
Aśvinaujanma-Mārtaṇḍa-Saṃjñā-Chāyā-stotra-pradāna
Genealogical-Theogony and Ritual Merit (Stotra/Phala)
W ramach dydaktycznego dialogu Waraha, Prithiwi, ten adhjaja wyjaśnia, jak prana i apana ucieleśniają się jako boscy Aśvinowie. Przedstawia linię od Marīciego do Kaśjapy i dwunastu Aditjów, ze szczególnym uwzględnieniem Martandy (Surji). Saṃdżńa nie może znieść blasku Surji i odchodzi, pozostawiając swą formę-cień Ćaję, która rodzi kolejne potomstwo i wywołuje konflikt: Jama protestuje przeciwko nierównemu traktowaniu matczynemu; Ćaja go przekлина, podczas gdy Surja mianuje go na kosmiczne urząd sędziowskie i przekлина Śaniego surowym spojrzeniem. Później Surja łączy się z Saṃdżńą w postaci klaczy; jego nasienie dzieli się, a prana i apana stają się Aświnami. Aświnowie praktykują tapas i recytują stotrę ukierunkowaną na brahman; Prajapati/Brahma udziela darów, piękna, mocy uzdrawiania i praw do Somy, i naucza zasługi opartej na tithi, wiążąc kosmiczny porządek z regulowanym postępowaniem i podtrzymującym Ziemię czasem rytualnym.
Within the Varāha-Pṛthivī teaching frame, Pṛthivī’s inquiry turns to embodiment: how prāṇa and apāna take divine form and become socially recognized within the sacrificial cosmos. Varāha begins by situating the answer in solar genealogy and time-order (Ādityas/months).
Genealogy from Marīci → Kaśyapa → twelve Ādityas → Mārtaṇḍa (Sūrya); Saṃjñā-Chāyā substitution and the ethics of unequal maternal conduct; Yama’s complaint, Chāyā’s curse, and Sūrya’s assignment of Yama’s juridical office; Śani’s harsh-sight curse as a cosmic function marker; Mare-form reunion; birth of the Aśvinau as prāṇa/apāna; Aśvins’ tapas and stotra; Prajāpati/Brahmā’s boons and Soma-rights; Dvitīyā-tithi merit instruction (phala teaching)
The solar household drama unfolds: Saṃjñā cannot bear Sūrya’s tejas and departs after installing Chāyā as her substitute. Chāyā bears/raises offspring, but partiality triggers Yama’s complaint; Chāyā’s curse and Sūrya’s subsequent role-assignments (Yama as cosmic judge; Śani marked by harsh sight) convert domestic conflict into regulated cosmic offices.
Sūrya reunites with Saṃjñā in mare-form; his seed divides, and prāṇa and apāna become the Aśvinau. The twins perform tapas and offer a brahman-oriented stotra; Prajāpati/Brahmā grants boons, beauty, healing power, and recognized Soma/yajña shares, thereby legitimizing their place in the sacrificial economy and stabilizing the cosmic order they serve.
Uttarāḥ Kuravaḥ (Uttara-Kuru region; mythic northern land).
Verse 1
प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ सम्बभूवतुः ॥ २०.१ ॥
Prajāpāla rzekł: "Tak zostało opisane pochodzenie Agniego, o Braminie, od tej wielkiej duszy. Jak więc dwa bóstwa, Aśvinowie, stali się prāṇą i apāną, życiodajnym oddechem wdechu i wydechu?"
Verse 2
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ॥ २०.२ ॥
Marīci, syn Brahmā, istotnie jako sam Brahmā, był ustanowiony wśród nich w czternastu formach; spośród nich Marīci osiągnął wyższość.
Verse 3
तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिता अभवत् ॥ २०.३ ॥
Jego synem był mędrzec o imieniu Kaśyapa, obdarzony wielkim blaskiem; on sam stał się dostojnym Prajāpatim i został uznany za ojca bóstw.
Verse 4
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । आदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ॥ २०.४ ॥
Zaprawdę, o Panie, miał on dwunastu synów - Aditjów. Dlatego wszyscy ci potomkowie są czczeni jako Aditjowie.
