Varaha Purana - Adhyaya 21
Varaha PuranaAdhyaya 2185 Shlokas

Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari-Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Dakṣayajña-vidhvaṃsaḥ, Harihara-yuddhaḥ, ca Rudrabhāga-pratiṣṭhā

Ritual-Mythology (Yajña-etiology) and Theological Reconciliation

W ramach nauki Waraha, Prithiwi opowieść przedstawia, jak Prajapati Brahma początkowo trudził się z tworzeniem istot, a z jego gniewu powstał Rudra. Rudra poślubił Gauri, lecz gdy naciskano go, by stwarzał bez wystarczającego tapasu, wycofał się w wody kosmiczne. Brahma wtedy powołał siedmiu zrodzonych z umysłu praojców, począwszy od Dakshy, a Daksha rozpoczął wielką jadźnię, w której synowie Brahmy pełnili funkcję kapłanów rtwidź. Gdy Rudra, powstały po długiej ascezie, usłyszał, że ofiara odbywa się bez jego należnego udziału, zapłonął gniewem, stworzył groźne istoty i ruszył na obrzęd. Wybuchł konflikt, kulminujący w przedłużającej się bitwie Hari, Hara, dopóki Brahma jej nie przerwał. Ugodą przyznano Rudrze najważniejszą część w jadźni, przywrócono porządek, ustanowiono jego tożsamość Paśupati oraz potwierdzono miejsce Gauri u jego boku na Kailasie, przedstawiono to jako świętą podstawę równowagi rytualnej i kosmicznej stabilności, które podtrzymują dobrostan Prithiwi.

Key Concepts

Dakṣayajña (sacrificial polity and entitlement to bhāga)Rudra’s emergence from kopa (cosmogonic affect and divine function)Tapas as prerequisite for sṛṣṭi (austerity–creation linkage)Rudrasarga (category of beings produced through Rudra’s agency)Harihara reconciliation (conflict resolution and theological integration)Rudrabhāga as ‘jyeṣṭhabhāga’ (Vedic legitimation of ritual share)Paśupati and Pāśupata-dīkṣā (identity, initiation, and authority over beings)Ritual disruption and restoration (yajña as ecological-cosmic regulator)

In this adhyaya

People

  • VarahaSpeaksVarāha
  • PrithiviSpeaksListensPṛthivī

What happens

  1. How it opens

    Within the Varāha-Pṛthivī teaching frame, the chapter opens on Prajāpati Brahmā’s difficulty in initiating sṛṣṭi, leading to the cosmogonic emergence of Rudra from Brahmā’s kopa (anger) and the immediate theological question of how creation can proceed without adequate tapas.

  2. Stories within

    Cosmogonic emergence of Rudra from Brahmā’s kopa; Rudra’s marriage with Gaurī and withdrawal into the cosmic waters for tapas; Dakṣa’s grand sacrifice staffed by Brahmā’s sons as ṛtvij-s; Rudra’s wrath, creation of fierce beings, and disruption of the yajña; Hari-Hara battle and Brahmā’s arbitration establishing Rudra’s jyeṣṭhabhāga and Paśupati status

  3. The turning point

    Brahmā’s subsequent production of the mind-born progenitors (beginning with Dakṣa) enables a grand yajña, but Rudra, after prolonged austerity and withdrawal into the cosmic waters, returns to find the sacrifice proceeding without his allotted bhāga; his indignation generates fierce beings and precipitates the disruption of Dakṣa’s rite.

  4. How it ends

    The conflict escalates into a sustained Hari-Hara battle that threatens cosmic order; Brahmā intervenes to halt the violence and brokers a settlement: Rudra is granted the foremost sacrificial share (jyeṣṭhabhāga), his Paśupati status is formalized, and ritual equilibrium is restored, allowing the sacrificial polity to function without exclusionary rupture.

Tirthas

Kailāsa (mountain abode); Dakṣa’s sacrificial residence (Dakṣasadman, non-specific); mahājala (cosmic waters, non-terrestrial).

  • KailasaKailāsa (Rudra-Gaurī abode)
  • Dakshasadman / Daksha’s sacrificial residenceDakṣasadman / Dakṣa’s sacrificial residence (non-specific)
  • Mahajala / cosmic watersMahājala / cosmic waters (non-terrestrial)
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 21

Shlokas in Adhyaya 21

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

Mahātapā rzekł: Dawniej, gdy boski Prajāpati, pragnąc stworzyć różnorodne istoty, nie mógł ich wydać na świat, ten sprawiedliwy na duszy rozmyślał głęboko.

