Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

মহাতপা ক’লে—পূৰ্বতে দেৱ প্ৰজাপতি নানা প্ৰজাক সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈছিল; যেতিয়া তেওঁ সিহঁতক প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰিলে, তেতিয়া সেই ধৰ্মাত্মাই গভীৰ চিন্তা কৰিলে।

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

তেতিয়া তেওঁৰ ক্ৰোধৰ পৰা প্ৰতাপৱান ৰুদ্ৰৰ উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁৰ ৰোদন (ৰুদন)ৰ কাৰণে পৰমেষ্ঠীয়ে তেওঁৰ ‘ৰুদ্ৰ’ নাম/ভাব স্থাপন কৰিলে।

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

তেওঁৰ বাবে ব্ৰহ্মাই পত্নীৰূপে মূৰ্তি-সম্ভৱা শুভ কন্যা দিলে। ‘গৌৰী’ নামৰ সেই দেৱীক পিতা ভাৰতীয়ে নিজেই দান কৰিলে।

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

অমিত দেহধাৰী ৰুদ্ৰক প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই স্বয়ং তেওঁক দিলে। সেই শ্ৰেষ্ঠাঙ্গিনী লাভ কৰি তেওঁ পৰম আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

সৃষ্টিকালত ব্ৰহ্মাই তপোবলে তেওঁক ক’লে—“ৰুদ্ৰ, প্ৰজা সৃষ্টি কৰা।” পুনঃপুনঃ প্ৰেৰিত হৈ সেই মহাবলী “মই অসমর্থ” বুলি কৈ জলে নিমজ্জিত হ’ল।

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

তপস্যাহীন হৈও তপৰ ফল কামনা কৰা জনে প্ৰজা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। এইদৰে চিন্তা কৰি প্ৰতাপৱান ৰুদ্ৰ জলত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

দেৱেশ্বৰ সেই অৱস্থাত নিমগ্ন হোৱাত, ব্ৰহ্মাই পুনৰ সেই কন্যাক নিজৰ দেহৰ অন্তৰত প্ৰৱেশ কৰাই পৰম শোভাময়ী গৌৰী কৰিলে।

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

পুনৰ সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছুক ভগৱানে সাত মানসপুত্ৰ সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁলোকৰ মাজত দক্ষক আৰম্ভ কৰি প্ৰজাসকল সঠিক ক্ৰমে বৃদ্ধি পালে।

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

তাত দাক্ষায়ণীৰ পুত্ৰৰূপে ইন্দ্ৰসহ সকলো দেৱৰ উল্লেখ আছে—আঠ বসু, ৰুদ্ৰসকল, আদিত্যসকল আৰু মৰুতসকলও।

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

সুশ্ৰোণী গৌৰীকো ব্ৰহ্মাই দক্ষক কন্যাৰূপে দিলে; যি পূৰ্বে কন্যাৰূপেই মহাত্মা ৰুদ্ৰৰ সৈতে বিবাহিতা হৈছিল।

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

হে নৃপোত্তম! দাক্ষায়ণী দেৱী পুনৰায় জন্ম ল’লে। তেতিয়া দক্ষ আনন্দচিত্তে নিজৰ দৌহিত্ৰসকলক দেখি তেওঁলোকৰ বৃদ্ধি-কাৰক হৈ, প্ৰজাপতিয়ে তৃপ্তিৰ বাবে যজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

তাত ব্রহ্মাৰ সকলো পুত্ৰ—মৰীচি আদি—নিজ নিজ মাৰ্গত স্থিত হৈ ঋত্বিজ্যক কৰ্ম সম্পাদন কৰিলে।

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

ব্ৰহ্মা স্বয়ং তাত উপস্থিত আছিল; মৰীচি আৰু অন্যান্য মহর্ষিও আছিল। অত্রি যজ্ঞকৰ্মত নিয়োজিত আছিল আৰু আগ্নীধ্ৰ ৰূপে অঙ্গিৰা নিযুক্ত হ’ল।

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

সেই যজ্ঞত পুলস্ত্য হোতা হ’ল আৰু পুলহ উদ্গাতা হ’ল। সেই ক্রতুত মহাতপস্বী ক্রতুৱেই প্ৰস্তোতা ৰূপে কাৰ্য কৰিলে।

