Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

महातपा म्हणाले—पूर्वी देव प्रजापती विविध प्रजा निर्माण करू इच्छित होते; परंतु त्या प्रकट न झाल्याने तो धर्मात्मा गाढ चिंतन करू लागला।

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

तेव्हा त्याच्या क्रोधातून प्रतापवान रुद्र उत्पन्न झाला. त्याच्या रुदनामुळे परमेष्ठीने त्याला ‘रुद्र’ हे नाम/भाव दिले.

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

त्याच्यासाठी ब्रह्म्याने पत्नी म्हणून मूर्तीपासून उत्पन्न झालेली शुभ कन्या दिली. ‘गौरी’ नावाची ती देवी पिता भारतीने स्वतः अर्पण केली.

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

अमित देह असलेल्या रुद्राला प्रजापती ब्रह्म्याने ती स्वतः दिली. ती वरारोहा मिळताच तो परम आनंदाने परिपूर्ण झाला.

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

सृष्टीकाळी ब्रह्म्याने तपोबलाने त्याला सांगितले—“रुद्र, प्रजा सृज.” वारंवार प्रेरणा दिल्यावर तो महाबली “मी असमर्थ आहे” असे म्हणत जलात निमज्जित झाला.

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

तपश्चर्येचा अभाव असूनही तपाचे फळ इच्छिणारा प्रजा निर्माण करू शकत नाही. असे चिंतन करून प्रतापवान रुद्र जलात निमग्न झाले.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

देवेश त्या अवस्थेत निमग्न झाल्यावर ब्रह्म्याने पुन्हा त्या कन्येला आपल्या देहाच्या अंतर्भागात प्रवेश करवून परम शोभायमान गौरी केले.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

पुन्हा सृष्टी करण्याची इच्छा करून भगवंतांनी सात मानसपुत्र उत्पन्न केले. त्यांच्यात दक्षापासून आरंभ करून प्रजा योग्य रीतीने वाढल्या.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

तेथे दक्षायणीचे पुत्र म्हणून इंद्रासह सर्व देव सांगितले आहेत—आठ वसु, रुद्र, आदित्य तसेच मरुत.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

ती सुष्रोणी गौरीही ब्रह्म्याने दक्षाला कन्या म्हणून दिली; जी पूर्वी कन्यारूपाने महात्मा रुद्राशी विवाहिता झाली होती.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

हे नृपोत्तम! ती दाक्षायणी देवी पुनर्जन्म पावली. मग दक्ष आनंदित मनाने आपल्या दौहित्रांना पाहून त्यांच्या वृद्धीस कारणीभूत झाला आणि प्रजापतीने तृप्तीसाठी यज्ञ आरंभिला.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

तेथे ब्रह्माचे सर्व पुत्र—मरीची इत्यादी—आपापल्या मार्गात स्थिर राहून ऋत्विज्यक कर्म (याज्ञिक पुरोहितकार्य) करू लागले.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

ब्रह्मा स्वतः तेथे उपस्थित होते; मरीची व इतर महर्षीही होते. अत्री यज्ञकर्मात रत होता आणि आग्नीध्र (अग्निसंभारक) म्हणून अङ्गिरा नेमला गेला.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

त्या यज्ञात पुलस्त्य होता झाला आणि पुलह उद्गाता झाला. त्या क्रतूमध्ये महातपस्वी क्रतुच प्रस्तोता म्हणून कार्यरत होता.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

त्या श्रेष्ठ क्रतूमध्ये प्रतिहर्ता म्हणून प्रचेतस होता. वसिष्ठ सुब्रह्मण्य पुरोहित झाला आणि सनक इत्यादी सभासद होते. तेथे स्वयं ब्रह्मा याज्य (ज्याला आहुती द्यावी) होता आणि तोच इज्य (पूज्य) म्हणून सन्मानित झाला.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

दक्षाचे दौहित्र रुद्र, आदित्य, अंगिरस इत्यादी पूज्य आहेत. तेच प्रत्यक्ष पितर होत; ते प्रसन्न झाले की जगत् प्रसन्न होते.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

