Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share
Dakṣayajña-vidhvaṃsaḥ, Harihara-yuddhaḥ, ca Rudrabhāga-pratiṣṭhā
Ritual-Mythology (Yajña-etiology) and Theological Reconciliation
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਿਕ ਕਠਿਨਾਈ ਆਈ ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਯਥੇਸ਼ਟ ਤਪੱਸਿਆ ਬਿਨਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਕੋਸਮੀਕ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਸੱਤ ਮਨਸਪੁਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯਜ್ಞ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਿਤਵਿਜ ਬਣੇ। ਲੰਬੇ ਤਪ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਜਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਭਿਆਨਕ ਗਣ ਰਚ ਕੇ ਯਜ्ञ ਵੱਲ ਵਧਿਆ; ਸੰਘਰਸ਼ ਛਿੜਿਆ ਅਤੇ ਹਰਿ–ਹਰ ਯੁੱਧ ਲੰਮਾ ਚੱਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੋਕਿਆ। ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ, ਵਿਵਸਥਾ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋਈ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਰਿਤੁਅਲ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਕੋਸਮੀਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 21
Verse 1
महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥
ਮਹਾਤਪਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਦ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਗਹਿਰੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥
ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਰੋਦਨ (ਰੁਦਨ) ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ‘ਰੁਦ੍ਰ’ ਨਾਮ/ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥
ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸ਼ੁਭ ਕੰਨਿਆ ਦਿੱਤੀ। ‘ਗੌਰੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਆਪ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ।
Verse 4
रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥
ਅਮਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਉਹਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 5
सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਰੁਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚ।” ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ “ਮੈਂ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ” ਕਹਿ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 6
तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥
ਤਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰੁਦ੍ਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 7
तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਮਗਨ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਗੌਰੀ ਬਣਾਇਆ।
Verse 8
पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥
ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਵਧੀ।
Verse 9
तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥
ਉੱਥੇ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਅੱਠ ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਰੁਤ ਵੀ।
Verse 10
सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥
ਉਹ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ ਗੌਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ।
Verse 11
सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ! ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਤਦ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 12
तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥
ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ—ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਰਿਤ੍ਵਿਜ੍ਯ ਕਰਮ (ਯਾਜ਼ਕ ਕਾਰਜ) ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 13
ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ; ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਸਨ। ਅਤ੍ਰੀ ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਗਿਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।
Verse 14
होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥
ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਹੋਤਾ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪੁਲਹ ਉਦਗਾਤਾ ਬਣੇ। ਉਸੇ ਕ੍ਰਤੁ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕ੍ਰਤੁ ਹੀ ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 15
प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥
ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰਤੁ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਸਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣੇ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਸਭਾਸਦ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਸਵੈੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਯਾਜ੍ਯ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ) ਸਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਇਜ੍ਯ (ਪੂਜ੍ਯ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਰਿਤ ਹੋਏ।
Verse 16
पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥
ਦਕਸ਼ ਦੇ ਦੌਹਿਤ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥
ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਦੇਵ—ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਤੇ ਮਰੁਦਗਣ—ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।
Verse 18
जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਹਵਿ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਲ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ।
Verse 19
रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਰੁਦ੍ਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
Verse 20
सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥
ਉਹ ਦੇਵ ਸਰਵ-ਜ੍ਞਾਨਮਯ, ਸਰਵ-ਦੇਵਮਯ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 21
तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਅਤੇ ‘ਅਰ’ ਵੰਸ਼/ਜਾਤੀ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ।
Verse 22
रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੌਦ੍ਰ-ਸਰਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵਸੱਤਮ, ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ।
Verse 23
दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥
ਵੱਡੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਗੇ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ।
Verse 24
शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ; ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ/ਘੋਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 25
ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 26
अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥
ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹੀ ਆਦੇਸ਼ ਕਿਹਾ— ‘ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।’
Verse 27
इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥
ਹੁਣ ਉਹ ਕਰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉਠਿਆ।
Verse 28
तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥
ਉਸ ਦੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ; ਉੱਥੇ ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਉੱਚ੍ਰੁਸ਼ਮਾ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 29
कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥
ਉੱਥੇ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਯਾਤੁਧਾਨ—ਸਭ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ—ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ।
Verse 30
ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥
ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਰਥ ਰਚਿਆ।
Verse 31
तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥
ਉਸ ਥਾਂ ‘ਗ’ ਆਦਿ, ਅਸ਼ਵਾਸਤ੍ਰਿ, ਤ੍ਰਿਤੱਤਵ, ਤ੍ਰਿਵੇਣੁਕ, ਤ੍ਰਿਪੂਜਕ, ਤ੍ਰਿਸਵਨ, ਧਰਮਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਰੁਤਧ੍ਵਨੀ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ/ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥
ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੋ ਝੰਡੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋ ਡੰਡੇ ਹਨ; ਰਥ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਹਨ।
Verse 33
गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤਾ! ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ; ਓੰਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਧਨੁਸ਼-ਡੋਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੁਰ ਉਸ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰ ਹਨ।
Verse 34
एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਦੇਵਦੇਵ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਰੁਦ੍ਰ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 35
गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥
ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਜਦੋਂ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਅੰਬਰਾਂਗਿਰਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 36
विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥
ਇਹ ਉਲਟਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਤਦ ਸਭ ਰਿਤਵਿਜ ਬੋਲੇ— “ਹੇ ਦੇਵੋ, ਅਸਤਰ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਵੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਭੈ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 37
कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਕ੍ਰਤੂ ਵਿੱਚ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ—ਉਹ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 38
एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਤਾਮਹ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਦਕਸ਼ ਤਾਤ, ਇੱਥੇ ਸਾਡੀ ਓਰੋਂ ਕੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਹੈ, ਦੱਸੋ।”
Verse 39
दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਤੁਰੰਤ ਅਸਤਰ ਲਵੋ; ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਨਾਨਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 40
तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥
ਉੱਥੇ ਵੇਤਾਲ ਵਰਗੇ ਭੂਤ, ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਪੂਤਨਾ ਲੜੇ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੂਝੇ।
Verse 41
देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰੌਦ੍ਰ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤੇ।
Verse 42
भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ ਭੂਤ ਵੀ ਅੱਗ ਦੇ ਸੂਲੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਵਧੇ।
Verse 43
ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਭਗ ਦੇ ਨੇਤਰ ਭੇਦ ਦਿੱਤੇ।
Verse 44
रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥
ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਭਗ ਦਾ ਨੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੂਸ਼ਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਲੜ ਪਿਆ।
Verse 45
सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥
ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਛੱਡਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਰ-ਵੀਰਹਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੇ।
Verse 46
तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥
ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਦੰਦ ਡਾਹੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਵਸੂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 47
तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮਿਆ—ਨੇ ਤਦ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਕਿਹਾ।
Verse 48
क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥
ਮਰਦਾਨਾ ਜਤਨ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਤੱਕ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਆਪਣਾ ਉੱਦਮ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ?
Verse 49
परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥
ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਪ ਜਿਹਾ ਡਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਰੀ ਤਦ ਗਰੁਤਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ; ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਜਨਾਰਦਨ।
Verse 51
ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥
ਤਦੋਂ ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਵਿੰਧਿਆ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਰਿ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿੰਧਿਆ।
Verse 52
नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ।
Verse 53
तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਟਾਜਾਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਜਣੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ; ਦੂਜੇ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਡਮਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 54
एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੜਗ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਡੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਭੂਤੀ-ਭਸਮ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 55
एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥
ਇੱਕ ਗਦਾ ਘੁਮਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੇਵਲ ਡੰਡ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗਲੇ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਸਥੀ-ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਰਪ-ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧੀ ਅਸਤ੍ਰ—ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ।
Verse 57
उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ ਵਾਲਿਓ! ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 58
तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਹਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹਰੀ-ਹਰ ਦੇਵ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ।”
Verse 59
अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥
“ਅਤੇ ਇਹ ਯੱਗ ਭਾਵੇਂ ਵਿਧਵੰਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 60
एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥
ਹਰੀ-ਹਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਦ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਭਾਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 61
रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥
“ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਾਗ ਹੈ”—ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸਾਡੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰੋ।
Verse 62
भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥
ਜਿਸ ਦੇਵ ਨੇ ਭਗ ਦਾ ਨੇਤਰ ਹਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਣ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮ-ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸ্তুਤੀ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇ।
Verse 63
एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਰਚਿਆ; ਸਵਯੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕੀਤਾ।
Verse 64
देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥
ਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਵਿਸ਼ਮ ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਹਸ੍ਰ ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 65
नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥
ਖਟਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਡੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਭਾ ਹਵਨ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 66
अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਮੂੜ੍ਹ ਸਮਝ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ/ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 67
नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥
ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ! ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਆਰਤੀਹਾਰੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਸਮਸਤ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਵਾਲੇ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸਰਵਭਾਵ-ਸਰੂਪ!
