Adhyaya 18

Verse 1

। लोमश उवाच । कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत् । विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦ੍ਰ) ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਬਿਨਾ ਅਤਿ ਯਤਨ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ, ਇਸ ਕਰਮ-ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਉਪਾਯ ਕੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”

Verse 2

बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम् । यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਓ ਅਸੀਂ ਸਭ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੀਏ, ਜਿੱਤ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।”

Verse 3

तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम् । बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः

ਤਦ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦ੍ਰ) ਮੋਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 4

काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः । अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः

ਯਮ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਂ ਬਣ ਗਿਆ; ਧਨਾਧਿਪ (ਕੁਬੇਰ) ਕਿਰਕਲਾਸ—ਛਿਪਕਲੀ—ਬਣਿਆ। ਅਗਨੀ ਕਬੂਤਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਮੇਡਕ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 5

नैरृतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः । पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्

ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਬੂਤਰ ਬਣ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਾਸ਼ੀ (ਵਰੁਣ) ਕਪਿੰਜਲ—ਤਿੱਤਰ—ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਪਾਰਾਵਤ—ਫਾਖਤਾ—ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 6

एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः । कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਹਾਂ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਗਏ; ਭੈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 7

अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्

ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 8

अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा । उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत् । महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि

ਉਹ ਦੁਖਦਾਈ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੀ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਵੱਡੀ ਵਿਪੱਤੀ ਦੱਸੀ: “ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਰੋ।”

Verse 9

दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम् । त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते

ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 10

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत् । तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि । अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਹੇ ਤੇਜਸਵਿਨੀ, ਇਹ ਕੰਮ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਸਾਧਵੀ, ਅਸੁਰ ਅਜੇਯ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਮੋਦਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 11

तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽद्येन भामिनि । कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये

ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅੱਜ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰ।

Verse 12

व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये । तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਅਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ।

Verse 13

मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਏਕਭਕਤ—ਇੱਕ ਹੀ ਭੋਜਨ—ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः । मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि

ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਹਰੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ—ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਇਸ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਦੇ ਭਕਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਰਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम् । व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि

ਹੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਕਤ ਹਾਂ। ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ।

Verse 16

अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्

ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਕਭਕਤ ਵਰਤ ਰੱਖੇ—ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 17

रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि । एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः

ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲੂਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਰੱਖੇ। ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ।

Verse 18

रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे । द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः । कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्

ਰਾਤ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰੇ, ਹੇ ਸੁਕਮਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪਾਰਣਾ ਕਰੇ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ।

Verse 19

एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः । मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः । विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰੇ। ਜਦ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨਾ ਆਵੇ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਕਲਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 20

सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत् । श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम् । व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये

ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪਾਤਰ/ਦਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਵਰਤੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ।

Verse 21

एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत् । व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता

ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਿਆ।

Verse 22

वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः । प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः

ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ।

Verse 23

बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः । अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः

ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਨੇ ਬਟੂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ—ਦੋ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਅਤਸੀ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 24

तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा । कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਕਸ਼੍ਯਪ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 25

अदितिरुवाच । नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने । वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते

ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਮੋ ਨਮਹ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਰਣ, ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਚੇਤਨ-ਆਤਮਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਰੇਣ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੇ; ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ; ਅਕੁੰਠ ਬੋਧ ਵਾਲੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 26

इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः । प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्

ਇਉਂ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ; ਅਚ੍ਯੁਤ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਭੂ—ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे । अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੇ, ਤੇਰੀ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 28

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह । भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः । तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬਲਵਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।”

Verse 29

निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः । ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਅਧਿਪਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਗਿਆ: ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਲੀ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ।

Verse 30

किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति । पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्

“ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਰਮ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੈਤ ਹਾਰ ਜਾਣ?” ਇਉਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਿਆ।

Verse 31

गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति । वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗਦਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਅੱਜ ਹੀ ਵਧ ਲਈ ਤੁਰ ਪੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੋਚਨੀ (ਬਲੀ) ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦੇ।”

Verse 32

गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी । मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्

ਗਦਾ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਾਂ; ਮਹਾਨ ਬਲੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤ, ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ।”

Verse 33

चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन् । त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन

ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦਿਆਂ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਜਾ, ਹੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਬਲੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਘਾਰ ਦੇ।”

Verse 34

तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम् । न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो

ਤਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ, ਮੈਂ ਉਸ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”