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

সেই শ্ৰেষ্ঠ ক্রতুত প্ৰতিহৰ্তা ৰূপে প্ৰচেতা আছিল। বশিষ্ঠ সুব্ৰহ্মণ্য পুৰোহিত হ’ল আৰু সনক আদি সভাসদ আছিল। তাত স্বয়ং ব্ৰহ্মাই যাজ্য (যাঁলৈ আহুতি দিয়া হয়) আৰু তেওঁেই ইজ্য (পূজ্য) ৰূপে সন্মানিত হ’ল।

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

দক্ষৰ দৌহিত্ৰ ৰুদ্ৰ, আদিত্য, অঙ্গিৰস আদি পূজ্য। তেওঁলোকেই প্ৰত্যক্ষ পিতৃস্বরূপ; তেওঁলোক প্ৰসন্ন হ’লে জগত প্ৰসন্ন হয়।

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

তাত নিজৰ নিজৰ ভাগ বিচৰা দেৱসকল—আদিত্য, বসু, পিতৃসহ বিশ্বেদেৱ, গন্ধৰ্বাদি আৰু মৰুদ্গণ—সমবেত হৈছিল।

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

যিমান সময় হবি অৰ্পিত হৈছিল, সিমান সময় তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ যজ্ঞভাগ গ্ৰহণ কৰিলে। সেই সময়তেই ব্রহ্মা জলৰ পৰা তৎক্ষণাৎ পুনৰ উঠি আহিল।

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

ক্ৰোধোদ্ভৱ ৰুদ্ৰ, যি পূৰ্বে মহাজলত নিমগ্ন আছিল, তেতিয়া সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত হৈ জলৰ পৰা ওলাই আহিল।

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

সেই দেৱ সর্বজ্ঞানময়, সর্বদেৱময় আৰু নিৰ্মল। তপস্যাৰ বলত তেওঁ সমগ্ৰ জগতৰ প্ৰত্যক্ষদৰ্শী হৈ দীপ্তিমান হ’ল।

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

সেই সময়ত, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, পাঁচ প্ৰকাৰ সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ হ’ল—দিব্য সত্তাসকলৰ, পৃথিৱীত অৱস্থিতসকলৰ, আৰু ‘অৰ’ বংশ/জাতিৰ চাৰিটা শ্ৰেণীৰ।

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

সেই সময়ত ৰৌদ্ৰ-সৰ্গৰ উৎপত্তি তৎক্ষণাৎ হয়। এতিয়া, হে পাৰ্থিৱসত্তম, তুমি ৰুদ্ৰ-সৰ্গৰ বিৱৰণ শুনা।

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

মহাজলত দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰি, যেতিয়া ৰুদ্ৰ জাগ্ৰত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ অৰণ্যসহ পৃথিৱী দেখিলে—শস্যসমৃদ্ধ, মনোৰম, আৰু মানুহ-পশুৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

তেতিয়া তেওঁ দক্ষৰ সদনত ঋত্বিজসকলৰ শব্দ শুনিলে; আৰু যজ্ঞকাৰীসকলৰ আশ্ৰমত যোগস্থিত লোকসকলে উচ্চস্বৰে কীৰ্তন/ঘোষণা কৰিছিল।

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

সেয়া শুনি মহাতেজস্বী, সর্বজ্ঞ, পৰমেশ্বৰ দেৱ অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু এই বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

পূৰ্বকালত মই—সৰ্বব্যাপী প্ৰভু—কবি-ঋষিৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণভাৱে সৃষ্ট হৈছিলোঁ; তেতিয়া তেওঁ এই আদেশেই ক’লে— ‘প্ৰজাসৃষ্টি কৰ।’

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

এতিয়া সেই কৰ্ম কোনে কৰিলে—সৃষ্টি-আদিৰ এই বৰ্ণনা? এইদৰে কৈ পৰমেশ্বৰ তীব্ৰ ক্ৰোধে গর্জন কৰিলে।

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

তেওঁ গর্জন কৰোঁতেই তেওঁৰ কাণৰ পৰা জ্বালা ওলাই আহিল; তাত ভূত, বেতাল, উচ্ছ্ৰুষ্ম, প্ৰেত আৰু পূতনা আদি প্ৰকাশ পালে।

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

তাত কূষ্মাণ্ড আৰু যাতুধান—সকলৰ মুখ জ্বলন্ত—কোটি কোটি সংখ্যাত উঠি দাঁড়াল, নানা প্ৰকাৰ অস্ত্ৰে সজ্জিত।