Verse 5
तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ॥ २०.५ ॥
Pośród nich, niezwykle promienny Martanda - sławny w światach - jest głoszony jako dwunasta świetlistość, którego istotą jest Narajana.
Verse 6
ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ॥ २०.६ ॥
Te miesiące twoje są samymi Aditjami; Hari, w swojej własnej formie, jest rokiem (samwatsara). Tak oto jest dwunastu Aditjów, a Martanda (Słońce) jest najważniejszy pośród nich.
Verse 7
तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ॥ २०.७ ॥
Jemu Twasztr dał swoją córkę, o imieniu Samdźnia, lśniącą wielką świetlistością. Z niej narodziła się para potomków - Jama oraz również Jamuna.
Verse 8
तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ॥ २०.८ ॥
Nie mogąc znieść jego blasku, przybrała postać klaczy, szybkiej jak myśl; umieściwszy tam swój własny cień (Czaja), udała się do Uttara-Kuru (Północnych Kurów).
Verse 9
तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्याः अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ॥ २०.९ ॥
Martanda, Słońce (Bhaskara), przybrał tę właśnie formę, odpowiadającą jej wyglądowi. Z niej również narodziła się para: Śani oraz Tapati.
Verse 10
यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ॥ २०.१० ॥
Lecz gdy najlepszy z ludzi przyjął niewłaściwe nastawienie wobec synów, Błogosławiony - z oczami zaczerwienionymi od gniewu - zwrócił się do Samdźni: "O namiętna, nie wolno okazywać nierówności wobec własnych dzieci."
Verse 11
एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ॥ २०.११ ॥
Gdy tak została upomniana, okazała nierówne usposobienie. Wtedy Jama, głęboko zasmucony, przemówił do swego ojca.
Verse 12
नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृत्ताचाराः स्वेष्वपत्येषु वत्सला ॥ २०.१२ ॥
"Ojcze, ta kobieta nie jest prawdziwą matką dla nas; dla nas jest ona zawsze jak wróg - zachowująca się jak współmałżonka - okazując miłość jedynie wobec własnych dzieci."
Verse 13
एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ॥ २०.१३ ॥
Usłyszawszy takowe słowa Jamy, Czaja - przepełniona przypływem gniewu - rzuciła klątwę: "Staniesz się władcą zmarłych (Pretaradźa), i to wkrótce."
Verse 14
एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ॥ २०.१४ ॥
Usłyszawszy to, Mārtaṇḍa (Słońce), pragnąc dobra swego syna, rzekł: "Staniesz się tym, który stoi pośrodku, między dharmą (zasługą) a pāpą (winy). Staniesz się również Lokapālą, strażnikiem światów; i ty, synu mój, będziesz jaśnieć w niebie."
Verse 15
शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ॥ २०.१५ ॥
Mārtaṇḍa (Słońce), sprowokowany gniewem Chāyā, przeklął Śaniego: "Z powodu winy twej matki, synu mój, staniesz się tym, którego spojrzenie jest okrutne i niepomyślne."
Verse 16
एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥ २०.१६ ॥
Wypowiedziawszy to, Bhānu powstał, pragnąc ujrzeć ją dzięki mocy jogicznej; i wtedy ujrzał tam ową wieczną panią w Uttarakuru, wśród Północnych Kurów.
Verse 17
ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ॥ २०.१७ ॥
Wtedy, przybierając postać konia, udał się do Północnych Kurów; i drogą Prajāpatyi zespolił i zdyscyplinował samego siebie własną mocą.
Verse 18
तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधा अपतत् ॥ २०.१८ ॥
W niej, Tvaṣṭrī w postaci klaczy (Aśvarūpī), Mārtaṇḍa, o niezwykłym blasku, złożył swoje nasienie; i to płonące nasienie upadło, rozdzielone na dwie części.
Verse 19
तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्तिमन्तौ बभूवतुः ॥ २०.१९ ॥
Tam Prāṇa i Apāna, dawniej powściągliwi w łonie, dzięki udzieleniu błogosławieństwa, ponownie przybrali cielesne postacie.
