Kedara Khanda
Kedara Khanda
A Himalayan sacred-geography unit focused on Kedāra/Kedārnāth and its surrounding tīrthas, reflecting North Indian pilgrimage networks (uttarāpatha) where mountain landscapes, rivers, and shrines are interpreted as embodied theology and ethical space.
Adhyayas in Kedara Khanda
35 chapters to explore.
Adhyaya 1
Śiva-māhātmya Praśnaḥ — The Sages’ Inquiry into Śiva’s Greatness and the Dakṣa Episode (Part 1)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪੁਰਾਣੋਚਿਤ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਦੀ ਪਿਠਭੂਮੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਵਿਦਵਾਨ ਤਪਸਵੀ ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਰਣਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੁੰਨ, ਸੇਵਾ-ਕਾਰਜ (ਸਫ਼ਾਈ, ਅਲੰਕਾਰ-ਰਚਨਾ), ਦਰਪਣ, ਚੌਰ/ਚਾਮਰ, ਛਤਰ, ਮੰਡਪ/ਸਭਾ-ਗ੍ਰਿਹ, ਦੀਪਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ-ਇਤਿਹਾਸ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਲੋਮਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; “ਸ਼ਿਵ” ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਹੀ ਤਾਰਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾ ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਦਕਸ਼ ਰੁੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦਕਸ਼-ਪੱਖੀ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ; ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਲਈ ਵਿਕਲਪ-ਪ੍ਰਪੰਚ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮਤਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 2
Dakṣayajña-prasaṅgaḥ — The Dakṣa Sacrifice Episode (Sati’s Departure)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਯਜ्ञ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੋਮਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਨਖਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯਜ्ञ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਗਸਤਯ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਾਮਦੇਵ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਇੰਦਰ, ਸੋਮ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ, ਮਰੁਤ, ਅਗਨੀ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਕੇ, ਤਵਸ਼ਟਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਯਜ्ञ ਚੱਲਦਿਆਂ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ्ञ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ; ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਮੰਗਲ ਵੀ ਅਮੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਦਕਸ਼ ਨੇ ਇਹ ਸਲਾਹ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਯਜ्ञ ਦਾ ਮੂਲ ਦੱਸ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ—ਇੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬਹਿਸਕਾਰ ਯਜ्ञ-ਦੋਸ਼ ਵਜੋਂ ਉਘੜਦੇ ਹਨ। ਦਧੀਚੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਸਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮ ਦਕਸ਼-ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਸਤੀ ਨੰਦੀ, ਭ੍ਰਿੰਗੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਆਦਿ ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਵੀ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਤੇ ਯਜ्ञ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਤੀ ਪਿਤ੍ਰ-ਗ੍ਰਿਹ ਧਰਮ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਵੱਡੇ ਗਣ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ—ਇਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਹੈ।
Adhyaya 3
Dakṣa-Yajña: Satī’s Protest, Self-Immolation, and the Dispatch of Vīrabhadra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਯੱਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੀ (ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ) ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਨਾ ਸੱਦਾ ਹੈ ਨਾ ਭਾਗ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਪੂਜਾ ਬਿਨਾਂ ਯੱਗ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਮੰਗਲ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਸਤੀ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਨਿੰਦਕ ਅਤੇ ਉਸ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਯਜਮਾਨ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਆਤਮਹਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕਾਲਿਕਾ ਭਿਆਨਕ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਯੋਗ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਅਵਮਾਨ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਕਰਮ (ਈਸ਼ਵਰ-ਰਹਿਤ ਕਰਮਕਾਂਡ) ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਫਲ; ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਬਸੱਤਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।
Adhyaya 4
ईश्वराधीनकर्मफलप्रकरणम् (Karma’s Fruit as Dependent on Īśvara) — Vīrabhadra–Viṣṇu–Deva Saṅgrāma Episode
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਦ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕੇਵਲ ਈਸ਼ਵਰ-ਆਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ (ਉੱਚਾਟਨ) ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਦੇਵ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਭਿਆਨਕ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰ, ਦਵਾਈਆਂ, ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ, ਲੋਕਿਕ ਉਪਾਅ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੇਦ/ਮੀਮਾਂਸਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਾਰਜਕ ਸਮਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਥਾ ਦਾ ਤਣਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜ੍ਵਰ ਆਦਿ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਬਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 5
Dakṣayajñabhaṅga–Prasāda Upadeśa (Disruption of Dakṣa’s Sacrifice and Śiva’s Instruction)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਕਸ਼-ਯਜ्ञ ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣ ਯਜ्ञ-ਸਭਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੈਲਾਸ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਯਜ्ञ-ਫਲ ਦੇ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼-ਯਜ्ञ ਦਾ ਭੰਗ ਅਕਾਰਣ ਦੈਵੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜੋ ਆਚਰਨ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ ਉਹ ਧਰਮਤಃ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਕਨਖਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਸ਼ਿਰ ਲਾ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਮਾਧਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਧਰਮ ਅਧੀਨ ਯਜ्ञ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ (ਆਰਤ, ਜਿਜ्ञਾਸੂ, ਅਰਥਾਰਥੀ, ਗਿਆਨੀ) ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆਨ-ਮੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਦਾਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਸੇਨ ਨਾਮਕ ਦੋਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੰਦੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੀਬਰ, ਅਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਰਾਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰਸ਼ਦ/ਦੁਆਰਪਾਲ ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 6