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

বিভিন্ন অস্ত্ৰধাৰী ভূতসমূহক দেখি তেওঁ বেদবিদ্যা আৰু তাৰ অঙ্গসমেত পৰম শোভাময় ৰথ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

সেই স্থানত ঋগাদি, অশ্বাস্ত্ৰি, ত্ৰিতত্ত্ব, ত্ৰিবেণুক, ত্ৰিপূজক, ত্ৰিসৱন, ধৰ্মাক্ষ আৰু মাৰুতধ্বনি—এই পবিত্ৰ নাম-লক্ষণসমূহ পোৱা যায়।

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

দিন আৰু ৰাতি দুটা পতাকা; ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম দুটা দণ্ড; ৰথখন সৰ্ববিদ্যাৰে গঠিত; আৰু সাৰথি স্বয়ং ব্ৰহ্মা আদি আদিদেৱসকল।

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

হে সুব্ৰতে! গায়ত্ৰী তেওঁৰ ধনু; ওঁকাৰেই তেওঁৰ ধনুৰ্গুণ; আৰু সপ্ত স্বৰ সেই দেবদেৱৰ শৰ।

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

এইদৰে সামগ্ৰী সাজি, প্ৰতাপবান দেবদেৱ—ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত ৰুদ্ৰ—দক্ষযজ্ঞলৈ গ’ল।

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

সেই দেব আগবাঢ়োঁতে অম্বৰাঙ্গিৰসক লগত নিলে; তেতিয়া ৰুদ্ৰাগমত ঋত্বিজসকলৰ মন্ত্র-সংগ্ৰহ নষ্ট হ’ল।

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

এই বিপৰীত অৱস্থা দেখি তেতিয়া সকলো ঋত্বিজে ক’লে— “হে দেৱসকল, অস্ত্ৰ ধৰি সন্নদ্ধ হওক; আপোনালোকৰ ওপৰত মহাভয় আহি পৰিছে।”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

ব্ৰহ্মা-নির্মিত বুলি কোৱা এজন শক্তিশালী অসুৰ আহি আছে; এই ক্ৰতুত যজ্ঞভাগ লাভ কৰিবলৈ—যি পৰম দুৰ্লভ—সেই উদ্দেশ্যে সি আগবাঢ়িছে।

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে দেৱসকলে মাতামহক ক’লে— “হে দক্ষ তাত, ইয়াত আমাৰ পক্ষৰ পৰা কি কৰণীয়? যি অভিপ্ৰেত, সেয়া কওক।”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

দক্ষ ক’লে— “দ্ৰুত অস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰা; ইয়াত সংগ্ৰাম হ’ব দিয়া।” এই কথা হোৱাৰ লগে লগে নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰী দেৱসকল আৰু ৰুদ্ৰৰ অনুচৰসকলৰ সৈতে মহাযুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

তাত বেতালসদৃশ ভূত, কূষ্মাণ্ড আৰু গ্ৰহ-পূতনাসকলে যুদ্ধ কৰিলে; নানাশস্ত্ৰধাৰী হৈ লোকপালসকলৰ লগতো সংঘৰ্ষত লিপ্ত হ’ল।

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

দেৱতাসকলে ৰৌদ্ৰ ভয়ংকৰ ভূতসমূহক আঁতৰাই যমালয়ৰ দিশে আগবাঢ়িল। তেওঁলোকে ঘোৰ শৰ নিক্ষেপ কৰি খড়্গ আৰু পৰশু প্ৰহাৰ কৰিলে।

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

সেই ঘোৰ যুদ্ধত ভয়ংকৰ ভূতসমূহেও উল্মুক, অস্থি আৰু শৰ নিক্ষেপ কৰি দেৱতাসকলৰ বিৰুদ্ধে আগবাঢ়িল। ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ ৰুদ্ৰৰ আগত বলপূৰ্বক ধাৱিত হ’ল।

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

তাৰ পাছত সেই মহাৰৌদ্ৰ, ভয়ংকৰ ৰূপৰ সংগ্ৰামত ৰুদ্ৰই যুদ্ধক্ষেত্ৰত একেটা শৰৰে ভগৰ নেত্ৰদ্বয় বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

তেতিয়া ৰুদ্ৰৰ শৰপাতে ভগৰ নেত্ৰ নষ্ট হ’ল। সেয়া দেখি তেজস্বী পূষাই ক্ৰোধে ৰুদ্ৰৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