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

Wtedy z jego gniewu powstał Rudra, promienny potęgą. Z powodu jego płaczu nazwa i stan Rudry powstały dla niego, zrodzone przez Parameṣṭhina, najwyższego stwórcę.

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

Dla niego Brahmā jako ojciec dał za żonę cnotliwą córkę, zrodzoną z Mūrti. Ta bogini sama, imieniem Gaurī, została ofiarowana przez jej ojca Bhāratī.

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

Prajāpati Brahmā osobiście ofiarował ją Rudrze o niezmierzonej formie. Otrzymawszy tę szlachetną, pięknokończystą kobietę, został napełniony najwyższą radością.

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

W czasach stworzenia Brahmā zwrócił się do niego mocą ascezy. Wielokrotnie napominany: Rudro, stwórz istoty, potężny odpowiedział: Nie jestem zdolny, i zanurzył się w wodach.

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

Kto pozbawiony jest dyscypliny ascetycznej, choć pragnie owoców ascezy, ten nie może tworzyć istot żywych. Tak rozmyślając, potężny Rudra zanurzył się w wodach.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

Gdy Pan bogów zanurzył się w tym stanie, Brahmā ponownie sprawił, że ta dziewczyna weszła w jego ciało, czyniąc ją Gaurī, najwspanialszą w blasku.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

Wtedy, pragnąc ponownie tworzyć, Błogosławiony Pan stworzył siedem istot zrodzonych z umysłu, i począwszy od Dakṣy wśród nich, potomstwo wzrosło właściwie i w należytym porządku.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

Tam wszyscy bogowie wraz z Indrą są opisywani jako synowie Dakṣāyaṇī: ośmiu Vasu, Rudrowie, Ādityowie i podobnie Marutowie.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

Ona również, Gaurī o pięknych biodrach, została wtedy przez Brahmę dana Dakṣy jako córka; ta, która w dawnych czasach, w stanie córki, została poślubiona przez Rudrę, wielkiego duchem.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

I ta bogini, Dakṣāyaṇī, narodziła się ponownie, o najlepszy z królów. Wtedy Dakṣa, radego serca, widząc własnych wnuków i stając się sprawcą ich wzrostu, rozpoczął obrzęd ofiarny, Prajāpati zamierzając przynieść zadowolenie.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

Tam wszyscy synowie Brahmy, Marīci i inni również, wykonywali kapłańskie obowiązki obrzędu, każdy ustanowiony we własnej odpowiedniej ścieżce rytualnej i dyscyplinie.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

Brahma sam był tam obecny; Marīci podobnie, a także inni znakomici. Atri był zajęty pracą ofiarną, a Aṅgiras stał się Āgnīdhrą, strażnikiem świętego ognia.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

Pulastya służył jako Hotṛ, kapłan przywołujący, a Pulaha stał się Udgātṛ, śpiewakiem. W tej ofierze Kratu służył jako Prastotṛ, przed-śpiewak; tak ci wielcy asceci pełnili posługę w obrzędzie.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

W tym doskonałym obrzędzie ofiarnym Pracetas wystąpił jako sługa odpowiadający na wezwanie rytualne. Vasiṣṭha służył jako kapłan Subrahmaṇya, a Sanaka i inni byli obecni jako członkowie zgromadzenia. Tam Brahma sam był bóstwu, któremu składano ofiary; a on, jako godny czci, był należnie uhonorowany.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

Godni czci są wnukowie Dakṣy, Rudrowie, Ādityowie, Aṅgirasowie i inni. Albowiem oni są rzeczywiście jawnymi praojcami; gdy oni są zadowoleni, świat przez to się raduje.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

Tam bogowie szukający swego wyznaczonego udziału, mianowicie Ādityowie i podobnie Vasuowie, Viśvedevy wraz z praojcami, jak również Gandharvowie i inne takie istoty, i zastępy Marutów, byli zgromadzeni.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

Otrzymywali oni swoje własne wyznaczone części ofiary tak długo, jak ofiary były składane. Przez ten czas Brahma natychmiast powstał ponownie z wód.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

Rudra, który powstał z gniewu, wcześniej był zanurzony w wielkich wodach; wtedy, promienny jak tysiąc słońc, wyszedł z wody.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

Bóstwo, złożone z całej wiedzy, ucieleśniające wszystkich bogów i nieskalane, zajaśniało przez moc tapasu, bezpośrednio oglądając cały świat.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

W owym czasie, o najlepszy z ludzi, powstało pięciorakie stworzenie (sarga): istot boskich, tych, którzy mieszkają na ziemi, oraz czterech grup należących do rodu Ara.