Liṅga-Manifestation in Dāruvana: Sage-Conflict, Cosmic Expansion, and the Question of Verification
ਅਧਿਆਇ 6 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤਦ ਲੋਮਸ਼ ਦਾਰੁਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਿਗੰਬਰ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆਏ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਨੰਤ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ-ਭੇਦ ਦੀਆਂ ਆਮ ਹੱਦਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੇਠਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਪਰ—ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਚੋਟੀ ਵੇਖਣ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੇਤਕੀ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਗਵਾਹ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਝੂਠ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਉੱਤੇ ਨੈਤਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ/ਦੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਭਕਤੀ ਦਾ ਸਥਿਰ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਤੱਤਾਰਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 7
Mahāliṅga-stuti, Liṅga-saṃvaraṇa, and the Spread of Liṅga-Sthāpanā (महालिङ्गस्तुति–लिङ्गसंवरण–लिङ्गप्रतिष्ठा)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਏ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਡਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਈਸ਼-ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ-ਗਮ੍ਯ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ-ਮਿੱਤਰ ਰੂਪ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕੋ ਜੋਤਿ ਕਹਿ ਕੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਸ਼ੰਭੂ” ਨਾਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਹਾਦੇਵ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿੰਗ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਪੂਜਾ ਲਈ ਲਿੰਗ ਦਾ ਸੰਵਰਣ/ਆਵਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਿੰਡੀਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਅੱਗੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਯ (ਵਿਲੀਨਤਾ) ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਜਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ (ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ, ਸ਼ਡਾਕਸ਼ਰੀ), ਗੁਰੂ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਨੀਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ—ਇੱਕ ਪਤੰਗਾ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇਵਾਲੇ ਦੀ ਮਾਰਜਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਲਕ ਸ਼ਿਵਭਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 8
Liṅgārcana-prādhānya: Taskaroddhāra, Rāvaṇa-tapas, and Deva-sammati (Liṅga Worship as Salvific Priority)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਇੱਕ ਚੋਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਘੰਟੀ ਚੁਰਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਉਸਨੂੰ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਿਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਗਣ ਉਸਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ-ਸੇਵਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਅਰਚਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਾਨਿਧ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ–ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੀਠਿਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਲਿੰਗ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ, ਪੀਠਿਕਾ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਰੂਪ; ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਕ ਹੋਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਵਣ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਦੇਵ ਨੰਦੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਤੱਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਏਕਾਦਸ਼-ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੀਮਿਤ, ਪਰ ਲਿੰਗ-ਭਕਤੀ ਮਾਇਆ-ਨਾਸ, ਗੁਣਾਤੀਤਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼-ਭਕਸ਼ਣ (ਗਰਭਕਸ਼ਣ) ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 9
Bṛhaspati-Avajñā, Bali-Śaraṇāgati, and the Initiation of Kṣīrasāgara-Manthana (Guru-Reverence and Cosmic Crisis)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਮੁਨੀ ਸਵਰਗ-ਸਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਜਮਦ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਆਸਨ, ਨਾ ਯੋਗ ਵਿਦਾਈ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਅਵਗਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤਿਰੋਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ। ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਬਲੀ ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਰਤਨ-ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਰ-ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਲਈ ਕਠੋਰ ਯਜ્ઞ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਰਬਲ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਖ਼ੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮਫਲ ਦੱਸ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਪਾਲਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਲੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਖ਼ੀਰਸਾਗਰ-ਮੰਥਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਮਥਨੀ, ਵਾਸੁਕੀ ਰੱਸਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਬਤ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚੋਟਾਂ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੰਥਨ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ/ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੁਰ-ਅਸੁਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤਿਸ਼ਯੋਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਹਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ-ਕੋਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮਾਨ ਹਾਲਤ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦੀ ਲੋੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 10