तेथे आपापला भाग मागणारे देव—आदित्य व वसु, पितरांसह विश्वेदेव, तसेच गंधर्वादी व मरुद्गण—एकत्र जमले.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

जितका काळ हवि अर्पित होत होती तितक्याच काळ त्यांनी आपापले यज्ञभाग घेतले. तेवढ्याच वेळेत ब्रह्मा जलातून त्वरित पुन्हा उभे राहिले.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

क्रोधोद्भव रुद्र जो पूर्वी महाजलात मग्न होते, तेव्हा सहस्र सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होऊन जलातून बाहेर आले.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

तो देव सर्वज्ञानमय, सर्वदेवमय व निर्मळ आहे. तपशक्तीने तो समस्त जगताचा प्रत्यक्षदर्शी होऊन प्रकाशमान झाला.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

त्या काळी, हे नरश्रेष्ठा, पाच प्रकारची सृष्टी उत्पन्न झाली—दिव्य जीवांची, पृथ्वीवर वसणाऱ्यांची, तसेच ‘अर’ कुल/जातिच्या चार वर्गांची।

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

त्या वेळी रौद्र-सर्गाची उत्पत्ती तत्क्षणीच होते। आता, हे पार्थिवसत्तमा, तू रुद्र-सर्गाचे वर्णन ऐक।

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

महाजलात दहा सहस्र वर्षे तप करून, जेव्हा रुद्र जागृत झाले, तेव्हा त्यांनी वनांसह पृथ्वी पाहिली—धान्यसमृद्ध, रम्य, आणि मनुष्य व पशूंनी भरलेली।

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

तेव्हा त्यांनी दक्षाच्या सदनात ऋत्विजांचे शब्द ऐकले; आणि यज्ञ करणाऱ्यांच्या आश्रमात योगस्थ जन उच्च स्वराने कीर्तन/घोष करीत होते।

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

हे ऐकून महातेजस्वी, सर्वज्ञ, परमेश्वर देव अत्यंत क्रोधित झाले आणि त्यांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

पूर्वी मी—सर्वव्यापी प्रभू—कवी-ऋषींनी सर्वात्मभावाने निर्माण केला; तेव्हा त्यांनी हेच वचन सांगितले— ‘प्रजा सृज.’

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

आता ते कर्म कोणी केले—सृष्टी-आदीचे हे वर्णन? असे म्हणत परमेश्वर तीव्र कोपाने गर्जला।

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

तो गर्जताच त्याच्या कानांतून ज्वाळा बाहेर पडल्या; तेथे भूत, वेताळ, उच्छ्रुष्म, प्रेत व पूतना इत्यादी प्रकट झाले।

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

तेथे कूष्माण्ड व यातुधान—सर्वांचे मुख ज्वलंत—कोट्यवधी संख्येने उभे राहिले, नानाविध शस्त्रांनी सज्ज।

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

विविध शस्त्रे धारण केलेले भूतसमूह पाहून त्याने वेदविद्या व तिच्या अंगांनी युक्त असा अत्यंत शोभिवंत रथ निर्माण केला।

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

त्या स्थानी ऋगादी, अश्वास्त्रि, त्रितत्त्व, त्रिवेणुक, त्रिपूजक, त्रिषवण, धर्माक्ष आणि मारुतध्वनि अशी पवित्र नामे/लक्षणे आढळतात।

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

दिवस व रात्रि या दोन पताका; धर्म व अधर्म हे दोन दंड; शकट सर्व विद्यांनी बनलेले; आणि सारथी स्वयं ब्रह्मा इत्यादी आद्य देव।

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

हे सुव्रते! गायत्री हे त्याचे धनुष्य; ओंकार हा त्याचा धनुर्गुण; आणि सप्त स्वर हे त्या देवदेवाचे बाण आहेत।

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

अशी सामग्री सिद्ध करून, प्रतापवान देवदेव—कोपाने प्रज्वलित प्रतापी रुद्र—दक्षाच्या यज्ञाकडे गेला।