Verse 35

ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः । धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः । चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु

“ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਭਕਤ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 36

अत्रिरुवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्

ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੱਸੋ।”

Verse 37

लोमश उवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि । रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤਦ ਬਲੀ ਆਦਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਏ, ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।”

Verse 38

न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात् । नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति

ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 39

प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः । यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः

ਤਦ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਦੈਤ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਨੀ ਪਾ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 40

इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा । सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः

ਤਦ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਬਲੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 41

तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान् । शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा

ਇਉਂ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਬਲੀ ਵੈਰੋਚਨ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਈ।

Verse 42

नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत् । सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा

ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਰਦ੍ਰੁਮ (ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼) ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਤੇ ਮਣੀ (ਚਿੰਤਾਮਣੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 43

दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः । सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्

ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਦਾਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਜੋ ਦਾਨਵੀਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ; ਮਹਾਨ ਬਲੀ ਆਪਣੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ ਬਣਿਆ।

Verse 44

यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ । सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः

ਜੋ ਜੋ ਕਾਮਨਾ ਲੋਕ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਉਹ ਸਭ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ; ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਭੇਦਭਾਵ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 45

शौनक उवाच । देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन । कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤਾਂ ਕਦੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਬਲੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਾਦਾਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 46

लोमश उवाच । यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः । शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਭੇਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै । प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਯਜ્ઞਕਾਰੀ ਸੀ; ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਲੋਭੀ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 48

अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत् । पुनर्मरणमाविश्य श्रीणपुण्यो भविष्यति

ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੰਜੂਸੀ ਆ ਵਸੀ। ਅਤੇ ਮੁੜ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਹ ਘਟੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 49

य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरंद्रो हि जायते । तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्

ਇੱਕ ਇੰਦਰ ਵੀ ਕੀੜਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਤੋਂ ‘ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਇੰਦਰ’ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੋਚਨ ਨਹੀਂ।

Verse 50

दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः । मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः

ਦਾਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਮੋਖਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ।

Verse 51

ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः । किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः

ਸਰਵੇਸ਼੍ਵਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਜਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਤਾਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਏ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः

ਇਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਕੰਮ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 53

कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः । निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्

ਉਹ ਜੂਆਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਛਲ-ਕਪਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਰਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ।

Verse 54

एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम् । गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਧਨ ਜਿੱਤ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਗਣਿਕਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਫੁੱਲ, ਤੰਬੂਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਵੀ ਮੰਗਵਾਏ।

Verse 55

कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते । कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्

ਉਹ ਜੂਆਰੀ ਕੇਵਲ ਲੰਗੋਟ ਪਹਿਨੇ ਦਿੱਸਿਆ; ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਵਸਤਿਕ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਕੁਝ ਸੀ ਉਹ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸੀ।

Verse 56

गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति । तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्

ਗਣਿਕਾ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਫਿਸਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 57

पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत् । ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः

ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਭਰ ਐਸਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਉਹ ਪਾਪੀ, ਅਨਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—

Verse 58

बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि । निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः

ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਪਈ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਜੂਆਰੀ ਗਹਿਰੇ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 59

भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत् । समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿਕ ਦਾ ਸਮਰਪਣ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਜੂਆਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੇ “ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ” ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੇਟ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

Verse 60

चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਭੇਟ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 61

पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च । इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्

ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ! ਮਹਾਨ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਤਪਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੂਆਰੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 62

पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः । विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੋਈ ਪਾਪਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਯਮ, ਮੇਰੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਪਰਖੋ।”

Verse 63

चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ—ਜੋ ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 64

तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च । शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

ਉਸ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਘੜੀਆਂ ਲਈ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਚੀਪਤੀ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 65

आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः । ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम् । शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना

ਉਸੇ ਪਲ ਇੱਕ ਦੇਵ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਗੁਰੂ ਨੇ—ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੀ—ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

Verse 66

घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर । निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया

ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ), ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਘਟਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ—ਉਤਨਾ ਹੀ; ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਜੂਆਰੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 67

गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात् । गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः । भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜੂਆਰੀ ਨੂੰ ਦੇਵਰਾਜ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 68

शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः । शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्

ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਸਮੇਤ—ਹੋਇਆ।

Verse 69

किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने । अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्

ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵਧੇਰੇ ਧਨ੍ਯ ਹਨ!

