Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

महातपा उवाच—पूर्वं देवः प्रजापतिः विविधाः प्रजाः स्रष्टुमिच्छन्, यदा ताः नाध्यगच्छत्, तदा स धर्मात्मा गाढं चिन्तयामास।

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

तदा तस्य कोपात् प्रतापवान् रुद्रः संजज्ञे; तस्य रोदनात् परमेष्ठिना तस्मै ‘रुद्र’ इति नामभावो जातः।

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

तस्य ब्रह्मा भार्यार्थं मूर्तिसम्भवां शुभां कन्यां ददौ; गौरी नाम्ना सा देवी, पिता भारती तां स्वयमेव ददौ।

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः तां ददौ; स तां वरारोहां लब्ध्वा परमया मुदा युतोऽभवत्।

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

सर्गकालेषु ब्रह्मा तपसा तम् प्रत्युवाच—“रुद्र, प्रजाः सृजस्व” इति पौनःपुन्येन चोदितः; “असमर्थोऽहम्” इति स महाबलः जले निमज्जत।

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

तपोहीनः तपोऽर्थी सन् प्रजाः स्रष्टुं न शक्नोति। इति चिन्तयन् प्रतापवान् रुद्रो जले निमग्नः॥

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

देवेशे तस्मिन् निमग्ने ब्रह्मा पुनः तां कन्यकां अन्तःशरीरगां कृत्वा परमशोभनां गौरीं अकरोत्॥

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

पुनः सिसृक्षुः भगवान् सप्त मानसान् असृजत्। तेषां मध्ये दक्षमारभ्य प्रजाः सम्यक् व्यवर्धिताः॥

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः। वसवोऽष्टौ रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा॥

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

सा अपि सुष्रोणी गौरी ब्रह्मणा दक्षाय दुहितृत्वे दत्ता। या पुरा महात्मना रुद्रेण दुहितृरूपेणोढा॥

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता, हे नृपोत्तम। ततः दक्षः प्रहृष्टात्मा स्वदौहित्रान् दृष्ट्वा तेषां वृद्धिकृत् सन्, प्रजापतिः प्रीणनार्थं यज्ञम् आरभत॥

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादयश्चैव, स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः सन्तो, आर्त्विज्यकं कर्म चक्रुः॥

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

ब्रह्मा स्वयं तत्रासीत्, मरीच्यस्तु बभूव, अन्ये च तथापरे। अत्रिः यज्ञकर्मस्थः, आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा अभवत्॥

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

होता पुलस्त्यः अभवत्, उद्गाता पुलहः अभवत्। क्रतौ तदा महातपाः क्रतुः प्रस्तोता अभवत् यज्ञे॥

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

तस्मिन् क्रतुवरे प्रतिहर्ता प्रचेताः बभौ। सुब्रह्मण्यो वसिष्ठः, सनकाद्याः सभासदः। तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा, स च इज्यः पूज्यते॥

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

पूज्याः दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरसादयः। ते हि प्रत्यक्षपितरः; तैः प्रीतैः प्रीयते जगत्॥

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा। विश्वेदेवाः सपितरः गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः॥

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान्। तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः॥

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले। स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः॥

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः। प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ॥

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

तस्मिन्काले नरश्रेष्ठ पञ्चानां सर्गः समभवत्—दिव्यानां पृथिवीस्थानां च तथा अरजातीनां चतुर्णाम्॥

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्य एव जायते। इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम॥

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

दशवर्षसहस्राणि महज्जले तपश्चरित्वा, यदा रुद्रः प्रतिबुद्धः, तदा स काननां सहितामुर्वीं दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम्॥

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

तदा स दक्षसद्मनि ऋत्विजां शब्दान् शुश्राव; यज्ञिनामाश्रमे च योगस्थैः उच्चैरिति कीर्तितम्॥

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः। देवः सुभृशं चुकोप, वाक्यं चेदमुवाच ह॥

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

अहं पूर्वं तु कविना सर्वात्मना विभुना सृष्टः; तदा स एव ममैतद्वाक्यमुवाच— ‘प्रजाः सृजस्व’ इति।

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम्? इत्युक्त्वा परमेश्वरः कोपात् भृशं ननाद।

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

तस्य नानदतः श्रोत्रेभ्यः ज्वालाः तदा निर्ययुः; तत्र भूत-वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेत-पूतनाश्चाभवन्।