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

तो देव पुढे जात असता त्याने अंबराङ्गिरसाला सोबत नेले; तेव्हा रुद्रागमात ऋत्विजांचा मंत्रसंचय नष्ट झाला।

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

हे विपरीत दृश्य पाहून तेव्हा सर्व ऋत्विज म्हणाले— “हे देवांनो, शस्त्रे धारण करून सज्ज व्हा; तुमच्यावर मोठे भय आले आहे।”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

ब्रह्मनिर्मित असे म्हणतात असा एक बलवान असुर येत आहे; या क्रतूमध्ये यज्ञभाग मिळविण्यासाठी—जो अत्यंत दुर्लभ आहे—तो आला आहे।

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

असे सांगितल्यावर देवांनी तेव्हा मातामहास म्हटले— “हे दक्ष ताता, येथे आमच्या वतीने कोणते कार्य करावयाचे? जे अभिप्रेत आहे ते सांगा।”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

दक्ष म्हणाला— “लवकर शस्त्रे घ्या; येथे संग्राम होऊ द्या।” असे म्हणताच विविध आयुधधारी देव आणि रुद्राचे अनुचर यांच्यात महान युद्ध सुरू झाले।

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

तेथे वेतालसदृश भूत, कूष्मांड आणि ग्रहपूतना लढू लागले; तसेच नानाशस्त्रधारी होऊन लोकपालांशीही त्यांनी युद्ध केले।

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

देवांनी रौद्र भूतांना दूर सारून यमाच्या आलयाकडे कूच केले। त्यांनी घोर बाण सोडले आणि तलवारी व परशु प्रहारले।

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

त्या घोर संग्रामात भयानक भूतही उल्मुक, अस्थी व बाण फेकत देवांवर चाल करून आले। क्रोधाने ते रुद्राच्या पुढे बलपूर्वक झेपावले।

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

त्यानंतर त्या अत्यंत रौद्र, भीषण रूपाच्या संग्रामात रुद्राने रणांगणात एकाच बाणाने भगाचे नेत्र भेदले।

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

तेव्हा रुद्राच्या बाणवर्षावामुळे भगाचे नेत्र नष्ट झाले। हे पाहून तेजस्वी पूषा क्रोधाने रुद्राशी युद्ध करू लागला।

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

महासंग्रामात पूषा बाणांचे जाळे सोडत आहे असे पाहून, परवीरहंता रुद्राने त्याचे दात उपटून काढले।

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

तेव्हा रुद्राने पूषाचे दात पाडलेले पाहून वसु दिशादिशांना पळाले आणि अकरा रुद्रही त्वरेने पळून गेले।

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

त्यांना दिशादिशांना सहसा पराभूत होऊन पळताना पाहून, प्रतापवान विष्णू—अदितीनंतर जन्मलेला—तेव्हा आपल्या सैन्याला आदेशरूप वचन बोलला।

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

पौरुष, दर्प आणि स्वतःचे माहात्म्यही टाकून हे कुठे गेले? उद्योग, कुल आणि समृद्धी यांचे स्मरण त्यांना त्वरित कसे होत नाही?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

परमेष्ठीचे गुण धारण करणारा पद्मज ब्रह्मा स्वतःही, पूर्वी क्षुद्रासारख्या भयाने, पृथ्वीवर व्यर्थ नमस्कार करीतो।

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

असे बोलून हरि तेव्हा गरुत्मानावर आरूढ झाला; शंख-चक्र-गदा धारण करणारा, पीतांबरधारी जनार्दन।

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

तेव्हा हरि व हर यांच्यात लोमहर्षक युद्ध झाले। रुद्राने पाशुपत अस्त्राने पराक्रमाने हरिला विद्ध केले; आणि क्रुद्ध हरिने नारायण अस्त्राने रुद्राला विद्ध केले।

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

मग आकाशात नारायण व पाशुपत ही दोन्ही दिव्य अस्त्रे क्रुद्ध होऊन, परस्परांचा नाश करण्याच्या इच्छेने, अत्यंत घोर युद्ध करू लागली. त्या वेळी त्यांचे युद्ध एक सहस्र दिव्य वर्षे चालले.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

तेथे एका रूपाच्या मस्तकावर मुकुटाने बांधलेले जटाजाल होते. एक जण शंख फुंकत होता; आणि दुसरा शुभ डमरू धारण करत होता.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

तेथे एकाच्या हातात खड्ग होता, तर दुसरा दंड धारण करत होता. एकाचे अंग कौस्तुभ मण्याने तेजस्वी होते, आणि दुसरा भस्म-विभूतीने अलंकृत होता.