Verse 70

शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः । प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः

ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੇਨਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम् । ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्

ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਉਹ ਸੁਖ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः । वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲੋਭੀ ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਨਿਕੰਮੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਰਚਨ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 73

पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः । तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्

ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਵ ਨੇ ਇੰਦਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ—ਪਰ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਘੜੀਆਂ (ਘਟਿਕਾ) ਲਈ।

Verse 74

पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः । तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः

ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪਦ ‘ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਕਿਤਵ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 75

इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम् । ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੰਦਰਾਣੀ ਨੂੰ ਲਿਆਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭੇ।” ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਿਤਵ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 76

इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते । एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे

“ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ, ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਨਾ ਕਹੀ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਤਵ ਨੇ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

Verse 77

ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः । विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਕਿਤਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 78

उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः । ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्

ਉਸ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਨਾਮਕ (ਅਦਭੁਤ ਘੋੜਾ) ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਚਿੰਤਾਮਣੀ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਮਣੀ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।

Verse 79

गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः । कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਕਲਪਤਰੂ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗ ਕੌਂਡਿਨ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਤਵ ਨੇ ਇੱਕ ਘਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 80

एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च । ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਮਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ—ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ।

Verse 81

घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः । घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਘਟਿਕਾਵਾਂ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਘਟਿਕਾਵਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਪੂਰਵ ਮਾਲਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 82

पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने । ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्

ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਤਦ ਸ਼ਚੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 83

शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि । भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने

ਉਸ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਨੇ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ‘ਜੂਆਰੀ’ ਵੱਲੋਂ ਭੋਗੀ ਗਈ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚ ਦੱਸ।”

Verse 84

तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा । आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर

ਤਦ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਚੀ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਪੁਰੰਦਰ, ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੋਲ ਕੇ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ।”

Verse 85

असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः । वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्

“ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ‘ਜੂਆਰੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 86

राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः

ਰਾਜਪਦ ਆਦਿ ਦੇ ਮੋਹਮਈ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 87

वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः । व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा

ਇੰਦਰਾਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁਰੰਦਰ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 88

बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः । ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः

ਵਾਣੀ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਐਰਾਵਤ ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਅਤੇ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਘੋੜਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹੇ।”

Verse 89

पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः । गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्

“ਪਾਰਿਜਾਤ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਪਦਾਰਥ ਕਿਸ ਨੇ ਹਰਨ ਕਰ ਲਏ?” ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਉਸ ਜੂਆਰੀ ਠੱਗ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 90

ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै । स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च

“ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 91

अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः । ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै । केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्

ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤਿਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 92

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे । प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਯਮ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।”

Verse 93

तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम । स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्

“ਤਥਾਸਤੁ” ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਚਲ ਪਿਆ। ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸੰਯਮਿਨੀ—ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ—ਵੱਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 94

यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह । त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने

ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਦ ਅਤੇ ਮਰਤਬਾ ਉਸ ਜੂਆਰੀ, ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 95

अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम् । मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै । एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः

“ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਘਿਨੌਣਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਜੋ ਰਤਨ-ਖਜ਼ਾਨੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਨੇ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਤੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ।”

Verse 96

त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान् । मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना

ਤੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਜੂਆਰੀ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਦ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ? ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 97

आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम् । अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः

ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਰਤਨ-ਧਨ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਲਿਆ।

Verse 98

निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत् । कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्

ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਹ ਜੂਆਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਹੇ ਪਾਪੀ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ?”

Verse 99

भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन् । प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्

ਜੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਾਜ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਭੋਗ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਲਈ ਸੀ। ਪਰ ਤੂੰ ਉਹ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈਂ।

Verse 100

अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम् । तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि

ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਅਕਰਤਵ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੈਂ—ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਚੋਰੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 101

यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत् । अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा

ਯਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜੂਆਰੀ ਬੋਲਿਆ: “ਮੈਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”

Verse 102

यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा । तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्

“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 103

यम उवाच । दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम् । स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित् । तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया

ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈਂ—ਤੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

Verse 104

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम् । सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः

“ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ-ਰੁਚੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਦੰਡਕ ਮੈਂ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 105

एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्स्वयम् । उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम् । तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਜੂਆਰੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।” ਤਦ ਹੱਸ ਕੇ ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 106

कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति । येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्

ਇਹ ਜੂਆਰੀ ਨਰਕਗਾਮੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ?