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः; कोटिशः तत्रोत्तस्थुः नानाप्रहरणावृताः।

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

ते भूतसङ्घातान् विविधायुधपाणीन् दृष्ट्वा, स वेदविद्याङ्गसमन्वितं परमशोभनं रथं ससर्ज।

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

तस्मिन् स्थाने ऋगादयः, अश्वास्त्रिः, त्रितत्त्वं, त्रिवेणुकं, त्रिपूजकं, त्रिषवणं, धर्माक्षं, मारुतध्वनिश्च दृश्यन्ते।

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

अहोरात्रे पताके द्वे; धर्माधर्मौ दण्डके द्वौ; शकटं सर्वविद्याः; सारथिः स्वयं ब्रह्मादयः।

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

गायत्री तस्य धनुः; ओङ्कारो गुण एव तस्य; सप्त स्वराः शराः तस्य देवदेवस्य, हे सुव्रते।

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

एवं सामग्रीं कृत्वा देवदेवः प्रतापवान्; कोपात् प्रतापवान् रुद्रः दक्षयज्ञाय जगाम।

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

गच्छतः तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत्; तदा रुद्रागमे ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टः अभवत्।

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे ऋत्विजोऽब्रुवन्— “देवाḥ संनह्यन्ताम्; वो महद् भयम् आगतम्।”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

कश्चिद् बलवान् असुरो ब्रह्मनिर्मित इवायाति; अस्मिन् क्रतौ यज्ञभागार्थं परमदुर्लभं भागं याचितुम्।

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

एवमुक्ता देवाः ततः मातामहं प्रति ऊचुः— “दक्ष तात, अस्माकं किमत्र कार्यं? विवक्षितं ब्रूहि।”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

दक्ष उवाच— “द्रुतम् अस्त्राणि गृह्यन्ताम्; अत्र संग्रामो विधीयताम्।” एवमुक्ते देवैः नानायुधधारिभिः रुद्रस्यानुचरैः सह महद्युद्धं प्रवर्तितम्।

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाश्च; लोकपालैः सह नानाशस्त्रधराः युयुधुः।

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

देवा रौद्राणि भूतानि निरस्य यमालयं प्रति जग्मुः। ते घोरान् सायकान् चिक्षिपुः, असिंश्च सपरश्वधान् प्राहरन्॥

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

भूतान्यपि घोराणि मृधे उल्मुकैरस्थिभिः शरैश्च देवान् प्रति जग्मुः। रोषात् रुद्रस्य पुरतः बलात् प्रचक्रामुः॥

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

ततः तस्मिन् महारौद्रे भीमरूपिणि संग्रामे रुद्रो मृधे भगस्य नेत्रे एकेषुणा बिभेद॥

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

तदा रुद्रस्य शरपातेन भगस्य नेत्रं नष्टम्। तत् दृष्ट्वा तेजस्वी पूषा क्रोधात् रुद्रं समयोद्धयत्॥

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

महामृधे पूषणं इषुजालानि सृजन्तं दृष्ट्वा परवीरहा रुद्रोऽस्य दन्तान् चकर्ष॥

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

तदा पूष्णो दन्तान् रुद्रेण पातितान् दृष्ट्वा वसवो दिक्षु दुद्रुवुः, एकादश रुद्राश्च शीघ्रं पलायिताः।

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

तान् दिक्षु सहसा भग्नान् दृष्ट्वा प्रतापवान् विष्णुः, आदितेः अनुजः, तदा स्वबलं प्रति वचनम् उवाच।

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं च स्वमाहात्म्यं च, क्व याता इमे? व्यवसायः कुलं भूतिś्च कथं न शीघ्रं स्मर्यते?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

परमेष्ठिगुणैर्युक्तः पद्मजः स्वयम्, पुरा लघुवद्भीतितः पृथिव्यां मोघं नमस्करोति।

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

एवमुक्त्वा हरिस्तदा गरुत्मन्तम् आरुरोह; शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः।

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

ततः हरिहरयोः लोमहर्षणं युद्धमभवत्। रुद्रः पाशुपतास्त्रेण हरिमोजसा विव्याध; हरिश्च कोपवान् नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध॥

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

नारायणं पाशुपतं च उभे दिव्यास्त्रे व्योम्नि रोषिते सन्तौ परस्परजिघांसया भृशं युयुधाते। तदा तयोर्युद्धं दिव्यं वर्षसहस्रं यावत् अभवत्॥