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

Powstanie stworzenia Raudra (Raudra-sarga) następuje w owym czasie, nawet natychmiast. Teraz, o najlepszy z ziemskich królów, posłuchaj opowieści o stworzeniu Rudry (Rudra-sarga).

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

Po praktykowaniu tapasu przez dziesięć tysięcy lat w wielkich wodach, gdy Rudra się przebudził, ujrzał ziemię z jej lasami, obfitującą w plony, piękną i pełną ludzi oraz zwierząt.

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

Wtedy usłyszał dźwięki odprawiających kapłanów (rtwidźów) w siedzibie Dakszy; a w pustelni ofiarodawców było to głoszono głośno przez tych, którzy trwają w jogicznym spokoju.

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

Wtedy, usłyszawszy te słowa, najjaśniejszy, wszechwiedzący, najwyższy Pan, zapłonął gwałtownym gniewem; i bóg wypowiedział te słowa.

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

Dawniej ja, wszechprzenikający pan, zostałem stworzony przez Mędrca (Poetę-Stwórcę) z całym jego jestestwem; i w owym czasie wypowiedział on to polecenie: Stwórz istoty żywe.

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

Przez kogo zostało teraz dokonane to dzieło, ten opis stworzenia i początku kosmosu? Tak mówiąc, najwyższy Pan z intensywnego gniewu zaryczał.

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

Gdy on ryczał, płomienie wybuchły wtedy z jego uszu. Tam pojawiły się istoty takie jak bhuty i wetale, wraz z uczruszmami, pretami i putanami.

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

Tam kuszmandowie i jatudhanowie, wszyscy o płonących twarzach, powstali w dziesiątkach milionów, uzbrojeni w rozmaite oręża.

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

Ujrzawszy zgromadzone zastępy istot, niosących oręż rozmaity, stworzył on rydwan najwspanialszy, wyposażony w wiedzę wedyjską i jej nauki pomocnicze.

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

Znajdują się tam święte nazwy, takie jak Ṛga i inne; także Aśvāstri; tri-tattwa, czyli trzy zasady; tri-veṇuka, czyli trzy strumienie; tri-pūjaka, czyli trójna cześć; tri-savana, czyli trzykrotnie dziennie; Dharmākṣa; oraz Mārutadhvani, czyli dźwięk wiatru.

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

Dzień i noc są dwoma sztandarami; prawość i nieprawość są dwoma drzewcami; sam rydwan składa się ze wszystkich gałęzi wiedzy, podczas gdy woźnica to Brahmā i inne pierwotne istoty same.

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

Gāyatrī jest jego łukiem; Oṅkāra, czyli Oṃ, jest zaiste jego cięciwą. Siedem nut muzycznych, svara, to jego strzały, tak opisywany jest Devadeva, o Suvratā.

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

Tak przygotowawszy wszystkie potrzebne materiały, potężny Pan Panów, Rudra, płonący mocą, wyruszył z gniewu na ofiarę Dakṣy, yajña.

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

Gdy bóstwo to podążało, zabrało ze sobą Ambarāṅgirasę; wówczas, w Rudrāgamie, zgubione zostały zebrane mantry kapłanów odprawiających, ṛtvij.

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

Ujrzawszy to odwrócenie tego, co oczekiwane, wszyscy kapłani odprawiający, ṛtvij, rzekli: Uzbrójcie się, o bogowie; wielkie niebezpieczeństwo was nawiedziło.

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

Zbliża się pewien potężny asura, rzekomo stworzony przez Brahmę, szukający udziału w ofierze, yajñabhāga, w tym rycie, coś niezwykle trudnego do uzyskania.

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

Tak zwróceni, bogowie rzekli wtedy do Dziadka, Mātāmaha: O Dakṣo, drogi ojcze, jakie zadanie ma tu być wykonane w naszym imieniu? Powiedz nam, co jest zamierzone.

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

Dakṣa rzekł: Chwyćcie szybko oręż; niech tu rozpocznie się walka. Gdy to zostało powiedziane, wielka bitwa wybuchła między bogami niosącymi rozmaity oręż a sługami Rudry razem.