Verse 20
तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्येते रविनन्दनौ ॥ २०.२० ॥
Ci dwaj wspaniali mężowie narodzili się z Tvaṣṭrī, która przyjęła postać klaczy; dlatego ci dwaj bogowie są czczeni jako Aśvinowie, synowie Raviego (Słońca).
Verse 21
प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्रॄ शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ॥ २०.२१ ॥
Prajāpati jest samym Bhānu; a moc Tvāṣṭrī (śakti) jest zarówno transcendentna, jak i immanentna. Jak wcześniej, z niej, przebywającej w ciele, dwie zasady, choć nieprzejawione, przybrały ujawnioną postać.
Verse 22
ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । उचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्तव्यमथावयोः ॥ २०.२२ ॥
Wtedy dwaj boscy Aśvinowie podeszli do Mārtaṇḍy (Słońca). Rzekli do Svaruciego: "A teraz, co ma być przez nas uczynione?"
Verse 23
मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ॥ २०.२३ ॥
Mārtaṇḍa rzekł: "Synowie, z oddaniem czcijcie Prajāpatiego, wzniosłe bóstwo. Nārāyaṇa, On zaprawdę, stanie się dla was dawcą błogosławieństwa."
Verse 24
एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस् तीव्रतपसौ तपः परमदुष्चरम् । ब्रह्मपारामयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ॥ २०.२४ ॥
Tak więc, przemówieni przez wielkodusznego Mārtaṇḍę, Słońce, dwaj Aśvinowie, oddani surowej ascezie, podjęli praktykę ascetyczną niezwykle trudną do wykonania; a ze skupionymi umysłami recytowali hymn skierowany ku najwyższemu Brahmanowi.
Verse 25
तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ॥ २०.२५ ॥
W ciągu bardzo długiego czasu Brahmā, którego natura jest zjednoczona z Nārāyaṇą, w pełni się nimi zachwycił i z głęboką życzliwością udzielił im tej łaski.
Verse 26
प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ॥ २०.२६ ॥
Prajāpāla rzekł: O Brahmanie, wielki mędrcu, dzięki twojej łasce pragnę usłyszeć ten hymn ogłoszony przez dwu Aświnów, dotyczący Brahmy, którego początek jest niewidoczny.
Verse 27
महातपा उवाच । शृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ॥ २०.२७ ॥
Mahātapā rzekł: Słuchaj, o królu, hymnu, który dwaj Aśvinowie ułożyli dla Brahmy; i usłysz też, o nienaganny, jaki rodzaj owocu osiągnęli oni dzięki temu hymnowi.
Verse 28
ॐ नमस्ते निष्क्रिय निष्प्रपञ्च निराश्रय निरपेक्ष निरालम्ब निर्गुण निरालोक निराधार निर्जय निराकार । ब्रह्मन् महाब्रह्मन् ब्राह्मणप्रिय पुरुष महापुरुषोत्तम । देव महादेवोत्तम स्थाणो स्थितस्थापक । भूत महाभूत भूताधिपति यक्ष महायक्ष यक्षाधिपते । गुह्य महागुह्याधिपते सौम्य महासौम्य सौम्याधिपते । पक्षि महापक्षिपते दैत्य महादैत्याधिपते । रुद्र महारुद्राधिपते विष्णु महाविष्णुपते । परमेश्वर नारायण प्रजापतये नमः । एवं स्तुतस्तदा ताभ्यामश्विभ्यां स प्रजापतिः । तुतोष परमप्रीत्या वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २०.२८ ॥
Oṃ. Cześć Tobie, któryś bezdziałowy, poza zjawiskowym przejawieniem, bez oparcia, bez zależności, bez podpory, bez cech, bez widzialnej sfery, bez fundamentu, niezwyciężony i bezkształtny. O Brahmanie, Wielki Brahmanie, umiłowany przez Brāhmaṇów; Osobo, najwyższy wśród wielkich osób. O Dewo, najwyższy wśród wielkich bogów; Sthāṇu, Niewzruszony, utwierdzający to, co trwa. O Istnienie, Wielkie Istnienie, pan istnień; o Jakśo, Wielki Jakśo, pan Jakśów; o panie Guhjów; o łagodny, najłagodniejszy, panie łagodnych; o Ptaku, panie wielkich ptaków; o Daityo, panie wielkich Daityów; o Rudro, panie wielkich Rudrów; o Wiśnu, panie wielkich Wiśnu; o najwyższy Panie, Nārāyaṇo, cześć Prajāpatiemu. Tak wychwalany wówczas przez dwu Aświnów, Prajāpati stał się nadzwyczaj zadowolony i wtedy wypowiedział te słowa.
