Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

ମହାତପା କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବ ପ୍ରଜାପତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ତାହାକୁ ପ୍ରକଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କଲେ।

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

ତେବେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ପ୍ରତାପବାନ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ରୋଦନ (ରୁଦନ) ହେତୁ ପରମେଷ୍ଠି ତାଙ୍କୁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମ/ଭାବ ଦେଲେ।

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ପତ୍ନୀରୂପେ ମୂର୍ତ୍ତି-ସମ୍ଭବା ଶୁଭ କନ୍ୟାକୁ ଦେଲେ। ‘ଗୌରୀ’ ନାମକ ସେ ଦେବୀକୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଭାରତୀ ସ୍ୱୟଂ ଦାନ କଲେ।

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

ଅମିତ ଦେହଧାରୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ ଉତ୍ତମାଙ୍ଗୀ ନାରୀକୁ ପାଇ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

ସର୍ଗକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ତପୋବଳରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରୁଦ୍ର, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।” ପୁନଃପୁନଃ ଚୋଦିତ ହୋଇ ସେ ମହାବଳୀ “ମୁଁ ଅସମର୍ଥ” ବୋଲି କହି ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ।

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

ତପସ୍ୟାହୀନ ହୋଇ ତପଫଳ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ପ୍ରତାପବାନ ରୁଦ୍ର ଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ।

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

ଦେବେଶ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ନିମଗ୍ନ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁନର୍ବାର ସେହି କନ୍ୟାକୁ ନିଜ ଶରୀରାନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ, ପରମଶୋଭନା ଗୌରୀ କଲେ।

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଭଗବାନ ସାତ ମାନସପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷକୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରଜାମାନେ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ।

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

ସେଠାରେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି—ଆଠ ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ମରୁତମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

ସେ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ଗୌରୀକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କନ୍ୟାରୂପେ ଦେଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବେ କନ୍ୟାରୂପେ ମହାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ଦେବୀ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ଦକ୍ଷ ହର୍ଷିତମନେ ନିଜ ଦୌହିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର—ମରୀଚି ଆଦି—ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଋତ୍ୱିଜ୍ୟକ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ସେଠାରେ ଥିଲେ; ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅତ୍ରି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଭାବେ ଅଙ୍ଗିରା ହେଲେ।

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ହୋତା ହେଲେ ଏବଂ ପୁଲହ ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ। ସେହି କ୍ରତୁରେ ମହାତପସ୍ବୀ କ୍ରତୁ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୋତା ହେଲେ।

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁରେ ପ୍ରତିହର୍ତା ଭାବେ ପ୍ରଚେତା ଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ପୁରୋହିତ ହେଲେ ଏବଂ ସନକ ଆଦି ସଭାସଦ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯାଜ୍ୟ (ଯାହାଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦିଆଯାଏ) ଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଇଜ୍ୟ (ପୂଜ୍ୟ) ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦୌହିତ୍ର ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରସ ଆଦି ପୂଜ୍ୟ। ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପିତୃ; ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଜଗତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

ସେଠାରେ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ ଚାହୁଁଥିବା ଦେବମାନେ—ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ପିତୃସହିତ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବାଦି ଏବଂ ମରୁଦ୍ଗଣ—ସମବେତ ହେଲେ।

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହବି ଅର୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରୁ ସତ୍ୱର ପୁନଃ ଉଠିଲେ।

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

କ୍ରୋଧୋଦ୍ଭବ ରୁଦ୍ର ପୂର୍ବେ ମହାଜଳରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ; ପରେ ସହସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

ସେ ଦେବ ସର୍ବଜ୍ଞାନମୟ, ସର୍ବଦେବମୟ ଓ ନିର୍ମଳ। ତପସ୍ୟାବଳରେ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଦର୍ଶୀ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

ସେହି ସମୟରେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର, ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତମାନଙ୍କର, ଏବଂ ‘ଅର’ ବଂଶ/ଜାତିର ଚାରି ଶ୍ରେଣୀର।

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

ସେହି ସମୟରେ ରୌଦ୍ର-ସର୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ହୋଇଯାଏ। ଏବେ, ହେ ପାର୍ଥିବସତ୍ତମ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର-ସର୍ଗର ବିବରଣୀ ଶୁଣ।

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

ମହାଜଳରେ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରି, ଯେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବନସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଶସ୍ୟସମୃଦ୍ଧ, ରମଣୀୟ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

ତେବେ ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସଦନରେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଯୋଗସ୍ଥମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କୀର୍ତ୍ତନ/ଘୋଷ କରୁଥିଲେ।

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

ତାହା ଶୁଣି ମହାତେଜସ୍ବୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ପରମେଶ୍ୱର ଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ—କବି-ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲି; ସେତେବେଳେ ସେ ଏହି ଆଜ୍ଞା କହିଥିଲେ— ‘ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର।’

