

मगाः मगधमनस्याः मन्दगाश्च द्विजातयः सूर्यरूपं तु यजन्ति। शाकः क्षीराब्धिना वृतः॥

Verse 22

पुष्करेणावृतः सो ऽपि द्वौ पुत्रौ सवनस्य च मसावीतो धातकिश् च वर्षे द्वे नामचिह्निते

सोपि पुष्करद्वीपेनावृतः। सवनस्य च द्वौ पुत्रौ—मसावीतो धातकिश्च; तयोर्नाम्ना द्वे वर्षे नामचिह्निते।

Verse 23

एको ऽद्रिर्मानसाख्यो ऽत्र मध्यतो वलयाकृतिः योजनानां सहस्राणि विस्तारोच्छ्रायतः समः

अत्रैक एव मानसाख्योऽद्रिर्मध्यतो वलयाकृतिः। विस्तारोच्छ्रायतः समो योजनानां सहस्रं प्रमाणतः।

Verse 24

जीवनं दशसाहस्रं सुरैर् ब्रह्मात्र पूज्यते स्वादूदकेनोदधिना वेष्टितो द्वीपमानतः

तत्र जीवनं दशसाहस्रं भवति; सुरैर्ब्रह्मा तत्र पूज्यते। स्वादूदकेन समुद्रेण द्वीपो मानतः परिवेष्टितः।

Verse 25

ऊनातिरिक्तता चापां समुद्रेषु न जायते उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

समुद्रेष्वपां न ऊनातिरिक्तता जायते; इन्दोः उदयास्तमनेषु शुक्लकृष्णपक्षयोश्च।

Verse 26

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

महामुने, सामुद्रीणामपां वृद्धिक्षयौ दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि दृष्टौ।

Verse 27

स्वादूदका बहुगुणा भूर्हैमी जन्तुवर्जिता लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः

तत्र स्वादूदका नाम भूमिः बहुगुणसमृद्धा; भूः हैमी, जन्तुवर्जिता। ततोऽपि परतः लोकालोकः शैलः, योजनायुतविस्तृतः।

Verse 28

लोकालोकस्तु तमसावृतो ऽथाण्डकटाहतः भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा

लोकालोकस्तु तमसावृतः; अथ ततोऽण्डकटाहः परतः। भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा।