Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

మహాతపా అన్నాడు—పూర్వకాలంలో దేవుడైన ప్రజాపతి వివిధ ప్రజలను సృష్టించదలచి, అవి ప్రదర్శింపలేకపోయినప్పుడు, ఆ ధర్మాత్ముడు గాఢంగా ఆలోచించాడు।

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

అప్పుడు ఆయన కోపం నుండి ప్రతాపవంతుడైన రుద్రుడు ఉద్భవించాడు. అతని రోదనము (రుదనము) వలన పరమేష్ఠి అతనికి ‘రుద్ర’ అనే నామస్థితిని కలిగించాడు।

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

అతనికి భార్యార్థంగా బ్రహ్ముడు మూర్తి-సంభవమైన శుభకన్యను ఇచ్చాడు. ‘గౌరీ’ అనే ఆ దేవిని ఆమె తండ్రి భారతీ స్వయంగా సమర్పించాడు।

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

అమితదేహుడైన రుద్రునికి ప్రజాపతి బ్రహ్ముడు స్వయంగా ఆమెను ఇచ్చాడు. ఆ వరారోహను పొందిన అతడు పరమానందంతో నిండిపోయాడు।

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

సృష్టికాలాలలో బ్రహ్ముడు తపోబలంతో అతనితో పలికాడు—“రుద్రా, ప్రజలను సృష్టించు” అని. పునఃపునః ప్రేరేపించబడిన ఆ మహాబలుడు “నేను అసమర్థుడను” అని చెప్పి జలంలో మునిగిపోయాడు।

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

తపస్సు లేనివాడు తపఫలాన్ని కోరినా ప్రజలను సృష్టించలేడు. ఇలా ఆలోచించిన ప్రతాపవంతుడైన రుద్రుడు జలంలో మునిగిపోయాడు.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

దేవేశుడు ఆ స్థితిలో మునిగినప్పుడు, బ్రహ్మ మళ్లీ ఆ కన్యను తన శరీరాంతరంలో ప్రవేశింపజేసి, పరమశోభనమైన గౌరీగా చేశాడు.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

మళ్లీ సృష్టి చేయదలచిన భగవంతుడు ఏడు మానసపుత్రులను సృష్టించాడు. వారిలో దక్షుని మొదలుకొని ప్రజలు సక్రమంగా వృద్ధి చెందాయి.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

అక్కడ దాక్షాయణీ పుత్రులుగా ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవులు చెప్పబడ్డారు—ఎనిమిది వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు మరియు మరుతులు కూడా.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

ఆ సుశ్రోణి గౌరీను కూడా బ్రహ్మ దక్షునికి కుమార్తెగా ఇచ్చాడు; ఆమె పూర్వకాలంలో కుమార్తెరూపంలో మహాత్ముడైన రుద్రునితో వివాహం చేసుకుంది.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

హే నృపోత్తమా! దాక్షాయణీ దేవి మళ్లీ జన్మించింది. అప్పుడు దక్షుడు హర్షితచిత్తుడై తన దౌహిత్రులను చూచి వారి వృద్ధికి కారణమై, ప్రజాపతి తృప్తికోసం యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

అక్కడ బ్రహ్ముని కుమారులందరూ—మరీచి మొదలైనవారు—తమ తమ మార్గాలలో స్థిరులై ఋత్విజ్యక కర్మలను నిర్వహించారు.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

బ్రహ్ముడు స్వయంగా అక్కడ ఉన్నాడు; మరీచి మరియు ఇతర మహర్షులూ అలాగే ఉన్నారు. అత్రి యజ్ఞకర్మలో నిమగ్నుడై ఉండగా, ఆగ్నీధ్రుడిగా అంగిరసుడు నియమితుడయ్యాడు.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

ఆ యజ్ఞంలో పులస్త్యుడు హోతాగా, పులహుడు ఉద్గాతాగా అయ్యాడు. ఆ క్రతువులో మహాతపస్వి క్రతువే ప్రస్తోతాగా యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

ఆ ఉత్తమ క్రతువులో ప్రతిహర్తగా ప్రచేతసుడు ఉన్నాడు. వసిష్ఠుడు సుబ్రహ్మణ్య యాజకుడిగా, సనకాది మహర్షులు సభాసదులుగా ఉన్నారు. అక్కడ స్వయంగా బ్రహ్ముడే యాజ్యుడు (ఆహుతి అర్పించవలసిన దేవత) మరియు ఆయనే ఇజ్యుడిగా పూజింపబడ్డాడు.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

దక్షుని దౌహిత్రులు అయిన రుద్రులు, ఆదిత్యులు, అంగిరసాదులు పూజ్యులు. వారు ప్రత్యక్ష పితరులే; వారు ప్రసన్నులైతే జగత్తు ఆనందిస్తుంది.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

అక్కడ తమ తమ భాగాన్ని కోరిన దేవతలు—ఆదిత్యులు, వసువులు, పితృులతో కూడిన విశ్వేదేవులు, గంధర్వాదులు మరియు మరుద్గణాలు—సమావేశమయ్యారు.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

హవిష్యాలు అర్పించబడుతున్నంతకాలం వారు తమ తమ యజ్ఞభాగాలను స్వీకరించారు. అంతకాలంలోనే బ్రహ్మా జలములోనుండి వెంటనే మళ్లీ పైకి లేచాడు.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

కోపమునుండి ఉద్భవించిన రుద్రుడు, ముందుగా మహాజలంలో మునిగివుండెను; ఆపై సహస్ర సూర్యులవలె ప్రకాశిస్తూ జలమునుండి బయలుదేరెను.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

ఆ దేవుడు సర్వజ్ఞానమయుడు, సర్వదేవమయుడు, నిర్మలుడు. తపశ్శక్తిచేత సమస్త జగత్తును ప్రత్యక్షంగా దర్శించువాడై ప్రకాశించాడు.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

ఆ సమయంలో, ఓ నరశ్రేష్ఠా, ఐదు విధాల సృష్టి ఉద్భవించింది—దివ్య సత్త్వాలది, భూమిపై నివసించువారిది, అలాగే ‘అర’ వంశ/జాతికి చెందిన నాలుగు వర్గాలది।

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

ఆ సమయంలో రౌద్ర-సర్గం యొక్క ఉద్భవం తక్షణమే జరుగుతుంది। ఇప్పుడు, ఓ పార్థివసత్తమా, నీవు రుద్ర-సర్గం వృత్తాంతాన్ని వినుము।

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

మహాజలంలో పదివేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, రుద్రుడు మేల్కొన్నప్పుడు, అరణ్యాలతో కూడిన భూమిని చూచెను—పంటలతో సమృద్ధిగా, రమణీయంగా, మనుష్యులు మరియు పశువులతో నిండినదిగా।

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

అప్పుడు ఆయన దక్షుని మందిరంలో ఋత్వికుల శబ్దాలను విన్నాడు; అలాగే యజ్ఞికుల ఆశ్రమంలో యోగస్థులు ఉన్నత స్వరంతో కీర్తన/ఘోషణ చేసుచున్నారు।

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

అది విని మహాతేజస్సు గల, సర్వజ్ఞుడైన పరమేశ్వరుడు అత్యంత కోపించెను; దేవుడు ఈ వాక్యాన్ని పలికెను।

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

పూర్వకాలంలో నేను—సర్వవ్యాపక ప్రభువు—కవి-ఋషిచే సంపూర్ణంగా సృష్టింపబడితిని; అప్పుడు ఆయన ఇదే ఆజ్ఞ పలికెను— ‘ప్రజలను సృష్టించు.’

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

ఇప్పుడు ఆ కార్యాన్ని ఎవరు చేశారు—సృష్ట్యాది వర్ణనను? అని పలికి పరమేశ్వరుడు ఘోర కోపంతో గర్జించాడు।

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

ఆయన గర్జించగానే ఆయన చెవుల నుండి జ్వాలలు బయలుదేరినవి; అక్కడ భూతాలు, వేతాళాలు, ఉచ్చ్రుష్మాలు, ప్రేతాలు, పూతనాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి।

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

అక్కడ కూష్మాండాలు, యాతుధానాలు—అందరి ముఖాలు జ్వలించుచుండగా—కోట్ల సంఖ్యలో లేచి నిలిచిరి, నానావిధ ఆయుధాలతో సన్నద్ధులై।

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

వివిధ ఆయుధాలు ధరించిన భూతసంఘాలను చూచి, ఆయన వేదవిద్య మరియు దాని అంగాలతో యుక్తమైన పరమశోభన రథాన్ని సృష్టించాడు।

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

ఆ స్థలంలో ఋగాది, అశ్వాస్త్రి, త్రితత్త్వం, త్రివేణుకం, త్రిపూజకం, త్రిసవనం, ధర్మాక్షం, మారుతధ్వని అనే పవిత్ర నామలక్షణాలు కనిపిస్తాయి।

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

పగలు-రాత్రి రెండు పతాకాలు; ధర్మ-అధర్మాలు రెండు దండాలు; రథం సమస్త విద్యలతో నిర్మితం; సారథి స్వయంగా బ్రహ్మాది ఆద్యదేవతలే।

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

హే సువ్రతా! గాయత్రీ ఆయన ధనుస్సు; ఓంకారం ఆయన ధనుర్గుణం; ఏడు స్వరాలు ఆ దేవదేవుని బాణాలు।

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

ఇలా సమస్త సామగ్రిని సిద్ధం చేసి, ప్రతాపవంతుడైన దేవదేవుడు—కోపంతో ఉద్ధృతుడైన రుద్రుడు—దక్షయజ్ఞానికి వెళ్లెను।

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

ఆ దేవుడు ప్రయాణించుచుండగా అంబరాంగిరసను తోడుగా తీసికొనెను; అప్పుడు రుద్రాగమంలో ఋత్విజుల మంత్రసమూహం నశించెను।

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

ఈ విపరీతాన్ని చూచి అప్పుడు సమస్త ఋత్విజులు పలికిరి— “హే దేవులారా, ఆయుధాలు ధరించి సిద్ధపడుడి; మీకు మహాభయం వచ్చి పడింది।”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

బ్రహ్మనిర్మితుడని చెప్పబడే ఒక బలవంతుడైన అసురుడు వస్తున్నాడు; ఈ క్రతువులో యజ్ఞభాగం పొందుటకై—అది పరమదుర్లభం—అతడు ఆశిస్తున్నాడు।

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత దేవులు మాతామహునితో పలికిరి— “హే దక్ష తాత, ఇక్కడ మా తరఫున చేయవలసిన కార్యం ఏమిటి? మీరు ఉద్దేశించినదాన్ని చెప్పండి।”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

దక్షుడు పలికెను— “వెంటనే ఆయుధాలు తీసుకోండి; ఇక్కడ సంగ్రామం జరగనివ్వండి।” ఇలా చెప్పగానే నానావిధ ఆయుధధారులైన దేవులు మరియు రుద్రానుచరులతో కలిసి మహాయుద్ధం ప్రారంభమైంది।

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

అక్కడ వేతాలసదృశ భూతాలు, కూష్మాండాలు, గ్రహ-పూతనాలు యుద్ధం చేసిరి; నానాశస్త్రధారులై లోకపాలులతో కూడ పోరాడిరి।

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

దేవతలు రౌద్ర భూతాలను తరిమివేసి యమాలయమునకు ముందుకు సాగిరి. వారు ఘోర బాణాలను విసిరి, ఖడ్గములు మరియు పరశువులను ప్రయోగించిరి.

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

ఆ ఘోర యుద్ధములో భయంకర భూతములు కూడా ఉల్ముకములు, ఎముకలు, బాణములు విసురుతూ దేవతలపై దూసుకొచ్చిరి. క్రోధంతో రుద్రుని ముందర బలంగా నడిచిరి.

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

అప్పుడు ఆ మహారౌద్రమైన, భయంకర రూపముగల సంగ్రామములో రుద్రుడు యుద్ధములో ఒక్క బాణముతో భగుని నేత్రాలను ఛేదించెను.