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

तत्रैकस्य मूर्ध्नि मुकुटेन उद्बद्धं जटजालकं आसीत्। एकः शङ्खं प्रध्मापयत्; अन्यः शुभं डमरुकं बिभ्रत्॥

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

तत्रैकः खङ्गकरः, तथान्यः दण्डधारी। एकः कौस्तुभदीप्ताङ्गः, अन्यः भूतिविभूषितः॥

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

एकः गदां भ्रामयति, द्वितीयः दण्डमेव धारयति। एकः कण्ठस्थमणिभिः शोभते, अपरः अस्थिभिः परमं शोभते। एकः पीताम्बरधारी, द्वितीयः सर्पमेखलाधारी॥

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“रुद्रभागो ज्येष्ठभागः” इति वैदिकी श्रुतिरियं प्रसिद्धा। अतः हे देवाः, अस्माकं परमेष्ठिनं रुद्रं स्तुत्या स्तुवत।

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम्। एतैर्नामगीतैः शीघ्रं स्तुतिं कुरुत, येन स देवः प्रसन्नात्मा भवद्भ्यः वरदत्वं भजेत।

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

एवमुक्तास्ते देवाः शम्भोर्महात्मनः स्तोत्रं चक्रुः। स्वयम्भुवे नमस्कृत्य परमया भक्त्या तदकुर्वन्।

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

देवा ऊचुः—नमो विषमनेत्राय, नमस्ते त्र्यम्बकाय च। नमः सहस्रनेत्राय, नमस्ते शूलपाणये।

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

नमः खट्वाङ्गहस्ताय, नमो दण्डभृते करे। त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः।

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

देव, मूढविज्ञानतः अद्य वयं एतद् विषयम् अदर्शने नीतवन्तः। अस्माभिरेव यत् कृतं तदत्र, प्रभो, क्षम्यतां ईश।

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

नमस्ते शम्भो त्रिनेत्रार्त्तिहाराय; त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप। समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव, प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव।

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

पूष्णो दन्तान्तक, भीमरूप; प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ। विशालदेह अच्युत नीलकण्ठ, प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते।

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मन्, गृहाण मखतः प्रधानम् भागम्। प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ, प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न।

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते, कपालधारिन् त्रिपुरघ्न देव। प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव; उमापते पुष्करनालजन्म, पालय नः।

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

पश्यामो वयं तव देहे सुरेश, सर्गादीन् वेदवरान् अनन्त; साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् त्वयि देवदेव निलीनान्॥

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर। नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर॥

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः। तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह॥

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

रुद्र उवाच—भगस्य नेत्रं भवतु, पूष्णो दन्तास्तथा मखः। दक्षस्याच्छिद्रतां यातु, यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः; पशुभावं च वो देवाः, अपनेष्यामि॥

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

मद्दर्शनेन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम्। स मयाऽपहृतः सद्यः; पतित्वं वो भविष्यति॥

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

अहमेव सर्वविद्यानां आद्यः सनातनश्च पतिः। अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः॥

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

अतः मम लोके ‘पशुपति’ इति नाम भविष्यति। ये मां यजन्ति तेषां दीक्षा स्यात्; सा पाशुपती दीक्षा भवेत्॥

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

एवमुक्ते रुद्रेण, ब्रह्मा लोकपितामहः। सस्नेहं स्मितपूर्वं रुद्रं प्रति इदं वचः उवाच॥

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

ध्रुवं देव, त्वं पाशुपतिरिति लोके ख्यातिमेष्यसि। अयं च देवः तव नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति। त्वं च समस्तानां देवादीनाम् आराध्यः भविष्यसि॥

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

एवमुक्त्वा तदा बुद्धिमान् ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच— ‘गौरीं रुद्राय प्रयच्छ, या पूर्वमेवोपपादिता’ इति॥

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

एवमुक्त्वा तदा दक्षः ब्रह्मसन्निधौ तां कन्यां परमशोभनां गौरीं महते रुद्राय ददौ।

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

रुद्रः तां परमशोभनां विधिवद् जग्राह, दक्षस्य प्रियं कुर्वन् बहुमानं पुरःकृत्य।

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

कन्यायां दाक्षायण्यां गृहीतायां पितामहः सुरसन्निधौ रुद्रस्य निलयं कैलासं ददौ।

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

रुद्रोऽपि भूतैः समं कैलासपर्वतं प्रययौ। देवाश्च मुदान्विताः यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुः। ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ।

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