Verse 107

तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने । विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮਿਆ ਘੋੜਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਜਲਾ, ਮਹਾਪ੍ਰਭ ਚਿੰਤਾਮਣੀ ਰਤਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 108

एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि । तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਰਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੂਆਰੀ ਨੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः । तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते । तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਉਹ ਸਭ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖ਼ਯ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਛਿਦ੍ਰ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਵ ਲਈ ਨਰਕਗਾਮਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

Verse 110

यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः । भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै

ਮਹਾਤਮਾ ਕਿਤਵ ਦੇ ਜੋ ਜੋ ਪਾਪ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਖ ਬਣ ਗਏ।

Verse 111

शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात् । तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्

ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਉਸੇ ਪਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਚਿਤ੍ਰਗੁਪਤ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯਮ ਆਪ ਹੀ…

Verse 112

प्रहस्यावाङ्मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम् । त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः

ਹੱਸਦਿਆਂ, ਮੁਖ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ—ਪਰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜ-ਲਾਲਚੀ ਹੈਂ।”

Verse 113

अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम् । त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्

ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਜਨਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 114

प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः । अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च । गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्

ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸਭ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਦਾਨ-ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਧਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਂ।

Verse 115

तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः । अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्

“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੁਰੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਨੀਵੀਂ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 116

अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः । जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः

ਇਸੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਬੈਠਾ।

Verse 117

कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि । किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्

ਕਿਤਵ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 118

सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा । विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः । तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः

ਤਦੋਂ ਸੁਰੂਚਿ ਉਸ ਕਿਤਵ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣੀ—ਉਹ ਵਿਰੋਚਨ ਦੀ ਮਹਿਸੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਣ ਦੀ ਧੀ। ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 119

तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै । सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ—ਸੁਰੂਚੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਤ।

Verse 120

तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा । कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्

ਉਸ ਨੇ—ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਿਆਂ—ਇੱਕ ਅਤੁੱਲ ਨਿਸਚਯ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ‘ਕਿਤਵ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਐਸਾ ਨਿਸਚਯ ਬਣਨਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 121

एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति । हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੈਰੋਚਨ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।

Verse 122

विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह । स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत । मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये

ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ। ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ।”

Verse 123

तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम् । वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम् । याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत

“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ ਅਧਿਪਤੀ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਯਾਚਕ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਦਾਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰ ਹੋ।”

Verse 124

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना

ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਵਿਭੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦਾਨ ਕਰਾਂ? ਹੁਣੇ ਹੀ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।”

Verse 125

इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह । याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः

ਇੰਦਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਚਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਵਸਤੂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 126

आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः । उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

ਇਹ ਦਾਨ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬੋਲ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸੁਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 127

ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना । इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी । अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣੇ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਿਰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿਆਂ। ਇਹ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ—ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 128

इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः । उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्

ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਿਰ ਦੇਹ, ਜੋ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ—ਮਾਣਯੋਗ—ਹੈ।”

Verse 129

एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा । त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा । स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸੁਰ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 130

प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः । केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਧਰਮ ਆਚਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 131

दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते । तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते

ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦਾਨ ਆਰਤਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 132

स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते । दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते

ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਪੁਣ੍ਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 133

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम् । तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्

ਦਾਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ। ਇਸੀ ਢੰਗ ਅਤੇ ਇਸੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਦਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 134

शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे । किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः

ਜਦ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਮਕੁਟ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਣੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕੇ।

Verse 135

ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै । दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च

ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਇਕੱਠੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਮਣੀ ਮੰਡਲ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣ ਗਏ—ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਯੋਗ।

Verse 136

विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः

ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਉਹ ਦਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅੱਜ ਵੀ ਕਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੈਤ੍ਯ-ਇੰਦਰ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 137

विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः । मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता

ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਤਵ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਜਨਮਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ।

Verse 138

कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः । भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।

Verse 139

नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः । तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः

ਉਹ ਬਲੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 140

गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम् । तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः

ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਬਲੀ ਦੇਵਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਬਣ ਬੈਠਾ।

Verse 141

स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः । ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्

ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਰੂਪ ਬਣ ਕੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪ ਹੀ ਵੱਸਿਆ।