कालकूट-शमनं लिङ्ग-तत्त्वोपदेशश्च (Kālakūṭa Pacification and Instruction on Liṅga-Tattva)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਾਲਕੂਟ-ਵਿਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤੀਖ਼ਣਤਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅਤੇ ਜੀਵ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੀ? ਲੋਮਾਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਾ ਡਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹਨ; ਹੇਰੰਬ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਰ-ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਘਨ ਹੋਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਾਇਆ-ਰਹਿਤ, ਦ੍ਵੈਤ-ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ ਬਹੁਤਵ, ਮਤ-ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੀ ਗਰਭ-ਰੂਪ ਯੋਨੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ, ਸੰਘਰਸ਼, ਗਜਾਨਨ ਰੂਪਾਂਤਰ ਅਤੇ ਗਣਾਧਿਪ ਤੇ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲਕੂਟ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼-ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਾਰਜ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਨਿਵਾਰ੍ਯ ਹੈ।
Adhyaya 11
Gaṇeśa-pūjā-vidhi, Dhyāna-traya, and Samudra-manthana Prasaṅga (Gaṇādhipa Worship and Churning-of-the-Ocean Episode)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਚਤੁਰਥੀ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਗਣਾਧਿਪ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗੰਧ‑ਮਾਲਾ‑ਅਕਸ਼ਤ ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਮ। ਫਿਰ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਲੱਛਣ ਵਰਣੇ ਹਨ: ਪੰਚਮੁਖ, ਦਸ਼ਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ; ਮੁਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਅਤੇ ਆਯੁਧ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਰੂਪ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਧਿਆਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਰੂਪ-ਕਲਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਇਕੀ ਦੂರ್ವਾ ਅਤੇ ਮੋਦਕ ਆਦਿ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਤੁਤੀ-ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਖ਼ੀਰਾਰਣਵ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੁਰਭੀ (ਕਾਮਧੇਨੂ), ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ, ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਰਤਨ-ਨਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਟਾਖ਼ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵਰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ‑ਧਿਆਨ‑ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਰਾਹੀਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰਮ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 12
मोहिन्याः सुधाविभागः, राहुच्छेदः, पीडन-महालाय-स्थलनिर्देशश्च (Mohinī’s Distribution of Amṛta; Rāhu’s Decapitation; Site-Etymologies of Pīḍana and Mahālaya)
ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਹੋਏ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕਲਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੁਰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਉਹ ਕਲਸ਼ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਘਬਰਾਏ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮੋਹਿਨੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵੰਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਛਿੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਲੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਲੋਕ-ਨੀਤੀ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਪਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਭਰਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਰਸਮੀ ਦੇਰੀ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਹ ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਰਾਹੁ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਦੇਵ-ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੱਸਦੇ ਹਨ; ਰਾਹੁ ਜਦੋਂ ਪੀਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਧੜ ਤੋਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖਲਲ ਪੈਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪੀਡਨ, ਮਹਾਲਯ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੇਤੂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਪਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੈਵ (ਈਸ਼ਵਰੀ ਵਿਧਾਨ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 13
Adhyāya 13: Devāsura-saṅgrāma, Śiva-āśrayatva, and Śaiva Ācāra (Rudrākṣa–Vibhūti–Dīpadāna)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁੜ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ ਅਪਾਰ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਹਨਾਂ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਬਲ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੰਗਲਮਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰ, ਤੋਮਰ, ਨਾਰਾਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧਵਜ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਦੇਹ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਪੱਖ ਨੂੰ ਬੜਤਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਹੁ–ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵਾਧਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰ–ਅਸੁਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਕਾਲਕੂਟ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਨੀਲਕੰਠ ਹੋਣ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡਮਾਲਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤ-ਪਦ ਦੇ ਭੇਦ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਪਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇਲ/ਘਿਉ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ, ਅਤੇ ਕਪੂਰ-ਧੂਪ ਸਮੇਤ ਨਿੱਤ ਆਰਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਭੇਦ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਕਮੁਖ ਅਤੇ ਪੰਚਮੁਖ), ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ/ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਬਲੀ ਨਾਲ ਦਵੰਦ, ਕਾਲਨੇਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ; ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰੁੜਾਰੂੜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 14