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

एक जण गदा फिरवतो, आणि दुसरा केवळ दंड धारण करतो. एक कंठस्थ मण्यांनी शोभतो, तर दुसरा अस्थी-अलंकारांनी परम शोभतो. एक पीतांबरधारी आहे, आणि दुसरा सर्पमेखला धारण करतो.

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

अशा रीतीने ते दोन्ही प्रतिस्पर्धी अस्त्रे—रौद्र व नारायण-शक्तिरूप—एकमेकांपेक्षा अधिक सामर्थ्ययुक्त होती; हे पाहून पितामह ब्रह्मदेवांनी स्थिती निरखली।

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

ते म्हणाले—“हे सुव्रतांनो! ही दोन्ही अस्त्रे आपल्या-आपल्या स्वभावानुसार शांत होवोत.” ब्रह्मदेवांच्या या वचनाने ती दोन्ही शांतभावास प्राप्त झाली.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी विष्णू व हर यांना हे वचन सांगितले—“तुम्ही दोघेही हरि-हर, हे देव, लोकी कीर्तीला प्राप्त व्हाल.”

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

“आणि हा यज्ञ जरी विध्वस्त झाला असला, तरी तो पूर्णत्वास जाईल. हा लोक दक्षाच्या संततीने—वंशपरंपरेने—ख्यातिमान होईल.”

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

हरि-हरांना असे सांगून, तेव्हा लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी लोकांना असे म्हटले—“या कार्यात रुद्राचा भाग दिला जावा.”

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“रुद्राचा भागच ज्येष्ठ भाग आहे”—ही वैदिक श्रुती आहे. म्हणून, हे देवांनो, आमच्या परमेष्ठी रुद्राची स्तुती करा.

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

ज्याने भगाचे नेत्र हरिले आणि पूषाचे दात मोडिले, त्या देवाची या नाम-गीतांनी शीघ्र स्तुती करा; तो प्रसन्न होऊन तुम्हांला वर देणारा होवो.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

असे सांगितल्यावर त्या देवांनी महात्मा शंभूचे स्तोत्र रचले; स्वयंभूला नमस्कार करून परम भक्तीने ते केले.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

देव म्हणाले—विषमनेत्राला नमस्कार, त्र्यंबकाला नमस्कार। सहस्रनेत्राला नमस्कार, शूलपाणीस नमस्कार।

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

खट्वांगहस्ताला नमस्कार, दंड धारण करणाऱ्या कराला नमस्कार। हे देव, तुझी प्रभा हुतभुजाच्या ज्वाळेसारखी व कोटी सूर्यांसमान आहे.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

हे देव! मूढ समजुतीमुळे आम्ही आता हा विषय अदर्शन/अस्पष्टतेत नेला आहे. हे ईश्वरा, आमच्याकडून जे काही झाले ते येथे क्षमा करावे, प्रभो।

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

हे शंभो! त्रिनेत्र, आर्तिहारी—आपणांस नमस्कार. हे त्रिशूलपाणे, विकृत/भयानक मुखरूप धारण करणाऱ्या! समस्त देवांचा ईश्वर, शुद्धभावी—प्रसन्न व्हा; हे रुद्र, हे अच्युत, सर्वभावस्वरूप!

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

हे पूषाच्या दातांचा अंत करणाऱ्या, भीमरूपा! लांब फण्यांच्या नागराजाच्या लटकत्या वळ्यांनी शोभणाऱ्या कंठा! हे विशालदेही अच्युत, हे नीलकंठ—प्रसन्न व्हा, हे विश्वेश्वर, हे विश्वमूर्ती!