মহাযুদ্ধত পূষাই শৰজাল সৃষ্টিৰত থকা দেখি, পৰবীৰহা ৰুদ্ৰই তাৰ দাঁত টানি উখলালে।

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

তেতিয়া ৰুদ্ৰে পূষণৰ দাঁত পেলাই দিয়া দেখি বসুসকল দিশেদিশে পলাই গ’ল, আৰু একাদশ ৰুদ্ৰও দ্ৰুত পলায়ন কৰিলে।

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

সিহঁতক দিশেদিশে হঠাৎ পৰাভূত হৈ পলাই যোৱা দেখি, প্ৰতাপশালী বিষ্ণু—অদিতিৰ পিছত জন্মিত—তেতিয়া নিজৰ বাহিনীক আদেশবাণী ক’লে।

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

পৌৰুষ, দৰ্প আৰু নিজৰ মাহাত্ম্য পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰি ইহঁত ক’লৈ গ’ল? উদ্যোগ, কুল আৰু সমৃদ্ধি—এইবোৰ সিহঁতৰ তৎক্ষণাৎ কিয় স্মৰণ নহয়?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

পৰমেষ্ঠীৰ গুণেৰে যুক্ত পদ্মজ ব্ৰহ্মা স্বয়ংও, পূৰ্বে লঘুৰ দৰে ভয় কৰি, পৃথিৱীত বৃথাই নমস্কাৰ কৰে।

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

এইদৰে কৈ হৰি তেতিয়া গৰুত্মানত আৰোহণ কৰিলে; শঙ্খ-চক্ৰ-গদা ধাৰণ কৰা, পীতবস্ত্ৰধাৰী জনাৰ্দন।

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

তেতিয়া হৰি আৰু হৰৰ মাজত ৰোমাঞ্চকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। ৰুদ্ৰে পাশুপত অস্ত্ৰে বলপূৰ্বক হৰিক বিদ্ধ কৰিলে; আৰু ক্ৰুদ্ধ হৰিয়ে নাৰায়ণ অস্ত্ৰে ৰুদ্ৰক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

তাৰ পিছত আকাশত নাৰায়ণ আৰু পাশুপত—এই দুয়োটা দিব্য অস্ত্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ, পৰস্পৰক ধ্বংস কৰাৰ অভিলাষে, অতি তীব্ৰভাৱে যুদ্ধ কৰিলে। সেই সময়ত তেওঁলোকৰ যুদ্ধ এক সহস্ৰ দিব্য বছৰ চলিল।

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

তাত এটা ৰূপৰ মূৰত মুকুটেৰে বান্ধি থোৱা জটাজাল আছিল। এজন শঙ্খ ফুঁকিছিল; আনজন শুভ ডমৰু ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

তাত এজনৰ হাতত খড়্গ আছিল, আৰু আনজন দণ্ড ধাৰণ কৰিছিল। এজনৰ দেহ কৌস্তুভ মণিৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল আছিল, আৰু আনজন ভস্ম-বিভূতিত ভূষিত আছিল।

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

এজন গদা ঘূৰাইছে, দ্বিতীয়জন কেৱল দণ্ড ধাৰণ কৰিছে। এজন কণ্ঠস্থ মণিৰে শোভিত, আৰু আনজন অস্থি-অলংকাৰৰে পৰম শোভিত। এজন পীতাম্বৰ পৰিধান কৰিছে, দ্বিতীয়জন সৰ্পমেখলা ধাৰণ কৰিছে।

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

এইদৰে সেই দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী অস্ত্ৰ—ৰুদ্ৰ আৰু নাৰায়ণ-শক্তিৰ স্বৰূপ—ইজনে-সিজনৰ ওপৰত অধিক উৎকৰ্ষেৰে যুক্ত আছিল; সেয়া দেখি পিতামহ ব্ৰহ্মাই অৱস্থা লক্ষ্য কৰিলে।

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

তেওঁ ক’লে—“হে সুৱ্ৰতসকল! এই দুটা অস্ত্ৰ নিজ নিজ স্বভাৱ অনুসাৰে শান্ত হওক।” ব্ৰহ্মাৰ এই বচনত সিহঁতে দুয়ো শান্তভাব লাভ কৰিলে।

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই বিষ্ণু আৰু হৰক এই বাক্য ক’লে—“তোমালোক দুয়ো হৰি-হৰ দেৱ; জগতত খ্যাতি লাভ কৰিবা।”