Kālanemi’s Renunciation of Combat, Nārada’s Ethical Injunction, and the Restoration of the Daityas (Kedārakhaṇḍa Adhyāya 14)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਚਰਮ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਾਵਲੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਕਾਲਨੇਮੀ ਅੱਗੇ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਹੱਥ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣ-ਮੌਤ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਸੁਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਦੇਵਤੁੱਲ ਭੋਗ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਮ ਏਕਾਂਤ/ਕੈਵਲ੍ਯ-ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਾਰੇ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਬਾਕੀ ਦੈਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਇੰਦਰ ਹਿੰਸਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜਾਂ ਭੈਭੀਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਮਹਾਪਾਪ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੱਸ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇੰਦਰ ਰੁਕ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ, ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਤ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਦੈਤ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਹਤ ਵੀ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੈਤ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਨੈਤਿਕ ਸੰਯਮ ਤੇ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 15
Indra’s Brahmahatyā, Interregnum in Heaven, and the Rise and Fall of Nahūṣa (इन्द्रस्य ब्रह्महत्यादोषः—नहुषाभिषेकः—शापः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੀਤੀਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਇੰਦਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ। ਲੋਮਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ) ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹਵਿ-ਭਾਗ ਦਿੰਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਅਵਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਇੰਦਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਦੇਵਗਣ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਹੱਤਿਆ ਮਹਾਪਾਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਨਾਰਦ ਨਹੂਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਾਮਵਸ਼ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਲਕੀ ਢੋਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਲੋਕ ਮੁੜ ਯੋਗ ਯਜ੍ਞ-ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
Brahmahatyā-vimocana, Pāpa-vibhāga, and Dadhīci’s Self-Sacrifice (Indra–Vṛtra Prelude)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਚੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ-ਵਧ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਦੇਵਗਣ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਤੀ (ਖ਼ਮਾ/ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਰੁੱਖ, ਜਲ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਯਜ੍ਞ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ, ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਤਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਤਪ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਗਤ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਧੀਚੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਧਰਮ-ਤર્ક (ਆਤਤਾਈ ਨਿਆਇ) ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਸਵੈਚੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
प्रदोषव्रत-विधानम् तथा वृत्र-नमुचि-संग्रामः (Pradoṣa Vrata Procedure and the Vṛtra–Namuci War Narrative)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਦੇਹਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਂ ਸੁਰਭੀ ਦਧੀਚੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਮਾਸ ਹਟਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰ ਆਦਿ ਅਸਤ੍ਰ ਬਣਾਉਣ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦਧੀਚੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰਚਾ ਤਪੋ-ਰੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨਹੀਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਵਤਾਰ ਪਿੱਪਲਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਮੁਚੀ ਆਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਅਜੇਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੇਨ (ਝੱਗ) ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੀ ਰੋਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਿਤ੍ਰਰਥ-ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੂਲ ਕਥਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ। ਵਿਜੈ ਲਈ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵਰਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਵਾਰ; ਸਨਾਨ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ-ਅਰਪਣ, ਦੀਪ-ਕ੍ਰਿਆ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਤਨਾਮ ਜਪ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੀਠਿਕਾ ਲੰਘ ਕੇ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਰਗੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁੱਧ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਸੂਕਤ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ ਰੁਦ੍ਰ-ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਛਾਇਆ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀਅਭਿਆਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 18
Aditi’s Annual Viṣṇu-Vrata (Bhādrapada Daśamī–Dvādaśī) and the Ethics of Dāna in the Bali Narrative
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਮਾਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਦੇਵ ਪਸ਼ੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਉਪਵਾਸ, ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪਾਰਣਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ; ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਨਾਰਦਨ ਬਟੂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਚਰਚਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਲੀ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ। ਇੱਕ ਉਪਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਜੂਆਰੀ ਦਾ ਅਣਜਾਣੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰਮ-ਫਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਵ, ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਨਿਆਂ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਬਲੀ–ਵਾਮਨ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦਾ ਸੰਦਰਭ, ਵਾਮਨ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ—ਜਿੱਥੇ ਵ੍ਰਤਬੱਧ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 19