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

Tam walczyły duchy podobne do Vetāli, Kūṣmāṇḍy oraz Graha-Pūtanāy; one również stoczyły bitwę z Lokapālami, dzierżąc rozmaite rodzaje broni.

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

Bogowie, odpierając groźne istoty, posuwali się ku siedzibie Yamy; ciskali przerażające strzały i dzierżyli miecze oraz topory.

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

W tej straszliwej bitwie nawet groźne istoty ruszyły przeciwko bogom, ciskając pochodnie, kości i strzały; pędzone gniewem, parły naprzód z siłą przed Rudrą.

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

Wtedy, w tej nadzwyczaj zaciekłej bitwie o przerażającej postaci, Rudra, w walce, przebił oczy Bhagi jedną strzałą.

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

Wtedy, pod gradem strzał Rudry, oko Bhagi zostało zniszczone. Ujrzawszy to, promienny Pūṣan, z gniewu, stanął do walki z Rudrą.

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

Ujrzawszy Pūṣana w wielkiej bitwie, wypuszczającego salwy strzał, Rudra, pogromca wrogich bohaterów, wyrwał mu wtedy zęby.

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

Wtedy, ujrzawszy te zęby Pūṣana powalone przez Rudrę, Vasus uciekły we wszystkich kierunkach, a jedenaściu Rudrów również szybko zbiegło.

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

Ujrzawszy ich nagle rozproszonych we wszystkich kierunkach, potężny Viṣṇu, zrodzony po Aditi, wtedy zwrócił się do swoich wojsk ze słowem.

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

Porzuciwszy męskie staranie, dumę i nawet własną wielkość, dokąd odeszliście? Jak to się dzieje, że wasze przedsięwzięcie, ród i pomyślność nie są szybko wspomniane?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

Kiedyś, choć obdarzony cechami Parameṣṭhina, najwyższego pana, Padmaja sam, z lęku jakby mało znaczący, składa na ziemi cześć na próżno.

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

Po wypowiedzeniu tych słów Hari wówczas wspiął się na Garutmana; Dżanardana, odziany w żółte szaty, dzierżył w swych dłoniach konchę, dysk i maczugę.

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

Wtedy powstała przerażająca, włosy jeżąca na głowie walka między Harim a Harą. Rudra, używając broni Paśupata, przebił Hariego z siłą; a Hari, gniewny, używając broni Narajana, przebił Rudrę.

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

Wtedy na niebie dwie boskie bronie, Narajana i Paśupata, rozwścieczone, walczyły zawzięcie, każda z zamiarem zniszczenia drugiej; i wówczas ich walka trwała tysiąc boskich lat.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

Tam jedna forma miała splot splecionych włosów związanych na szczycie głowy, z diademem na czole; jedna dmuchała w konchę; inna dzierżyła pomyślny bęben damaru.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

Tam jedna dzierżyła miecz; podobnie inna nosiła laskę. Jedna miała ciało lśniące od klejnotu Kaustubha; inna była przyozdobiona świętym popiołem.

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

Jedna forma wiruje maczugą; druga dzierży jedynie laskę. Jedna lśni klejnotami umieszczonymi na szyi i, nade wszystko, kośćmi; jedna ma żółtą szatę, podczas gdy druga ma pas z węży.

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

Tak te dwie rywalizujące boskie bronie, ucieleśniające moce Rudry i Narajany, były obdarzone przewagą jedna nad drugą; widząc to, Pitamaha, Brahma, obserwował sytuację.

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

Rzekł: "Niech dwie boskie bronie zostaną uśmierzone, każda zgodnie ze swą własną naturą, o wy doskonali w ślubowaniach." Tak zwrócone przez Brahmę, te dwie osiągnęły stan spokoju.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

Wtedy Brahma zwrócił się do Wisznu i Hary tymi słowami: "Wy obaj, Hari i Hara, dwaj bogowie, osiągniecie sławę na świecie."

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

A ta ofiara, choć przerwana, osiągnie pełnię. Ten świat stanie się sławny dzięki Dakszy, poprzez jego linię, ciągłość jego potomków."

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

Tak przemówiwszy do Hariego i Hary, Brahmā, pradziad światów, zwrócił się do zgromadzonych światów: "W tej sprawie niech zostanie przyznana część należąca do Rudry."