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

అప్పుడు రుద్రుని బాణపాతముచేత భగుని నేత్రము నశించెను. అది చూచి తేజస్సుగల పూషుడు క్రోధముతో రుద్రునితో యుద్ధమాడెను.

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

మహాయుద్ధములో పూషుడు బాణజాలములను సృష్టించుచుండగా చూచి, పరవీరహా రుద్రుడు అతని దంతములను లాగి పీకెను.

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

అప్పుడు రుద్రుడు పూషణుని దంతాలను పడగొట్టినదాన్ని చూసి వసువులు దిక్కులన్నిటికీ పారిపోయారు; ఏకాదశ రుద్రులూ వేగంగా పారిపోయారు।

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

వారిని దిక్కులన్నిటిలో అకస్మాత్తుగా ఓడిపోయి పారిపోతున్నట్లు చూసి, ప్రతాపవంతుడైన విష్ణువు—అదితి తరువాత జన్మించినవాడు—అప్పుడు తన సేనను ఉద్దేశించి ఆజ్ఞారూప వాక్యము పలికెను।

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

పౌరుషాన్ని, దర్పాన్ని, తన మహాత్మ్యాన్నికూడా విడిచిపెట్టి వీరు ఎక్కడికి వెళ్లారు? తమ ప్రయత్నం, వంశం, సంపద—ఇవి వారికి వెంటనే ఎందుకు గుర్తుకు రావు?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

పరమేష్ఠి గుణములతో యుక్తుడైన పద్మజ బ్రహ్మ స్వయంగా కూడా, పూర్వం తాను లఘువాడినట్లు భయపడి, భూమిపై వ్యర్థంగా నమస్కరిస్తాడు।

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

ఇట్లు పలికి హరి అప్పుడు గరుత్మంతుని అధిరోహించాడు; శంఖ-చక్ర-గదలను ధరించిన, పీతాంబరధారి జనార్దనుడు।

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

అప్పుడు హరి–హరుల మధ్య రోమాంచకరమైన యుద్ధం జరిగింది. రుద్రుడు పాశుపతాస్త్రంతో బలంగా హరిని విద్ధించాడు; కోపించిన హరి నారాయణాస్త్రంతో రుద్రుని విద్ధించాడు।

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

అప్పుడు ఆకాశంలో నారాయణం, పాశుపతం అనే రెండు దివ్యాస్త్రాలు కోపించి, పరస్పర నాశనాభిలాషతో తీవ్రంగా యుద్ధం చేశాయి. ఆ సమయంలో వారి పోరు వెయ్యి దివ్య సంవత్సరాలు కొనసాగింది.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

అక్కడ ఒక రూపానికి తలపై కిరీటంతో బంధించిన జటాజాలం ఉంది. ఒకడు శంఖాన్ని ఊదుతున్నాడు; మరొకడు శుభమైన డమరును ధరించాడు.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

అక్కడ ఒకడు ఖడ్గాన్ని చేతబట్టి ఉన్నాడు; మరొకడు దండాన్ని ధరించాడు. ఒకరి దేహం కౌస్తుభ మణి కాంతితో ప్రకాశించింది; మరొకడు భస్మవిభూతితో అలంకరించబడ్డాడు.

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

ఒకడు గదను తిప్పుతున్నాడు; రెండవడు దండాన్ని మాత్రమే పట్టుకున్నాడు. ఒకడు కంఠస్థ మణులతో ప్రకాశిస్తున్నాడు; మరొకడు అస్తి-అలంకారాలతో అత్యంత శోభిస్తున్నాడు. ఒకడు పీతాంబరం ధరించాడు; రెండవడు సర్పమేఖలాన్ని ధరించాడు.

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

ఇలా ఆ రెండు పోటీ అస్త్రాలు—రుద్రనారాయణ శక్తిస్వరూపాలు—ఒకదానికొకటి మించిన వైభవంతో యుక్తమై ఉండగా, అది చూచి పితామహుడు బ్రహ్మా పరిస్థితిని గమనించాడు.