Adhyāya 19 — Bali, Vāmana-Trivikrama, Gaṅgā-utpatti, and Śiva as Guṇātīta (Bali–Vāmana–Trivikrama-prasaṅgaḥ)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀ ਰਾਜ ਦੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਲੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਾਮਨ ਨੂੰ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ) ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੋ ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਦੀ ਮੰਗ ਵਚਨ-ਪਾਲਣ ਦੀ ਕਠਿਨ ਪਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਦਮ ਰੋਕਣ ਕਾਰਨ ਗਰੁੜ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਿਰ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬਲੀ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ-ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਜਲ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼: ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਲਈ ਸੁਲਭ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਸਰਵਾਂਤਰਯਾਮੀ ਹੈ, ਮਹਾਦੇਵ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਜ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ-ਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਰੱਖਿਆ, ਤੀਰਥ-ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 20
Liṅga as Nirguṇa Reality; Śakti’s Re-emergence and the Taraka Narrative (लिङ्गनिर्गुणतत्त्वं तथा गिरिजाप्रादुर्भावः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਭਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਈਸ਼ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਵੇਂ? ਸੂਤ ਵਿਆਸ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਗਤ ਮਾਇਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ-ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਮੁੜਦੀ ਹੈ: ਸਤੀ (ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ) ਯਜ્ઞਾਗਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਅਸੁਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਐਸਾ ਵਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਮਵੰਤ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੇਨਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹਿਮਵੰਤ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਯੋਗ ਧੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਰਿਜਾ—ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ—ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਮੁੜ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
Himavān’s Darśana of Śiva, Kāma’s Burning, and Pārvatī’s Intensified Tapas (Apārṇā Episode)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਵਧਣ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਘੋਰ ਤਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੰਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਮੀਪ ਜਾਣਾ ਵਿਧੀਬੱਧ ਹੋਣਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹਿਮਵਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਪਾਰਵਤੀ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ’ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਤਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਪ ਕੇਵਲ ਮਦਨ ਹੀ ਭੰਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਦਨ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਰਿਤੂ-ਵਿਪਰਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਮਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਣ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਨ-ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਇਕ ਪਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮਦਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ-ਮੁਨੀ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਅੰਤਰਗਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਤਿਰੋਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਹਾਲਾਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਤੀਖੇ ਤਪ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪੱਤੇ ਤਿਆਗ ਕੇ ‘ਅਪਰਨਾਂ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦੇਹ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵਿਆਹ-ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 22
देवस्तुति–समाधिवर्णन–पार्वतीतपः–बटुरूपशिवोपदेशः (Deva-stuti, Samādhi Description, Pārvatī’s Tapas, and Śiva’s Instruction in Disguise)
ਅਧਿਆਇ 22 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ‑ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗਹਿਰੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦ‑ਰਸ ਭਰੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ‑ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਾਮ‑ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ, ਰਾਗ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ‑ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਬਟੂ‑ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਲੋਕ‑ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਾਰਵਤੀ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਵਤੀ ਹਿਮਾਲਯ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਵਿਆਹ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਤਾਰਕ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਗੁਣ‑ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ‑ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਇਆ‑ਬੱਧ ਜਗਤ ਦਾ ਤੱਤਵ ਬੋਧ ਕਰਾ ਕੇ ‘ਲੋਕਾਚਾਰ ਲਈ’ ਵਿਆਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਿਮਾਲਯ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸ਼ਿਵ‑ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 23
पार्वती-विवाह-प्रस्तावः (Proposal and Preparations toward Pārvatī’s Marriage)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਛਾ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਝ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਹਿਮਾਲੇ ਆ ਕੇ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਵਾਨ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਧਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਵਿਵੇਕ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਣਉਚਿਤ ਵੈਰਾਗ ਆਦਿ ਅਯੋਗਤਾਵਾਂ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਸੰਸਥਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨ ਯੋਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮੇਨਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੋਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ, ਮੰਡਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਪੂਰਵਕਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੈਦਿਕ ਰੱਖਿਆ, ਸਵਸਤਿਵਾਚਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਸਮੇਤ ਗਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੋਕ-ਸੱਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਯਾਤਰਾ ਹਿਮਾਲੇ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣਾ ਹੈ।
