Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

Mahatapa ne kaha ki pehle Prajapati ne bahut tarah ki praja banana chahta tha. Lekin woh unhe paida nahi kar pa rahe the. Tab unhone soch-vichar kiya ki kya karein.

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

Tab unke gusse se Rudra paida hua. Woh bahut tej aur taakatwala tha. Kyunki woh roya tha, isliye uska naam Rudra pad gaya. Brahma ne use paida kiya tha.

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

Brahma ne Rudra ke liye ek acchi beti patni banne ke liye di. Woh Murti se paida hui thi. Uska naam Gauri tha. Bharati ne apni beti khud de di.

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

Prajapati Brahma ne khud use Rudra ko de diya. Rudra ki koi shakal nahi thi, woh asimit tha. Jab usne woh sundar aurat pa li, toh usme bahut khushi aa gayi.

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

Jab duniya banti thi, Brahma ne Rudra ko tapasya ki taakat se bulaya. Baar-baar kaha ki beta, praja banao. Par Rudra ne kaha main nahi kar sakta. Woh paani mein chala gaya.

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

Rudra sochne laga ki bina tap ke koi praja nahi bana sakta. Yeh soch ke woh paani mein doob gaya. Usmein bahut taakat thi.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

Jab Rudra paani mein doob gaya, Brahma ne uske shareer mein ek kanya daal di. Uska naam Gauri hua. Woh bahut sundar thi.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

Phir Brahma ne phir se banane ki sochi. Unhone mann se saat log banaye. Daksha unmein se ek tha. Usse aage badh ke sab log bane.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

Daksha ki beti ke bete sab devta bane. Indra bhi unmein hai. Aath Vasu, Rudra, Aditya aur Marut sab wahi se aaye hain.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

Brahma ne Gauri ko Daksh ko beti bana ke de diya. Pehle bhi woh Rudra ki patni thi, jab Daksh ki beti ban ke aayi thi. Ab phir se beti ban ke gayi.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

Raja, woh Gauri phir se Daksh ki beti bani. Daksh bahut khush hua jab apne nawase dekhe. Phir usne ek bada yagya shuru kiya taaki sab khush ho jayein.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

Wahan Brahma ke bete, Marichi aur baaki sab, yagya mein pandit ban ke kaam karne lage. Har koi apna apna kaam kar raha tha.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

Brahma khud wahan the, Marichi bhi tha. Atri yagya ka kaam kar raha tha aur Angiras ne aag sambhali.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

Pulastya mantra padhne laga, Pulaha gaane laga. Kratu bhi unke saath tha. Yeh sab bade rishi the aur yagya mein kaam kar rahe the.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

Us bade yagya mein Pracetas pujari tha jo sab ka jawab deta tha. Vasistha Subrahmanya pujari bana, aur Sanaka jaise log sabha mein baithe the. Wahan Brahma khud tha jiske liye yagya ho raha tha, aur sabne unki puja ki.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

Daksh ke poton ko samman milna chahiye - Rudra, Aditya, Angira aur aise hi aur bhi. Yeh sab dikhne wale purkhe hain. Jab yeh log khush hote hain, tab duniya khush ho jaati hai.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

Wahan sab devta the jo apna hissa maangne aaye the. Aditya, Vasu, Vishvedev - sab the. Pitro ke saath Gandharva aur Marut bhi wahan the.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

Jab tak yagya mein samagri daalte rahe, tab tak in sab devto ne apna hissa le liya. Itne mein Brahma paani se bahar aa gaye.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

Rudra gusse se paida hua tha. Woh pehle bade paani mein dooba hua tha. Phir woh paani se bahar aaya, aur itna chamak raha tha jaise hazaar sooraj chamak rahe hon.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

Bhagwan mein poora gyaan hai. Woh sab deviyon devtaon mein basta hai aur bilkul saaf hai. Apni tapasya ki taakat se woh chamak utha. Saari duniya ko seedha dekh raha hai.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

Us waqt paanch tarah ki paidaish hui. Pehli deviyon devtaon ki. Dusri dharati par rehne walon ki. Aur char aur jaatiyan bhi bani.

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

Rudra ki paidaish bhi usi waqt ho gayi. Ab Rudra ki kahani suno. Kaise paida hue, yeh main batata hoon.