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

“আৰু এই যজ্ঞ যদিও বিধ্বস্ত হৈছে, তথাপি সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰিব। এই লোক দক্ষৰ সন্ততি—বংশধাৰাৰ দ্বাৰা—খ্যাতিমান হ’ব।”

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

হৰি-হৰক এইদৰে কৈ, তেতিয়া লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই লোকসমূহক ক’লে—“এই বিষয়ত ৰুদ্ৰৰ ভাগ দিয়া হওক।”

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“ৰুদ্ৰৰ ভাগেই জ্যেষ্ঠ ভাগ”—ইয়াই বৈদিক শ্ৰুতি। সেয়ে, হে দেৱসকল, আমাৰ পৰমেষ্ঠী ৰুদ্ৰক স্তৱ কৰা।

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

যিজনে ভগৰ চকু হৰণ কৰিলে আৰু পূষণৰ দাঁত বিনাশ কৰিলে, সেই দেৱক এই নামগীতেৰে শীঘ্ৰ স্তৱ কৰা; যাতে তেওঁ প্ৰসন্ন হৈ তোমালোকৰ প্ৰতি বৰদাতা হয়।

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

এনেদৰে কোৱা হ’লে সেই দেৱসকলে মহাত্মা শম্ভুৰ স্তোত্ৰ ৰচনা কৰিলে; স্বয়ম্ভুক প্ৰণাম কৰি পৰম ভক্তিৰে সেয়া কৰিলে।

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

দেৱসকলে ক’লে—বিষম-নেত্ৰধাৰীক নমস্কাৰ, ত্ৰ্যম্বকক নমস্কাৰ। সহস্ৰ-নেত্ৰধাৰীক নমস্কাৰ, শূলপাণিক নমস্কাৰ।

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

খট্বাংগ ধাৰণ কৰা হস্তক নমস্কাৰ, দণ্ড ধাৰণ কৰা কৰক নমস্কাৰ। হে দেৱ, তোমাৰ প্ৰভা হুতভুজৰ জ্বালা আৰু কোটি সূৰ্যৰ সমান।

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

হে দেৱ! মোহগ্ৰস্ত জ্ঞানৰ বাবে আমি এতিয়া এই বিষয়টো অদৰ্শন/অস্পষ্টতালৈ নিলোঁ। হে ঈশ্বৰ, আমাৰ দ্বাৰা যি কিছু হ’ল, সেয়া ইয়াত ক্ষমা কৰক, প্ৰভু।

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

হে শম্ভো! ত্ৰিনেত্ৰ, আৰ্তিহাৰী—আপোনাক নমস্কাৰ। হে ত্ৰিশূলপাণি, ভয়ংকৰ মুখৰূপ ধাৰণকাৰী! সমস্ত দেৱৰ ঈশ্বৰ, শুদ্ধভাবসম্পন্ন—প্ৰসন্ন হওক; হে ৰুদ্ৰ, হে অচ্যুত, সৰ্বভাবস্বৰূপ!

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

হে পূষাৰ দন্তান্তক, ভীমৰূপ! দীঘল ফণাধাৰী নাগৰাজৰ ঝুলন্ত কুণ্ডলীৰে অলংকৃত কণ্ঠবিশিষ্ট! হে বিশালদেহ অচ্যুত, হে নীলকণ্ঠ—প্ৰসন্ন হওক; হে বিশ্বেশ্বৰ, হে বিশ্বমূৰ্তি!

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

হে ভগৰ চকু বিদীৰ্ণ কৰা সক্ষম কৰ্মবীৰ! এই যজ্ঞৰ প্ৰধান ভাগ গ্ৰহণ কৰক। হে দেৱেশ্বৰ নীলকণ্ঠ, প্ৰসন্ন হওক; সৰ্বগুণসম্পন্ন প্ৰভু, আমাক ৰক্ষা কৰক।

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

হে শুভ্ৰ অঙ্গৰাগে বিভূষিত মূৰ্তিধাৰী, কপালধাৰী, ত্ৰিপুৰঘ্ন দেৱ! সকলো ভয়ত আমাক ৰক্ষা কৰক। হে উমাপতি, পুষ্কৰনালজন্মা, আমাক পালন কৰক।