Verse 29
वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ॥ २०.२९ ॥
Udziel łaski szybko, takiej, która jest niezwykle trudna do uzyskania nawet dla bogów, dzięki której, obdarowany przeze mnie, mógłbym, poruszając się, doświadczać szczęścia w trójnym niebie.
Verse 30
अश्विनावूचतुः । आवयोऱ्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ॥ २०.३० ॥
Aśvinowie rzekli: O boski Prajāpati, daj nam nasz udział w ofierze; i daj nam prawo do spożywania Somy wśród bogów wraz z trwałą równością statusu.
Verse 31
ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ॥ २०.३१ ॥
Brahmā rzekł: Piękno, blask, nieporównywalna doskonałość, uzdolnienie jako uzdrowiciela we wszystkich rzeczach oraz stan bycia panem Somy wśród światów, wszystko to się spełni.
Verse 32
एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ २०.३२ ॥
Ponieważ to wszystko zostało dawniej nadane przez Brahmmę bliźniakom Aświnom w drugim dniu księżycowym, dlatego wśród dni księżycowych ten tithi uważany jest za najważniejszy.
Verse 33
एतस्यां रूपकामास्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ॥ २०.३३ ॥
W tym dniu ten, kto pragnie piękna, powinien żywić się kwiatami. Pozostając nieustannie czysty przez rok, człowiek ten staje się o doskonałej postaci; a cechy przypisywane Aświnom również stają się jego udziałem.
Verse 34
य इदं शृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ॥ २०.३४ ॥
Człowiek, który nieustannie słucha tego opisu o wzniosłym narodzinach związanym z Aśvinami, zostaje uwolniony od wszystkich grzechów i zostaje obdarzony potomstwem, mając syna.
A tithi-based merit teaching: dvitīyā is praised as “uttamā tithiḥ,” the day of the Aśvins’ boon-granting. Observance on this tithi with purity and regulated diet (e.g., puṣpāhāra) yields bodily beauty and Aśvin-like qualities (health/attractiveness), implying dharma through calendrical discipline.
The chapter models dharma as regulated impartiality and role-based responsibility: unequal treatment within kinship produces social suffering, while curses and boons function as narrative tools to assign stable cosmic offices (e.g., Yama’s juridical role). Tapas and disciplined praise (stotra) are presented as legitimate means to obtain recognized rights within the sacrificial order, implying that orderly conduct and authorized ritual participation uphold broader cosmic—and by extension terrestrial—stability.
A specific lunar marker is emphasized: dvitīyā-tithi is called “uttamā tithiḥ” because boons were granted to the Aśvins on that day. The text adds a merit instruction that observances on this tithi (including purity and regulated diet such as puṣpāhāra) yield bodily beauty and the Aśvins’ qualities, indicating a calendrical discipline rather than a seasonal rite.
Environmental balance is implicit rather than explicit: the narrative links cosmic governance (solar lineage, time-keeping via months/Ādityas, and tithi-based observance) to a stable order that supports life on Earth. By presenting prāṇa and apāna as divine agents (Aśvins) and tying their social recognition to disciplined ritual time, the chapter frames terrestrial well-being as dependent on regulated cosmic rhythms and ethically managed roles.
The chapter references Purāṇic lineages and figures: Marīci (son of Brahmā), Kaśyapa (as prajāpati), the twelve Ādityas, Mārtaṇḍa (Sūrya), Tvaṣṭṛ, Saṃjñā, Chāyā, Yama, Yamunā, Śani, and the Aśvinau. It also identifies Prajāpati/Brahmā with a Nārāyaṇa-oriented identity in the stotra context, reflecting theological syncretism within genealogical narration.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.