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

Rudra ne das hazaar saal tak paani mein tapasya ki. Jab woh jaaga, toh dharati dekhi. Jungle the, faslein thi, aur log aur jaanwar bhi the.

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

Phir usne awaazein suni. Daksh ke yahan pandit puja kar rahe the. Ashram mein yogi log zor se bol rahe the.

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

Jab usne yeh baat suni, toh woh bahut gussa ho gaya. Woh sab kuch jaanne wala, sabse bada bhagwan hai. Usne gusse mein yeh bola.

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

Pehle maine Kavi dwara apni poori shakti se banaya gaya tha. Us waqt usne mujhe yeh kaha tha ki tum logon ko paida karo.

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

Ab kisne yeh kaam kiya? Kisne duniya banane ki baat shuru ki? Yeh bol ke woh bahut gussa hua. Phir usne zor se chillaya.

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

Jab woh chillaya, toh uske kaanon se aag nikli. Wahan bhoot, vetal aur pret paida ho gaye. Pootana bhi wahan aa gayi.

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

Phir crore-crore bhoot uth khade hue. Unke chehre aag jaisa chamak rahe the. Unke haath mein kai tarah ke hathiyar the.

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

Usne dekha ki bahut saare log ek jagah ikatthe ho gaye hain. Sab haath mein alag-alag hathiyaar pakde khade the. Tab usne ek bahut hi shaandaar ratha banaya. Us ratha mein Ved ki poori vidya thi.

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

Us ratha mein kuch khaas naam the jaise Rig aur doosre. Ashvaastri bhi tha, aur teen tattva bhi the. Teen nadiyaan, teen puja, aur din mein teen baar ke vrat bhi the. Dharmaksh aur Maarutdhvani, hawa ki awaaz, yeh sab bhi the.

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

Ratha ke do jhade the, ek din ka, ek raat ka. Do lathiyan thi, ek dharam ki, ek adharam ki. Woh ratha poori vidya se bana tha. Aur us ratha ko Brahma aur doosre bade devta chala rahe the.

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

Gayatri uska dhanush thi. Om uski dhanush ki dor thi. Saat sangeet ke sur uske teer the. Yeh sab Devadav ke baare mein hai, Suvrat.

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

Jab saara samaan taiyaar ho gaya, tab Rudra bada tej aur taqatwar ban gaya. Usne gusse mein Daksh ke yagya ke liye chal diya.

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

Jab woh devta wahan se chale gaye, woh Ambarangiras ko saath le gaye. Us waqt Rudragam mein panditon ke saare mantar gayab ho gaye the.

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

Jab panditon ne yeh dekha ki sab ulta ho raha hai, woh sab bole, Deviyo, apne aap ko taiyaar kar lo. Bada khatra aa gaya hai.

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

Ek bada taakatwala asura aa raha hai. Log kehte hain ise Brahma ne banaya hai. Yeh yagya ka hissa maangne aaya hai, jo bahut mushkil hai milna.

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

Yeh sun ke devte bade buzurg se bole, Daksha pitaji, ab humein kya karna chahiye? Aap bataiye humare liye kya sahi hai.

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

Daksha ne kaha, Jaldi se hathiyaar uthao aur ladai shuru karo. Tab devte aur Rudra ke logon mein badi ladai ho gayi. Dono taraf bahut hathiyaar the.

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

Wahan bhoot-pret lad rahe the. Vetala, Kushmanda, graha aur Putana jaisi cheezein thi. Woh logon pe war kar rahe the. Unke paas kai tarah ke hathiyar the.

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

Devtawo ne darawani cheezein bhagayi. Woh Yamraj ke ghar ki taraf badhe. Unhone darawani teerein phenki aur talwar aur kulhari se mara.

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

Darawani cheezein bhi ladne lagi. Unhone aag, haddi aur teer phenke. Woh gusse mein devtawo pe bhaage. Rudra ke saamne zor se aage badhe.

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

Us badi ladai mein jab sab darr rahe the, Rudra ne ek teer chalaya. Usne Bhaga ki aankhon ko pher diya.

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

Rudra ke teer se Bhaga ki aankh kharab ho gayi. Yeh dekh ke Pusha ko gussa aaya. Woh Rudra se ladne ke liye taiyaar ho gaya.