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

"Część Rudry jest najprzedniejszą częścią", taka jest ta wedyjska objawa. Dlatego, o bogowie, składajcie uwielbienie Rudrze, naszemu Parameṣṭhinowi, najwyższemu panu.

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

Niezwłocznie składajcie uwielbienie, przez te śpiewane epitety, boskiemu, który usunął oko Bhagi i połamał zęby Pūṣana, aby, zadowolony w sercu ku wam, stał się dawcą łask.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

Tak zwróceni, owi bogowie ułożyli hymn ku czci Śambhu, wielkodusznego; i ukłoniwszy się Samorodnemu, czynili to z najwyższą pobożnością.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

Bogowie rzekli: "Cześć Temu o nierównym oku; cześć tobie, Tryambako, Trójocy. Cześć Tysiącokiemu; cześć tobie, nosicielowi trójzębu."

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

Cześć Temu, który dzierży khaṭvāṅgę; cześć Temu, którego ręka niesie laskę. O Dewo, Twój blask jest jak dziesięć milionów słońc i jak płomienie ofiarnego ognia.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

O Boże, przez błędne zrozumienie doprowadziliśmy teraz tę sprawę do niejasności i braku postrzegania. Cokolwiek zostało przez nas uczynione, o Panie, niech to tutaj zostanie wybaczone, o Władco.

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

Cześć Tobie, o Śambhu, trójocy, usuwający udrękę; o nosicielu trójzębu, którego oblicze przybiera groźne formy. O Panie wszystkich bogów, o oczyszczonej naturze, bądź łaskawy, o Rudro, o Acyuto, którego istota ogarnia wszystko.

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

O Groźny, niszczycielu zęba Pūṣana; o straszliwy w formie; o długocielisty pan węży, którego gardło zdobią zwisające pętle. O rozległocielisty Acyuto, o Nīlakaṇṭho, bądź łaskawy, o Panie wszechświata, o ucieleśnieniu kosmosu.

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

O Panie, którego skuteczny czyn był wybiciem oczu Bhagi, przyjmij najprzedniejszą część tej ofiary. Bądź łaskawy, o Panie bogów, o Nīlakaṇṭho; chroń nas, Ty, który jesteś obdarzony wszelkimi cnotami.

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

O bóstwo, które przyjęło formę namaszczoną bladymi olejkami, O nosicielu czaszki, O zabójco Tripury, chroń nas we wszystkich niebezpieczeństwach. O panie Umā, O zrodzony z łodygi lotosu, zachowaj nas.

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

Dostrzegamy w twoim własnym ciele, O Panie bogów, O Nieskończony, wzniosłe Wedy wraz ze stworzeniem i pozostałymi; z ich dziedzinami pomocniczymi, z ich gałęziami wiedzy oraz z ich wersjami słowo po słowie i sekwencyjnymi, wszystkie one wchłonięte w tobie, O Boże bogów.

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

O Bhava, Śarva, Mahādeva, Pinākin, Rudra i Hara, ty; O Panie wszechświata, my wszyscy się kłaniamy. Chroń nas, O Najwyższy Panie.

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

W ten sposób wychwalany wówczas przez bogów, Maheśvara, Bóg bogów, został zadowolony; i przemówił tymi słowami do wszystkich bóstw.

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

Rudra rzekł: "Niech Bhaga odzyska swoje oko; niech zęby Pūṣana zostaną przywrócone podobnie; a także Makha. Niech Dakṣa stanie się wolny od okaleczenia; i niech Yajña również zostanie przywrócony, wraz z synami Aditi. A ja usunę również od was, O bogowie, stan bycia zredukowanym do 'stanu zwierzęcego'."

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

Ten zwierzęcy stan mieszkańców nieba, który powstał na mój widok, ten usunąłem natychmiast; dla was nastąpi stan upadku.

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

Ja zaprawdę jestem prapoczątkowym i wiecznym panem wszystkich gałęzi wiedzy; i to ja, w charakterze władcy, jestem ustanowiony pośród istot żywych.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

Dlatego w moim świecie nazwa 'Paśupati' będzie istnieć. Dla tych, którzy mnie czczą, będzie inicjacja; będzie to inicjacja Pāśupata.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

Gdy Rudra tak przemówił, Brahmā, pradziad światów, zwrócił się do Rudry z uczuciem, najpierw się uśmiechając, a potem wypowiedział te słowa.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

Zapewne, O bóstwo, ty, jako 'Pāśupati', zyskasz sławę na świecie. A ten bóg, dzięki twojemu imieniu, również zyska sławę na świecie. I staniesz się tym, który ma być czczony przez wszystkich, przez bogów i pozostałych.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

Tak przemówiwszy, mądry Brahmā zwrócił się wtedy do Dakṣy: "Daj Gaurī Rudrze, tę która została już wcześniej dla niego przyrzeczona."