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

ଏବେ ସେ କର୍ମ କିଏ କଲା—ସୃଷ୍ଟି-ଆଦିର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା? ଏମିତି କହି ପରମେଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜିଲେ।

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

ସେ ଗର୍ଜିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ କାନରୁ ଜ୍ୱାଳା ବାହାରିଲା; ସେଠାରେ ଭୂତ, ବେତାଳ, ଉଚ୍ଛ୍ରୁଷ୍ମ, ପ୍ରେତ ଓ ପୂତନା ଆଦି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

ସେଠାରେ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଯାତୁଧାନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖ ଜ୍ୱଳନ୍ତ—କୋଟି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଉଠିଦାଉଡ଼ିଲେ, ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜ।

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଭୂତସମୂହକୁ ଦେଖି, ସେ ବେଦବିଦ୍ୟା ଓ ତାହାର ଅଙ୍ଗସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ରଥ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଋଗାଦି, ଅଶ୍ୱାସ୍ତ୍ରି, ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱ, ତ୍ରିବେଣୁକ, ତ୍ରିପୂଜକ, ତ୍ରିସବନ, ଧର୍ମାକ୍ଷ ଓ ମାରୁତଧ୍ୱନି—ଏହି ପବିତ୍ର ନାମ-ଲକ୍ଷଣ ମିଳେ।

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

ଦିନ ଓ ରାତି ଦୁଇ ପତାକା; ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡ; ଶକଟ/ରଥ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ଗଠିତ; ସାରଥି ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଆଦିଦେବଗଣ।

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

ହେ ସୁବ୍ରତେ! ଗାୟତ୍ରୀ ତାଙ୍କର ଧନୁ; ଓଂକାର ତାଙ୍କର ଧନୁର୍ଗୁଣ; ସପ୍ତ ସ୍ୱର ସେହି ଦେବଦେବଙ୍କର ଶର।

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

ଏଭଳି ସାମଗ୍ରୀ ସଜାଇ, ପ୍ରତାପବାନ ଦେବଦେବ—କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ରୁଦ୍ର—ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ।

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

ସେ ଦେବ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଅମ୍ବରାଙ୍ଗିରସକୁ ସହ ନେଲେ; ସେତେବେଳେ ରୁଦ୍ରାଗମରେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ର-ସଂଗ୍ରହ ନଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

ଏହି ବିପରୀତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତେବେ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜ କହିଲେ— “ହେ ଦେବମାନେ, ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ସଜ୍ଜ ହୁଅ; ତୁମ ଉପରେ ମହାଭୟ ଆସିପଡ଼ିଛି।”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଜଣେ ବଳବାନ ଅସୁର ଆସୁଛି; ଏହି କ୍ରତୁରେ ଯଜ୍ଞଭାଗ ପାଇବାକୁ—ଯାହା ପରମ ଦୁର୍ଲଭ—ସେ ଚାହୁଁଛି।”

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଦେବମାନେ ମାତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଦକ୍ଷ ତାତ, ଏଠାରେ ଆମ ପକ୍ଷରୁ କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ? ଯାହା ଅଭିପ୍ରେତ, ତାହା କହନ୍ତୁ।”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

ଦକ୍ଷ କହିଲେ— “ଶୀଘ୍ର ଶସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କର; ଏଠାରେ ସଙ୍ଗ୍ରାମ ହେଉ।” ଏହି କଥା ହେବା ସହିତ ନାନା ଆୟୁଧଧାରୀ ଦେବମାନେ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

ସେଠାରେ ବେତାଳସଦୃଶ ଭୂତ, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଗ୍ରହ-ପୂତନାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ନାନା ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଲଢ଼ିଲେ।

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

ଦେବମାନେ ରୌଦ୍ର ଭୂତମାନଙ୍କୁ ହଟାଇ ଯମାଳୟ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଖଡ଼୍ଗ ଓ ପରଶୁ ଚାଲାଇଲେ।

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

ସେହି ଘୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ମୁକ, ଅସ୍ଥି ଓ ବାଣ ଛାଡ଼ି ଦେବମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। କ୍ରୋଧବଶେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବଳପୂର୍ବକ ଧାଇଲେ।

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

ତାପରେ ସେହି ମହାରୌଦ୍ର, ଭୀମରୂପୀ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ରୁଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ବାଣରେ ଭଗଙ୍କ ନେତ୍ରଦ୍ୱୟକୁ ଭେଦିଦେଲେ।

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

ତେବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବାଣପାତରେ ଭଗଙ୍କ ନେତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି ତେଜସ୍ବୀ ପୂଷା କ୍ରୋଧରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ପୂଷା ବାଣଜାଳ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ପରବୀରହା ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ଟାଣି ଉଖାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