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

Rudra ne Pushan ke daant tod diye. Yeh bada yuddh tha. Pushan baan chala raha tha. Rudra dushmanon ko maarta hai, usne Pushan ko dekha aur uske daant nikaal diye.

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

Jab Rudra ne Pushan ke daant tod diye, sab darr gaye. Vasu log bhaag gaye har taraf. Gyarah Rudra bhi bhaag gaye jaldi se.

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

Vishnu ne dekha ki sab bhaag rahe hain. Woh Aditi ka beta hai, bahut taakatwala hai. Usne apni sena ko bola kuch.

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

Vishnu ne kaha tum bhaag kyun rahe ho? Tumhara dum kahan gaya? Tumhara ghar, tumhari badai sab bhool gaye kya? Himmat chhod ke bhaag rahe ho.

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

Brahma bhi darr gaya tha pehle. Woh bada bhagwan hai, phir bhi darr ke maare jhuk gaya. Uska jhukna bewakoof tha, koi fayda nahi hua.

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

Itne baad Hari ne Garud par sawaar ho gaya. Janardan ne peele kapde pehne the. Haath mein shankh, chakra aur gada thi.

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

Phir Hari aur Hara ke beech bada yuddh hua. Jisse dekh ke shareer ke baal khade ho jaate the. Rudra ne apne Pashupata astra se Hari par vaar kiya. Hari bhi gusse mein Narayana astra se Rudra ko maara.

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

Aasmaan mein Narayana aur Pashupata dono astra ladne lage. Dono ek dusre ko khatam karna chahte the. Bahut tez ladai hui. Yeh yuddh hazaron saal tak chalta raha.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

Wahan ek roop mein jaton ka bada tha, sir par mukut bhi tha. Doosra roop shankh baja raha tha. Teesra roop damaru le ke khada tha.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

Ek roop talwar pakde huye tha. Doosre haath mein danda tha. Ek ka shareer Kaustubh mani se chamak raha tha. Doosre shareer par bhabhut tha.

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

Ek roop gadaa ghuma raha hai, doosra sirf danda pakda hai. Ek ke gal mein mani chamak rahi hai aur haddiyan bhi saaf dikh rahi hain. Ek ne peela kapda pehna hai, doosre ne saanp ki kamarbandh baandhi hai.

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

Dono takkar mein the, ek Rudra ki taakat ka roop, doosra Narayan ki taakat ka. Dono ek doosre se bade dikh rahe the. Brahma ne yeh dekha.

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

Brahma ne kaha, dono shaant ho jao, apne apne swabhav ke hisaab se. Brahma ke bolne ke baad dono shaant ho gaye.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

Phir Brahma ne Vishnu aur Hara se kaha, tum dono Hari aur Hara ke naam se duniya mein mashhoor hooge.

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

Yeh yagya toota zaroor hai lekin poora hoke rahega. Daksh ki vansh se yeh duniya badhi hogi aur uska naam chalega.

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

Hari aur Hara se baat karke Brahma ne sabko bola. Brahma teeno duniya ke guru hain. Unhone kaha ki is baat mein Rudra ka hissa do.

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

Vedas mein likha hai ki Rudra ka hissa sabse bada hissa hai. Isliye devataon, Rudra ki stuti karo. Woh sabse bade hain.

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

Jaldi jao aur Rudra ki stuti karo. Wohi Bhaga ki aankh tod di thi aur Pushan ke daant tod diye the. In gaano se unki prashansa karo taaki woh khush ho jayein aur tumhe vardaan dein.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

Brahma ki baat sunkar devataon ne Shambhu ki stuti likhi. Shambhu bade hain. Phir unhone Brahma ko pranam kiya aur bade pyaar se stuti ki.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

Devataon ne kaha ki hum usko pranam karte hain jiski aankh alag hai. Tryambaka, teen aankhon wale, tumko pranam. Sahasra aankhon wale ko pranam. Aur trishul pakadne wale ko bhi pranam.

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

Pranam us shakti ko jo hath mein khatvanga rakhta hai. Pranam usko jiske hath mein danda hai. Bhagwan, aapki chamak aise hai jaise crore sooraj chamak rahe hon. Aur jaise yagya ki aag ki jwalein ho.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

Bhagwan, humein samajh nahi thi, isliye humne galat kar diya. Jo bhi humne kiya hai, usko maaf kar do Prabhu. Humein galat samajh mein aagaya tha.