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

हे भगाच्या नेत्रांचे विदारण करणाऱ्या समर्थ कर्मवीरा! या यज्ञातील प्रधान भाग स्वीकारा. हे देवेश्वर नीलकंठ, प्रसन्न व्हा; सर्वगुणसंपन्न प्रभो, आमचे रक्षण करा।

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

हे शुभ्र अंगरागाने विभूषित मूर्ते, कपालधारी, त्रिपुरघ्न देवा! सर्व भयांत आमचे रक्षण करा. हे उमापते, पुष्करनालजन्मा, आम्हाला सुरक्षित ठेव।

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

हे सुरेश, हे अनंत देवदेव! आम्ही तुमच्या देहातच सर्गादींसह श्रेष्ठ वेद, त्यांच्या अंग-विद्या तसेच पद-पद व क्रम-पाठांसह—सर्व काही तुमच्यात लीन झालेले पाहतो।

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

हे भव, शर्व, महादेव, पिनाकी, रुद्र, हर! हे विश्वेश्वर, आम्ही सर्वजण तुम्हांस नमस्कार करतो; हे परमेश्वर, आमचे रक्षण करा।

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केल्यावर त्या वेळी देवदेव महेश्वर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी सर्व देवांना हे वचन सांगितले।

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

रुद्र म्हणाले—‘भगाचे नेत्र पुनः होवो; पूषाचे दात तसेच मखही (पुनः) यथावत होवो। दक्षाची विकृती नाहीशी होवो; यज्ञ व अदितीचे पुत्रही (पुनः) पूर्ववत होवोत। आणि हे देवहो, तुमचा पशुभावही मी दूर करीन।’

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

‘माझ्या दर्शनाने स्वर्गवासीयांमध्ये जो पशुभाव उत्पन्न झाला होता, तो मी त्वरित दूर केला आहे; आणि तुमच्यासाठी पतित अवस्था येईल।’

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

मीच सर्व विद्यांचा आद्य व सनातन स्वामी आहे; आणि स्वामित्वभावाने मी सर्व प्राण्यांमध्ये स्थित आहे.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

म्हणून माझ्या लोकी ‘पशुपति’ हे नाव प्रचलित होईल. जे माझी उपासना करतात त्यांना दीक्षा मिळेल; ती पाशुपत दीक्षा असेल.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

रुद्राने असे म्हटल्यावर, लोकपितामह ब्रह्मा स्नेहाने, प्रथम स्मित करून, रुद्राला हे वचन बोलला.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

निश्चितच, हे देव, तू ‘पाशुपति’ म्हणून लोकी ख्यात होशील. आणि हा देवही तुझ्याच नावाने लोकी प्रसिद्ध होईल. तसेच देवांपासून सर्वांचा तू आराध्य होशील.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

असे बोलून तेव्हा बुद्धिमान ब्रह्मा दक्षाला म्हणाला—“पूर्वीच ठरविलेली (वचनबद्ध) गौरी रुद्राला अर्पण कर.”

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

असे बोलून तेव्हा दक्षाने ब्रह्माच्या सान्निध्यात त्या कन्येला, परम शोभायमान गौरीला, महान रुद्रास अर्पण केले।

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

रुद्राने त्या परम शोभायमान कन्येला विधिपूर्वक स्वीकारले आणि दक्षाचे प्रिय करण्यासाठी मान-सन्मान अग्रस्थानी ठेवला।

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

दाक्षायणी कन्या स्वीकारली गेल्यावर पितामहाने देवांच्या सान्निध्यात रुद्राला निवासस्थान म्हणून कैलास दिला।

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

रुद्रही भूतगणांसह कैलास पर्वताकडे निघून गेला। देवताही आनंदित होऊन यथास्थान आपापल्या धामास गेले। ब्रह्माही दक्षासह प्राजापत्य पुरास गेला।

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

तेथे दाक्षायणीचे पुत्र—इंद्रासह—सर्व देव होते: आठ वसु, रुद्र, आदित्य आणि तसेच मरुतगण।