ତେବେ ରୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ପତିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ବସୁମାନେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ପଳାଇଲେ, ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପଳାଇଲେ।

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

ସେମାନେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ହଠାତ୍ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରତାପବାନ ବିଷ୍ଣୁ—ଅଦିତି ପରେ ଜନ୍ମିତ—ତେବେ ନିଜ ସେନାକୁ ଆଦେଶବାଣୀ କହିଲେ।

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

ପୌରୁଷ, ଦର୍ପ ଓ ନିଜ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରି ଏମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ନିଜ ବ୍ୟବସାୟ, କୁଳ ଓ ଭୂତି—ଏଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଶୀଘ୍ର ସ୍ମରଣ ହୁଏନି?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବେ ଲଘୁବତ୍ ଭୟ କରି, ପୃଥିବୀରେ ବ୍ୟର୍ଥ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

ଏପରି କହି ହରି ତେବେ ଗରୁତ୍ମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ପୀତବାସା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

ତେବେ ହରି ଓ ହରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରୁଦ୍ର ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ବଳପୂର୍ବକ ହରିଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; କ୍ରୋଧିତ ହରି ନାରାୟଣ ଅସ୍ତ୍ରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

ତାପରେ ଆକାଶରେ ନାରାୟଣ ଓ ପାଶୁପତ—ଏହି ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରକୁ ନାଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା।

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ରୂପର ମସ୍ତକରେ ମୁକୁଟରେ ବାନ୍ଧା ଜଟାଜାଳ ଥିଲା। ଜଣେ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍କୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଜଣେ ଶୁଭ ଡମରୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

ସେଠାରେ ଜଣେ ଖଡ୍ଗ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଜଣେ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଜଣଙ୍କ ଦେହ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା, ଅନ୍ୟଜଣେ ଭସ୍ମ-ବିଭୂତିରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

ଜଣେ ଗଦା ଘୁରାଉଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟଜଣ କେବଳ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଜଣେ କଣ୍ଠସ୍ଥ ମଣିମାନଙ୍କରେ ଶୋଭିତ, ଅନ୍ୟଜଣ ଅସ୍ଥି-ଅଳଙ୍କାରରେ ପରମ ଶୋଭିତ। ଜଣେ ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟଜଣ ସର୍ପମେଖଳା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

ଏଭଳି ସେଇ ଦୁଇ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଅସ୍ତ୍ର—ରୁଦ୍ର ଓ ନାରାୟଣ-ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ—ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ; ତାହା ଦେଖି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପରିସ୍ଥିତି ଅବଲୋକନ କଲେ।

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

ସେ କହିଲେ—“ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ! ଏହି ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ର ନିଜ-ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତ ହେଉ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବଚନରେ ସେମାନେ ଉଭୟ ଶାନ୍ତଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହରଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ—“ତୁମେ ଉଭୟ ହରି-ହର ଦେବ; ଲୋକେ ଖ୍ୟାତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।”

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

“ଏହି ଯଜ୍ଞ ଯଦିଓ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଛି, ତଥାପି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏହି ଲୋକ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସନ୍ତତି—ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା—ଖ୍ୟାତିମାନ ହେବ।”

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

ହରି-ହରଙ୍କୁ ଏଭଳି କହି, ତାପରେ ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ଦିଆଯାଉ।”

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ହିଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଗ”—ଏହା ବୈଦିକ ଶ୍ରୁତି। ତେଣୁ, ହେ ଦେବମାନେ, ଆମ ପରମେଷ୍ଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର।

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

ଭଗଙ୍କ ନେତ୍ର ହରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ପୂଷଣଙ୍କ ଦନ୍ତ ନାଶ କରିଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ, ଏହି ନାମଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ସ୍ତୁତି କର; ଯେନ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବରଦାତା ହେବେ।

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ ସେଇ ଦେବମାନେ ମହାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚିଲେ; ସ୍ୱୟମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପରମ ଭକ୍ତିରେ ତାହା କଲେ।

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ବିଷମନେତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସହସ୍ରନେତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଶୂଳପାଣିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ଧରିଥିବା ହସ୍ତକୁ ନମସ୍କାର, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା କରକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବ, ତୁମ ପ୍ରଭା ହୁତଭୁଜର ଜ୍ୱାଳା ଓ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ।

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

ହେ ଦେବ! ମୂଢ ଜ୍ଞାନରୁ ଆମେ ଏବେ ଏହି ବିଷୟକୁ ଅଦର୍ଶନ/ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ନେଇଗଲୁ। ପ୍ରଭୋ, ଆମଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୋଇଛି ତାହା ଏଠାରେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଈଶ।

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

ହେ ଶମ୍ଭୁ! ତ୍ରିନେତ୍ର, ଆର୍ତ୍ତିହାରୀ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ତ୍ରିଶୂଳପାଣି, ଭୟଙ୍କର ମୁଖରୂପ ଧାରଣକାରୀ! ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ଶୁଦ୍ଧଭାବ—ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ସର୍ବଭାବସ୍ୱରୂପ!