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

হে সুৰেশ, হে অনন্ত দেৱদেৱ! আমি আপোনাৰ দেহৰ ভিতৰতে সৃষ্ট্যাদি সহ শ্ৰেষ্ঠ বেদসমূহক, সিহঁতৰ অঙ্গ, বিদ্যা আৰু পদ-পদ তথা ক্ৰম-পাঠসহ—সকলোকে আপোনাত লীন হোৱা দেখি পাওঁ।

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

হে ভব, শৰ্ব, মহাদেৱ, পিনাকী, ৰুদ্ৰ, হৰ! হে বিশ্বেশ্বৰ, আমি সকলোৱে আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ; হে পৰমেশ্বৰ, আমাক ৰক্ষা কৰক।

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

এইদৰে দেৱসকলে স্তৱন কৰাত সেই সময়ত দেৱদেৱ মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু তেওঁ সকলো দেৱতালৈ এই বাক্য ক’লে।

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

ৰুদ্ৰে ক’লে—‘ভগৰ চকু পুনৰ হওক; পূষণৰ দাঁত আৰু মখো তেনেদৰে পুনঃস্থাপিত হওক। দক্ষৰ বিকলতা দূৰ হওক; যজ্ঞ আৰু অদিতিৰ পুত্ৰসকলো পুনৰুদ্ধাৰ হওক। আৰু হে দেৱসকল, তোমালোকৰ পশুভাৱো মই অপসাৰণ কৰিম।’

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

‘মোৰ দৰ্শনৰ ফলত দিৱৌকসকলৰ মাজত যি পশুভাৱ জন্মিছিল, সেয়া মই তৎক্ষণাৎ অপসাৰণ কৰিলোঁ; আৰু তোমালোকৰ বাবে পতিত অৱস্থা হ’ব।’

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

মইয়ে সকলো বিদ্যাৰ আদ্য আৰু সনাতন অধিপতি; আৰু অধিপতি-ভাবেই মই সকলো জীৱৰ মাজত প্রতিষ্ঠিত।

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

সেইহেতু মোৰ লোকত ‘পশুপতি’ নাম প্ৰচলিত হ’ব। যিসকলে মোক পূজা কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে দীক্ষা হ’ব; সেয়া পাশুপত দীক্ষা হ’ব।

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

ৰুদ্ৰে এনেদৰে ক’লে, লোকপিতামহ ব্ৰহ্মাই স্নেহসহ, প্ৰথমে মৃদু হাঁহি হাঁহি, ৰুদ্ৰক এই বাক্য ক’লে।

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

নিশ্চয়, হে দেব, তুমি ‘পশুপতি’ ৰূপে জগতত খ্যাতি লাভ কৰিবা। আৰু এই দেবো তোমাৰ নামতেই জগতত খ্যাত হ’ব। লগতে দেবগণ আদি সকলোৰে আৰাধ্য তুমি হ’বা।

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

এনেদৰে কৈ তেতিয়া বুদ্ধিমান ব্ৰহ্মাই দক্ষক ক’লে—“পূৰ্বেই যি তেওঁৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত (বা প্ৰতিশ্ৰুত) আছিল, সেই গৌৰীক ৰুদ্ৰক দিয়া।”

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

এইদৰে কৈ তেতিয়া দক্ষে ব্ৰহ্মাৰ সান্নিধ্যত সেই কন্যা, পৰম শোভাময়ী গৌৰীক মহান ৰুদ্ৰলৈ অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

ৰুদ্ৰে সেই পৰম শোভাময়ীক বিধিপূৰ্বক গ্ৰহণ কৰিলে আৰু দাক্ষক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ সন্মানক অগ্ৰে ৰাখি আচৰণ কৰিলে।

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

দাক্ষায়ণী কন্যা গ্ৰহণ হোৱাৰ পিছত পিতামহে দেৱসন্নিধিত ৰুদ্ৰক নিবাসস্থান ৰূপে কৈলাস দান কৰিলে।

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

ৰুদ্ৰো ভূতগণৰ সৈতে কৈলাস পৰ্বতলৈ গ’ল। দেৱতাসকলেও আনন্দসহ যথাস্থান নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল। ব্ৰহ্মাও দাক্ষসহ প্ৰাজাপত্য পুৰলৈ গ’ল।

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

তাত দাক্ষায়ণীৰ পুত্ৰ—ইন্দ্ৰসহ—সকলো দেৱতা আছিল: অষ্ট বসু, ৰুদ্ৰগণ, আদিত্যগণ আৰু তদ্ৰূপ মৰুতগণ।