Verse 68
पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥
ਹੇ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਲੰਬੇ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੰਠ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਮੂਰਤੀ!
Verse 69
भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥
ਹੇ ਭਗ ਦੇ ਨੇਤਰ ਫਾੜਣ ਵਾਲੇ ਸਮਰੱਥ ਕਰਮਵਾਨ! ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਭਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼ਵਰ ਨੀਲਕੰਠ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਸਰਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 70
सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥
ਹੇ ਚਿੱਟੇ ਅੰਗਰਾਗ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲੇ, ਕਪਾਲਧਾਰੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਦੇਵ! ਸਭ ਭਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਉਮਾਪਤੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ-ਨਾਲ ਜਨਮ, ਸਾਨੂੰ ਪਾਲੋ।
Verse 71
पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥
ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼, ਹੇ ਅਨੰਤ ਦੇਵਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਉੱਤਮ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ, ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਦ-ਪਦ ਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਪਾਠ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
Verse 72
भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥
ਹੇ ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਪਿਨਾਕੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰ! ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 73
इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 74
रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਭਗ ਦੀ ਅੱਖ ਮੁੜ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਪੂਸ਼ਨ ਦੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਮਖ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਪੁਨਰ) ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਣ। ਦਕਸ਼ ਦੀ ਵਿਗਾੜ ਦੂਰ ਹੋਵੇ; ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੁੜ ਯਥਾਵਤ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਹੇ ਦੇਵੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਪਸ਼ੁਭਾਵ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।’
Verse 75
मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥
‘ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਸ਼ੁਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਤਿਤ ਅਵਸਥਾ ਆਵੇਗੀ।’
Verse 76
अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਸੁਆਮੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸੁਆਮਿਤਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।
Verse 77
अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ—ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਦੀਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 78
एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥
ਜਦ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 79
ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ‘ਪਸ਼ੁਪਤੀ’ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤੀ ਪਾਵੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਵ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 80
एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (ਵਚਨਬੱਧ) ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।”
Verse 81
एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਤਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਨਿਆ, ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 82
स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ।
Verse 83
गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥
ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਕਨਿਆ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਕੈਲਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 84
रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯਥਾਸਥਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 85
तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥
ਉੱਥੇ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ—ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸਨ: ਅੱਠ ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰੁਤਗਣ।
Frequently Asked Questions
The narrative frames yajña as a system requiring inclusion and proportional distribution (bhāga) to maintain social and cosmic stability; exclusion produces disorder, while negotiated recognition—here, Rudra’s jyeṣṭhabhāga—restores equilibrium. It also presents tapas as a necessary condition for legitimate creation and authority.
No tithi, nakṣatra, or seasonal calendrics are specified. The principal temporal marker is Rudra’s austerity duration described as ‘daśavarṣasahasrāṇi’ (ten thousand years) in the cosmic waters before re-emergence.
Environmental balance is implied through yajña as a regulator of cosmic order that indirectly stabilizes Pṛthivī: when ritual order collapses through conflict, destructive beings proliferate and violence spreads; when the rite is reconciled and shares are properly assigned, the narrative signals a return to orderly functioning of the world and its inhabitants.
The chapter references Brahmā/Prajāpati, Rudra (Śiva), Gaurī/Dākṣāyaṇī, Dakṣa, Viṣṇu (Hari), and Brahmā’s sons/sages as ritual functionaries (Marīci, Atri, Aṅgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Vasiṣṭha, and others), along with divine collectives (Ādityas, Vasus, Maruts, Viśvedevās, Pitṛs, Gandharvas).