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

Tak rzekłszy, Dakṣa w obecności Brahmy oddał tę dziewczynę, najjaśniejszą Gaurī, wielkiemu Rudrze.

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

Rudra przyjął ją zgodnie z właściwym obrzędem, ona o niezrównanym pięknie, starając się zadowolić Dakṣę, z należną czcią na pierwszym miejscu.

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

Gdy dziewczyna Dākṣāyaṇī została przyjęta, Praojciec (Pitāmaha, Brahmā) nadał Rudrze siedzibę, Kailāsę, położoną blisko zgromadzenia bogów.

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

Rudra również udał się wraz z bhūtami na górę Kailāsę. Bogowie także, każdy w należnym porządku, powrócili do swoich siedzib, pełni radości. Brahmā również, w towarzystwie Dakṣy, udał się do miasta Prājāpatya.

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

Tam wszyscy bogowie, wraz z Indrą, byli synami Dākṣāyaṇī: ośmiu Vasuów, Rudrowie, Ādityowie, a także Marutowie.

Inside Adhyaya 21

Tirtha focus

  • Pilgrimage MeritNo explicit tīrtha-māhātmya or pilgrimage phala is stated; merit is implied indirectly through upholding yajña-dharma and honoring Rudra’s rightful bhāga as a condition for worldly stability.

Ritual instructions

  • Primary RitualYajña-bhāga-vyavasthā (proper allotment of sacrificial shares, with Rudra’s jyeṣṭhabhāga) as a normative principle for rite-completion.
  • BenefitPrevents destructive fallout from exclusion, stabilizes the sacrificial polity, and supports cosmic-terrestrial equilibrium (Pṛthivī’s welfare) by aligning ritual distribution with divine hierarchy and function.

The narrative frame

  • Dialogue ToneDidactic-itihāsa style: etiological, reconciliatory, and norm-setting (explaining why Rudra must be honored in yajña).

The emotional journey

  • Dominant RasaRaudra (with Śānta as the reconciliatory closure)
  • Emotional ProgressionCosmic frustration (blocked creation) → awe at Rudra’s emergence → tension from exclusion in yajña → eruption of wrath and martial escalation → exhaustion and existential threat → pacification through Brahmā’s intervention → restored equilibrium and theological integration.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityPartially feasible: Kailāsa is a trans-Himalayan sacred geography often approached via the Mount Kailash yatra (permit-dependent, physically demanding); Dakṣa’s sacrificial site is not specified here and functions primarily as mythic-ritual space rather than a single identifiable destination.
  • Best SeasonFor Mount Kailash yatra: late spring to early autumn (typically May–September), subject to route access and permits.
  • Modern Location NameMount Kailash (Kangrinboqê), Tibet Autonomous Region (China)
  • Related FestivalMahaśivarātri (broadly associated with Rudra/Śiva devotion; not specified in-chapter)

Frequently Asked Questions

The narrative frames yajña as a system requiring inclusion and proportional distribution (bhāga) to maintain social and cosmic stability; exclusion produces disorder, while negotiated recognition—here, Rudra’s jyeṣṭhabhāga—restores equilibrium. It also presents tapas as a necessary condition for legitimate creation and authority.

No tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified. The principal temporal marker is Rudra’s austerity duration described as ‘daśavarṣasahasrāṇi’ (ten thousand years) in the cosmic waters before re-emergence.

Environmental balance is implied through yajña as a regulator of cosmic order that indirectly stabilizes Pṛthivī: when ritual order collapses through conflict, destructive beings proliferate and violence spreads; when the rite is reconciled and shares are properly assigned, the narrative signals a return to orderly functioning of the world and its inhabitants.

The chapter references Brahmā/Prajāpati, Rudra (Śiva), Gaurī/Dākṣāyaṇī, Dakṣa, Viṣṇu (Hari), and Brahmā’s sons/sages as ritual functionaries (Marīci, Atri, Aṅgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vasiṣṭha, and others), along with divine collectives (Ādityas, Vasus, Maruts, Viśvedevās, Pitṛs, Gandharvas).

Ask anything about Adhyaya 21 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play