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

ହେ ପୂଷାଙ୍କ ଦନ୍ତାନ୍ତକ, ଭୀମରୂପ! ଦୀର୍ଘ ଫଣାଧାରୀ ନାଗରାଜଙ୍କ ଲଟକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳୀରେ ଶୋଭିତ କଣ୍ଠବାନ! ହେ ବିଶାଳଦେହ ଅଚ୍ୟୁତ, ହେ ନୀଳକଣ୍ଠ—ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି!

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

ହେ ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସଂସ୍ଫୋଟନ କରିଥିବା ସମର୍ଥ କର୍ମବାନ! ଏହି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ଦେବେଶ୍ୱର ନୀଳକଣ୍ଠ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ; ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

ହେ ଶ୍ୱେତ ଅଙ୍ଗରାଗରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ, କପାଳଧାରୀ, ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ ଦେବ! ସମସ୍ତ ଭୟରେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହେ ଉମାପତି, ପୁଷ୍କରନାଳଜନ୍ମ, ଆମକୁ ପାଳନ କରନ୍ତୁ।

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

ହେ ସୁରେଶ, ହେ ଅନନ୍ତ ଦେବଦେବ! ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦେହମଧ୍ୟରେ ସର୍ଗାଦି ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦମାନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ବିଦ୍ୟା ଏବଂ ପଦପାଠ-କ୍ରମପାଠ ସହ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ଦେଖୁଛୁ।

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

ହେ ଭବ, ଶର୍ବ, ମହାଦେବ, ପିନାକୀ, ରୁଦ୍ର, ହର! ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

ଏହିପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ସେତେବେଳେ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—‘ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପୁନଃ ହେଉ; ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଏବଂ ମଖ ମଧ୍ୟ ସେପରି ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ଦକ୍ଷଙ୍କ ବିକୃତି ଦୂର ହେଉ; ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହେଉନ୍ତୁ। ଏବଂ ହେ ଦେବମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କର ପଶୁଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅପସାରଣ କରିଦେବି।’

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

‘ମୋ ଦର୍ଶନରୁ ଦିବୌକସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ପଶୁଭାବ ଜନ୍ମିଥିଲା, ତାହାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୱର ଅପହୃତ କରିଦେଇଛି; ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତିତ ଅବସ୍ଥା ହେବ।’

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

ମୁଁ ହିଁ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଆଦି ଓ ସନାତନ ପତି; ଏବଂ ପତିଭାବରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

ଏହିହେତୁ ମୋ ଲୋକରେ ‘ପଶୁପତି’ ନାମ ପ୍ରଚଳିତ ହେବ। ଯେମାନେ ମୋତେ ଯଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ହେବ; ସେହି ଦୀକ୍ଷା ପାଶୁପତୀ ହେବ।

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

ରୁଦ୍ର ଏପରି କହିଲେ ପରେ, ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ନେହପୂର୍ବକ, ପ୍ରଥମେ ହସି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ‘ପଶୁପତି’ ଭାବେ ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବ। ଏହି ଦେବ ମଧ୍ୟ ତୁମ ନାମରେ ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ। ଏବଂ ଦେବମାନେ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆରାଧ୍ୟ ତୁମେ ହେବ।

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

ଏପରି କହି ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ (ବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାତ) ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଗୌରୀଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଅ।”

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

ଏପରି କହି ସେତେବେଳେ ଦକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସେଇ କନ୍ୟା, ପରମ ଶୋଭାମୟୀ ଗୌରୀଙ୍କୁ ମହାନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

ରୁଦ୍ର ତାହାକୁ ପରମ ଶୋଭାମୟୀ ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସମ୍ମାନକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଆଚରଣ କଲେ।

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

ଦାକ୍ଷାୟଣୀ କନ୍ୟା ଗ୍ରହୀତ ହେବା ପରେ ପିତାମହ ଦେବସନ୍ନିଧିରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିବାସରୂପେ କୈଲାସ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୂତଗଣ ସହିତ କୈଲାସ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଯଥାସ୍ଥାନ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷ ସହିତ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ପୁରକୁ ଗଲେ।

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

ସେଠାରେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ର—ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଥିଲେ: ଅଷ୍ଟ ବସୁ, ରୁଦ୍ରଗଣ, ଆଦିତ୍ୟଗଣ ଏବଂ ମରୁତଗଣ।