Adhyaya 24
Viśvakarmā’s Wonder-Pavilion and the Devas’ Approach to the Wedding (विश्वकर्मकृतमण्डप-विवाहोपक्रमः)
ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਮਵਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਤਿ-ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਬਣਵਾਈ। ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਮਨੁੱਖ, ਸਿੰਘ-ਹੰਸ-ਸਾਰਸ-ਮੋਰ, ਨਾਗ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਝੰਡੇ, ਦਰਬਾਨ ਅਤੇ ਸਭਾ-ਸਦੱਸ ਇੰਨੇ ਜੀਵੰਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਜਲ-ਥਲ ਅਤੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਨੰਦੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਰਤਨ-ਜੜੇ ਛਤਰ ਉਸ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਾਇਆ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਿਲਪ-ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਦੀ ਭਵਤਾ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਵਰਗੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਗਣ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 25
Śiva’s Procession and the Initiation of Kanyādāna (शिवस्य आगमन-नीराजन-कन्यादानारम्भः)
ਲੋਮਸ਼ ਹਿਮਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ-ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਭਵ੍ਯ ਤਸਵੀਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਸ਼ਿਲਪੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਨਾ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨੀਰਾਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਅਨੂਪਮ ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਵਿਆਹ-ਕਰਮ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਹਾੜ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸਮੂਹ ਭੇਟਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਹੋਰ ਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਾਂ, ਯੋਗਿਨੀ-ਚਕ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਚੰਡੀ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤ ਆਦਿ ਰਖਵਾਲੀ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਚੰਡੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਲੋਕਪਾਲ, ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ-ਅਨਸੂਯਾ-ਸਾਵਿਤਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਦਿ ਪੂਜਣਯੋਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਹਾ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਾਰਵਤੀ ਬੈਠੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਗ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਪਰਸਪਰ ਅਰਘ੍ਯ, ਅਕਸ਼ਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਵਾਨ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵੰਸ਼-ਗੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਾਦ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਹਨ; ਸਭਾ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਗਮ੍ਯਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 26
Śiva–Pārvatī Udvāha (The Divine Marriage Ceremony and Yajña Assembly)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਦੇ ਵਰਣਨ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ–ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਹਿਮਾਲਯ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਕਨ੍ਯਾਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਿਮਾਲਯ ਸਮਰਪਣ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਬਣ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹਵਨ-ਯਜ੍ਞ ਵਿਧੀਵਤ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਅਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਨਾਰਦ ਮੌਨ, ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਧਾਰ-ਰੂਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਵਿਖਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਧਮਾਦਨ ਭੇਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਪਾਠ, ਨੀਰਾਜਨ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹਿਮਾਲਯ ਦਾਨ ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਗਣ, ਯੋਗਿਨੀਆਂ, ਭੂਤ-ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੱਤੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਯ ਸ਼ਿਵ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਲੋਕਪਾਲ, ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਸਭ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਉਦ੍ਵਾਹ ਦੀ ਮਹਾ-ਮੰਗਲਤਾ ਤੇ ਵੈਭਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
गिरिपूजा, वरयात्रा, रेतोवमनं च—कार्त्तिकेयजन्मप्रसङ्गः (Mountain Worship, Divine Procession, and the Karttikeya Birth Episode)
ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਣਾਇਆ। ਫਿਰ ‘ਵਰਯਾਤਰਾ’ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ, ਗਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ-ਦੇਵਤਾ ਰੂਪ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਗੰਧ-ਫੁੱਲ, ਬਾਣੀ-ਅਰਥ ਵਰਗੀਆਂ ਜੋੜੀ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਯੁਗਲ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗੇ ਸੰਕਟ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ (ਰੇਤਸ) ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਗਨੀ ਸ਼ਿਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ/ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਭ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ‘ਵਮਨ’ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਮਿਤ ਤੇਜ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਛਣਮੁਖ ਮਹਾਬਲੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਆ ਕੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਉਤਸਵਮਈ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 28
Kumāra Appointed as Senāpati; Deva–Tāraka Mobilization in Antarvedī (कुमारसेनापत्याभिषेकः तारकसंग्रामोद्योगश्च)
ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਾਰਕ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਦੇਵਗਣ ਰੁਦ੍ਰ/ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਕਟ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕੁਮਾਰ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਕਰੇਗਾ; ਦੇਵਤਾ ਉਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਆਸ ਦਿਵਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਕਰੀ (ਸ਼ੈਵ) ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆਂ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਦੀ ਧੀ ‘ਸੇਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੁੰਦਰਿ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਰਣਵਾਦਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੌਰੀ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤ੍ਰਤਵ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਰਦ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ‘ਦੇਵਕਾਰਜ’ ਲਈ ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਤਾਰਕ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਨਿਯਤ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਰਕ ਹਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਵਾਪਸ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਗਣ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ, ਫਿਰ ਰਤਨਮਈ ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਯਾਨ ਉੱਤੇ—ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਲਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ, ਰਥ-ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 29
Tāraka–Vīrabhadra Saṅgrāmaḥ and the Appointment of Kumāra as Slayer (तारकवीरभद्रसंग्रामः कुमारनियुक्तिश्च)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਤੁਰੰਗੀਣੀ ਯੁੱਧ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਕੱਟੇ ਅੰਗ, ਡਿੱਗੇ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਉਗਰ ਦ੍ਰਿਸ਼। ਮਾਂਧਾਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਕੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਨਾਰਦ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ; ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਸ਼ਿਵਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣ ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਘੋਰ ਦੁਵੰਦ ਵਿੱਚ ਜੁਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੰਯਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਯੋਧਾ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ-ਸੁਤ/ਕੁਮਾਰ ਹੀ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਦਾ ਇਕੋ ਸਮਰਥ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਕੁਮਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਨਾਰਦ ਤਾਰਕ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਸੁਣਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ-ਨਾਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਦੈਵੀ ਸਾਧਨ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 30
Kumāra’s Victory over Tāraka (Tārakavadha) — Śakti-Yuddha and Phalāśruti
ਅਧਿਆਇ 30 ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਉਗਰ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਮਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਤਾਰਕ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਰਕ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਦਰਸ਼ਕ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਵਲੰਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਰਕ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ (ਕੁਮਾਰ) ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਾਰ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪ ਤਾਰਕ ਨਾਲ ਘੋਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਛਲ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੰਘਰਸ਼। ਡਰੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਮਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਸਤੁਤੀ, ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਰਵਤੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਕੁਮਾਰ-ਵਿਜੈ” ਅਤੇ ਤਾਰਕਵਧ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਜੋ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
Kārttikeya’s Post-Tāraka Triumph: Darśana-Merit, Liṅga-Mountains, and Śiva’s Nondual Instruction (कुमारमहिमा–लिङ्गरूपगिरिवरदान–ज्ञानोपदेश)
ਅਧਿਆਇ 31 ਤਿੰਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ; ਲੋਮਸ਼ ‘ਕੁਮਾਰ-ਤੱਤਵ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ ਦਾ ਮਾਪ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰਵ-ਸੰਸਕਾਰ, ਪੂਰਵ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਤੀਰਥ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਰੁਝਾਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੋਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਗੁਣ-ਦ੍ਵੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਸ਼ੁਕਤੀ-ਰਜਤ ਅਤੇ ਰੱਜੂ-ਸਰਪ ਵਰਗੀਆਂ ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਮਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹੱਦ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਮਨਨ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਦੇ ਨਿਧਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਾੜ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਆਵਾਸ ਬਣਣਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਤਨ/ਧਾਤੂ ਦੇ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ (ਰੇਵਾ) ਦੇ ਬਾਣਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਜਪ, ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਯਮ-ਨਿਯਮ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 32
Śvetarāja-carita: Śiva’s Protection of the Devotee and the Restraint of Kāla
ਅਧਿਆਇ 32 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ (ਰਾਜਸਿੰਹ) ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਮਈ ਰਾਜ-ਪਾਲਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਗ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪ੍ਰਜਾ ਸਥਿਰ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੰਕਰ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਯਮਦੂਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਚਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮ ਆਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਦਰ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪਿਨਾਕੀ ‘ਕਾਲਾਂਤਕ’ ਸ਼ਿਵ ਤੀਜੇ ਨੇਤਰ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਕੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਾਸਕ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯਾਮਕ ਹੈ। ਸ਼ਵੇਤ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਫਲ-ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਕਾਲ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜੀਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤਾਂ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ, ਜਟਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਨਾਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ੈਵਾਂ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਨਾ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਸੱਚੇ ਉਪਾਸਕ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਮ ਮੰਨੇ ਜਾਣ। ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤ ਅਖੀਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ।