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

అతడు అన్నాడు—“ఓ సువ్రతులారా! ఈ రెండు అస్త్రాలు తమ తమ స్వభావానుసారంగా శాంతించుగాక.” బ్రహ్మ వాక్యంతో అవి రెండూ శాంతభావాన్ని పొందాయి.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

అనంతరం బ్రహ్మా విష్ణువును, హరునును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు—“మీరు ఇద్దరూ హరి-హర దేవులు; లోకంలో ఖ్యాతిని పొందుతారు.”

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

“ఈ యజ్ఞం విఘ్నితమైనప్పటికీ సంపూర్ణతను పొందుతుంది. ఈ లోకం దక్షుని సంతతి—వంశపారంపర్యం ద్వారా—ఖ్యాతిమంతమవుతుంది.”

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

హరి-హరులకు ఇలా చెప్పిన తరువాత, లోకపితామహుడు బ్రహ్మా సమస్త లోకాలను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు—“ఈ విషయంలో రుద్రభాగం ఇవ్వబడుగాక.”

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“రుద్రభాగమే జ్యేష్ఠభాగము”—ఇది వైదిక శ్రుతి. కావున, ఓ దేవతలారా, మా పరమేష్ఠి రుద్రుని స్తుతించుడి.

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

భగుని నేత్రాన్ని హరించి, పూషణుని దంతాలను నాశనం చేసిన ఆ దేవుని ఈ నామగీతాలతో త్వరగా స్తుతించుడి; ఆయన ప్రసన్నుడై మీకు వరదాతగా నిలువుగాక.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

ఇలా చెప్పబడినప్పుడు ఆ దేవతలు మహాత్ముడైన శంభువుకు స్తోత్రం రచించారు; స్వయంభువుకు నమస్కరించి పరమ భక్తితో అలా చేశారు.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

దేవతలు పలికిరి—విషమ నేత్రుడికి నమస్కారం, త్ర్యంబకునికి నమస్కారం. సహస్ర నేత్రుడికి నమస్కారం, శూలపాణికి నమస్కారం.

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

ఖట్వాంగం ధరించిన హస్తమునకు నమస్కారం, దండం ధరించిన కరమునకు నమస్కారం. ఓ దేవా, నీ ప్రభ హుతభుజ జ్వాలలవలె, కోటి సూర్యుల సమానముగా ప్రకాశించుచున్నది.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

హే దేవా! మోహిత జ్ఞానమువలన మేము ఇప్పుడు ఈ విషయాన్ని అదర్శనము/అస్పష్టతలోకి నడిపించాము. ప్రభూ, మా చేత జరిగినదంతా ఇక్కడ క్షమించుము, ఈశ్వరా।

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

హే శంభో! త్రినేత్రుడా, ఆర్తి హరించువాడా—నీకు నమస్కారం. త్రిశూలధారివి, భయంకర ముఖరూపములు ధరించువాడా! సమస్త దేవేశ్వరా, శుద్ధభావమూర్తీ—ప్రసన్నుడవు; హే రుద్రా, హే అచ్యుతా, సర్వభావస్వరూపా!

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

హే పూషుని దంతాంతకా, భీమరూపా! దీర్ఘ ఫణాల నాగరాజు వేలాడే వలయాలతో అలంకృత కంఠముగలవాడా! హే విశాలదేహ అచ్యుతా, హే నీలకంఠా—ప్రసన్నుడవు; హే విశ్వేశ్వరా, హే విశ్వమూర్తీ!

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

హే భగుని కళ్లను విప్పి/చీల్చిన సమర్థకర్మవంతుడా! ఈ యజ్ఞములో ప్రధాన భాగమును స్వీకరించుము. హే దేవేశ్వర నీలకంఠా, ప్రసన్నుడవు; సర్వగుణసంపన్న ప్రభూ, మమ్మల్ని రక్షించుము।

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

హే శ్వేత అంగరాగముతో అలంకృత మూర్తీ, కపాలధారివి, త్రిపురఘ్న దేవా! సమస్త భయములలో మమ్మల్ని రక్షించుము. హే ఉమాపతీ, పుష్కరనాళజన్మా, మమ్మల్ని కాపాడుము।