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

Pranam Shambhu ko, jo teen aankhon wale hain aur takleef door karte hain. Aap trishul rakhte hain aur daravna roop le sakte hain. Sab deviyon ke bhagwan, aapka mann saaf hai. Kripa karo Rudra, aap sab kuchh ho.

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

Aap bahut bade ho, Pushan ka daant todne wale. Aap daravna roop wale ho. Aap bade naag ho, aapke gal mein phansi hui hai. Aapka badan bahut bada hai Bhagwan, aapka gala neela hai. Kripa karo vishwa ke bhagwan, aap hi vishwa ho.

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

Bhagwan, aapne Bhaga ki aankhen tod di thi. Yeh yagya ka sabse bada hissa aap le lo. Kripa karo deviyon ke bhagwan, aapka gala neela hai. Humein bacha lo, aap mein sab gun hain.

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

Bhagwan, tumne apne shareer ko safed rang se sanwar liya hai. Tum haathi ke dant ki khopdi pehnte ho. Tumne Tripura naam ke rakshas ko maara tha. Hamein khatre se bachao. Tum Uma ke pati ho. Tum kamal ke dande se paida hue ho. Hamein raksha karo.

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

Deva, tumhare shareer mein hum Vedon ko dekh sakte hain. Inke saath srishti aur baaki sab bhi hai. Ved ke saath saare gyaan bhi hai. Har shabd aur kram sab tumhare andar sama gaya hai. Tum devon ke dev ho.

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

Bhagwan, tumhe Bhava, Sharva, Mahadev, Pinakin, Rudra aur Hara kehte hain. Hum sab tumhare saamne jhukte hain. Tum is duniya ke malik ho. Hamein bachao, tum to sabse bade ho.

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

Jab devon ne aise Mahadev ki tarif ki, to woh khush ho gaye. Woh devon ke dev hain. Phir unhone sab devaton se baat ki aur yeh kaha.

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

Rudra bole, Bhaga ki aankhein wapas aa jayengi. Pushan ke daant wapas ho jayenge. Makh ke bhi sab theek hoga. Daksh ka jo nuksan hua hai woh bhi theek ho jayega. Yagya aur Aditi ke bete bhi wapas aayenge. Aur main tum devon ko janwar jaisi haalat se aazaad karunga.

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

Jab dev logon ne mujhe dekha, woh jaanwar jaisa ban gaye the. Main ne woh haalat abhi hatayi hai. Ab tum logon ka girna hoga.

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

Main sab gyaan ka malik hoon, pehle se hoon, hamesha se hoon. Main hi sab jaanwaron mein unka malik ban ke baitha hoon.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

Isliye mere logon mein mera naam Pashupati hoga. Jo log mujhe puja karenge, unko ek special diksha milegi. Yeh Pashupati wali diksha hogi.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

Rudra ne itna kaha. Tab Brahma, jo sab duniya ke dada hain, Rudra se pyaar se bole. Pehle muskaye, phir yeh baat kahi.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

Hey dev, tum Pashupati naam se duniya mein famous ho jaoge. Yeh dev bhi tumhare naam se famous hoga. Tum sab dev logon se bhi bade ban jaoge, sab tumhe maanenge.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

Brahma ne yeh sab kehkar Daksh ko bola. Unhone kaha ki Gauri ko Rudra ko de do. Woh pehle se hi uske liye waada ki gayi thi.

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

Daksh ne bhi wahi kiya. Brahma ke saamne unhone Gauri ko Rudra ko de diya. Gauri bahut khoobsurat thi aur Rudra bade the.

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

Rudra ne Gauri ko sahi tarah se apna liya. Woh bahut khoobsurat thi. Rudra ne Daksh ki khushi chahti thi aur izzat se sab kiya.

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

Jab Gauri Rudra ki ho gayi, tab Brahma ne unhe ek jagah di. Woh jagah Kailash hai. Woh devtaon ke paas hai.

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

Rudra apne logon ke saath Kailash par chale gaye. Devta bhi khush ho kar apni-apni jagah chale gaye. Brahma bhi Daksh ke saath apne shehar gaye.

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

Wahan sab dev the. Sab Dakshayani ke bete the. Indra bhi wahan tha. Ath vasu the, rudra the, aditya the aur marut bhi the.