Adhyaya 33
Puṣkasena’s Accidental Śivarātri Worship and the Doctrine of Kāla (Time) and Tithi
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਿਰਾਤ/ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਮਾਸ਼ ਚੰਡ (ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਹਿੰਸਕ, ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਉਹ ਵਰਾਹ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ; ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ ਕੱਟ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਟਪਕਿਆ ਪਾਣੀ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਇਰਾਦੇ ਲਿੰਗ-ਸਨਾਨ ਤੇ ਬਿਲਵ-ਅਰਚਨਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਜਾਗਰਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਘਰੇਲੂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਪਤਨੀ ਘਨੋਦਰੀ/ਚੰਡੀ ਰਾਤ ਭਰ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਕਿਨਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਤਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁੱਸਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ ਅਨਿਤਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਛੱਡਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਮਝਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਿਵਗਣ ਵਿਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਕਰਮਫਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਮਿਲੇਗਾ। ਪਾਪੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ—ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਅਰਪਣ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਕਾਲਚਕ੍ਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ੀਥ-ਯੁਕਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਾਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਜਾਗ ਕੇ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰੀੜਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 34
कैलासे नारददर्शनं द्यूतक्रीडा-विवादः (Nārada’s Vision of Kailāsa and the Dice-Play Dispute)
ਲੋਮਾਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ, ਗੰਧਰਵ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਗੀਤ-ਵਾਦਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਚੰਦਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਪੰਛੀ-ਪਸ਼ੂ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਵਤਰਨ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ-ਪਰਿਸਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਚੰਭੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰਪ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਰੂਪ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਨਾਰਦ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਾਰਵਤੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਸ-ਪਰਿਹਾਸ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਬੋਲ-ਪ੍ਰਤਿਬੋਲ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਜੇਯਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਤਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਵਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ ਭ੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦਾਅਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਯੋਗਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਹੰਕਾਰ, ਵਾਣੀ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
गिरिजायाः शबरीरूपधारणं शंकरस्य मोहो नारदोपदेशश्च (Girijā’s Śabarī Disguise, Śaṅkara’s Bewilderment, and Nārada’s Counsel)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੋਮਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗਿਰਿਜਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਹਲਾਂ ਜਾਂ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਖੀ ਵਿਜਯਾ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਦੇਰੀ ਦੇ ਮੰਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਗਿਰਿਜਾ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਰੂਪ ਧਾਰਣਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਸਗੁਣ-ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ਬਰੀ (ਵਨਵਾਸਣ ਤਪਸਵਿਨੀ) ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਧਿਆਨਸਥ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਾਨਿਧ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੋਹ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਣਜਾਣ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਵਿਡੰਬਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਵਰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਯੋਗ ਪਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਰੀ-ਰੂਪ ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆਸਕਤੀ ਦੀ ਅਸੰਗਤਤਾ ਉਭਾਰ ਕੇ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਹੱਥ ਫੜੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ ਕੋਲ ਵਿਧੀਵਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਯ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਕਾਮ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਅਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਅਪਹੁੰਚ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਗਿਰਿਜਾ, ਹਿਮਾਲਯ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਸਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
FAQs about Kedara Khanda
Kedāra is framed as an eminent Shaiva power-center where landscape and shrine are treated as a locus of intensified merit, devotion, and purification through worship and disciplined conduct.
The section’s thematic arc links pilgrimage to merit through pūjā, dāna, and reverent behavior—especially honoring sacred beings and avoiding insult—so that tīrtha-sevā becomes both ritual practice and ethical training.
Kedāra’s narrative environment commonly hosts Shaiva legends of divine presence and moral consequence; in this opening chapter, the discourse pivots to the Dakṣa–Śiva conflict as a foundational cautionary narrative about disrespect and anger.