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

హే సురేశా, హే అనంత దేవదేవా! మీ దేహములోనే సృష్ట్యాదులతో కూడిన శ్రేష్ఠ వేదములను, వాటి అంగాలు, విద్యలు, పదపాఠ-క్రమపాఠాలతో సహా—అన్నిటినీ మీలో లీనమైనవిగా దర్శిస్తున్నాము।

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

హే భవ, శర్వ, మహాదేవ, పినాకీ, రుద్ర, హర! హే విశ్వేశ్వరా, మేమందరం మీకు నమస్కరిస్తున్నాము; హే పరమేశ్వరా, మమ్మల్ని రక్షించండి।

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

ఈ విధంగా దేవతలచే స్తుతింపబడిన దేవదేవ మహేశ్వరుడు ఆ సమయంలో ప్రసన్నుడై, సమస్త దేవతలకు ఈ వాక్యములను పలికెను।

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

రుద్రుడు పలికెను—‘భగుని కన్ను పునః కలుగుగాక; పూషుని పళ్ళు మరియు మఖమూ అలాగే పునః స్థాపింపబడుగాక. దక్షుని వికలత తొలగుగాక; యజ్ఞుడు మరియు అదితి పుత్రులూ పునరుద్ధరింపబడుగాక. ఇంకా, హే దేవతలారా, మీలో కలిగిన పశుభావాన్ని కూడా నేను తొలగిస్తాను।’

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

‘నన్ను దర్శించినందున స్వర్గవాసులలో కలిగిన పశుభావం—దానిని నేను వెంటనే తొలగించాను; మరియు మీకు పతితస్థితి కలుగును।’

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

నేనే సమస్త విద్యలకు ఆద్యుడను, సనాతన ప్రభువను; ప్రభుత్వభావంతోనే నేను సమస్త ప్రాణుల మధ్య స్థితుడను.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

అందువల్ల నా లోకంలో ‘పశుపతి’ అనే నామం ప్రసిద్ధమగును. నన్ను ఆరాధించువారికి దీక్ష కలుగును; అది పాశుపత దీక్షయే అవుతుంది.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

రుద్రుడు ఇలా పలికిన తరువాత, లోకపితామహుడు బ్రహ్మ స్నేహంతో, ముందుగా చిరునవ్వు నవ్వి, రుద్రునితో ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

నిశ్చయంగా, ఓ దేవా, నీవు ‘పాశుపతి’గా లోకంలో ఖ్యాతిని పొందుదువు. ఈ దేవుడును నీ నామముచేతనే లోకంలో ఖ్యాతిని పొందును. మరియు దేవాదుల సమస్తులకు నీవు ఆరాధ్యుడవుదువు.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

ఇలా చెప్పి, బుద్ధిమంతుడైన బ్రహ్మ దక్షునితో పలికెను—“ముందే అతనికి నిశ్చయింపబడిన గౌరీని రుద్రునికి ఇవ్వుము.”

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

ఇట్లు చెప్పి అప్పుడు దక్షుడు బ్రహ్మసన్నిధిలో ఆ కన్యను, పరమశోభనమైన గౌరీని, మహారుద్రునికి సమర్పించాడు।

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

రుద్రుడు ఆ పరమశోభనమైన ఆమెను విధివిధానంగా స్వీకరించాడు; దక్షుని ప్రీతిపరచుటకు గౌరవాన్ని ముందుంచి ప్రవర్తించాడు।

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

దాక్షాయణీ కన్యను స్వీకరించిన తరువాత పితామహుడు దేవసన్నిధిలో రుద్రునికి నివాసస్థానంగా కైలాసాన్ని ప్రసాదించాడు।

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

రుద్రుడు కూడా భూతగణాలతో కలిసి కైలాసపర్వతానికి వెళ్లాడు. దేవతలు సైతం ఆనందంతో యథాస్థానంగా తమ తమ ధామాలకు వెళ్లారు. బ్రహ్మ కూడా దక్షునితో కలిసి ప్రాజాపత్య పురానికి వెళ్లాడు।

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

అక్కడ దాక్షాయణి పుత్రులు—ఇంద్రునితో కూడిన—సర్వ దేవతలు ఉన్నారు: ఎనిమిది వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు మరియు అలాగే మరుతులు।