Verse 142

तथा च नैरृतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम् । धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा । एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਜਲਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋਇਆ; ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦਾ ਅਧ്യക്ഷ ਵੀ ਬਲੀ ਆਪ ਹੀ ਤਦ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਲੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਸਮਰਾਟ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 143

शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः । पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਬਲੀ—ਭਾਵੇਂ ਚਤੁਰ-ਚਾਲਾਕ ਸੀ—ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਉਸੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ, ਮਹਾਦਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 144

एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह । दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜ-ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 145

आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ । हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ

“ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ ਜਾਣ—ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਹੀ—ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ। ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ।”

Verse 146

भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह । यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਗਵ (ਭ੍ਰਿਗੁ) ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: “ਵਿਭਿੰਨ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਬਲਿਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਆਦਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।”

Verse 147

याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि । भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्

“ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕੇਵਲ ਯਾਜ਼ਨਿਕ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ—ਸਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸਚਿਤ ਵਚਨ ਹੈ।”

Verse 148

गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः । स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा

ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਕਰਮ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਹਾਸੁਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ; ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।”

Verse 149

प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः । बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਭਾਰਗਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ—ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਜੇ ਭੋਲਾ ਸਮਝਦਿਆਂ।

Verse 150

यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते । इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत

“ਹੇ ਬਲੀ, ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਵਚਨ ਮੈਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਜੇ ਤੂੰ ਨਿਸਚਿੰਤ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ।”

Verse 151

अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम् । कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि

ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ; ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰ। ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 152

तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी । दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः

“ਤਥੇਤੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਬਲੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਚਲਿਆ; ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 153

तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम् । गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च

ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੈਤਪਤੀ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ‘ਗੁਰੁਕੁਲਿਆ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਤੀਰਥ, ਜੋ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 154

ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः । ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः

ਤਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਵੇਕੀ, ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਬਲੀ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤੇ। ਪਰਮ ਦੀਕਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਸੱਚਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 155

कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन् । सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਚਾਰਯ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਜ਼ (ਯਜਨ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਹੋਏ—ਉਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਵੱਲੋਂ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਖੇ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ।

Verse 156

यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि । बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे

ਦੀક્ષા-ਪਰਾਇਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੌ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਘੱਟ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਬਲੀ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 157

यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति । पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्

ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸੌ ਯਜਨ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਉਦੋਂ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਵਰਤ (ਵ੍ਰਤ) ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 158

व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः । बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह

ਉਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ—ਪਰਮ ਇਸ਼ਵਰ—ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਟੂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 159

अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः । उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

ਤਦ ਅਦਿਤੀ ਵਾਸਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਯਜਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਪਨਯਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 160

दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना । दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना

ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸੋਮ ਨੇ ਕਾਠ ਦਾ ਦੰਡ (ਲਾਠੀ) ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 161

मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम् । तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः

ਮਾਤਾ ਧਰਤੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੇਖਲਾ (ਕਮਰਬੰਦ) ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤੀ, ਅਦਭੁਤ ਅਜਿਨ (ਹਿਰਣ-ਚਮੜਾ) ਵੀ, ਅਤੇ ਪਾਦੁਕੇ (ਚਰਨ-ਪਾਦੁਕਾ) ਭੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 162

तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये । एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे

ਉੱਥੇ ਭਵਾਨੀ ਨੇ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਭਿਖਿਆ (ਦਾਨ) ਲਿਆ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਬਟੁਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈਆਂ।

Verse 163

अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा । कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च । याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः

ਅਭਿਵੰਦਨ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਸ਼—ਵਾਮਨ ਨੇ ਅਦਿਤੀ (ਹ੍ਦਿਤੀ) ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਛਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਨਿਕਲੇ।

Verse 164

तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण । स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः

ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਪਦ-ਭਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਬਟੁਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਾਮਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਸੀ, ਦੇਵਕਾਰਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਤਾਰ।

Verse 165

गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा । त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः

ਲੋਕਾਂ, ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਤੁਰੰਤ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ—ਜਗਤ ਦਾ ਇਕੋ ਮਿੱਤਰ।

Verse 166

उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः । उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः

ਉਸ ਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਾਲਕ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ—ਸਾਮ-ਗਾਨ ਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਈਸ਼ਵਰ ਸੀ, ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵਸਵਾਮੀ।

Verse 167

ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा । द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਬਲੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ—ਅਸ਼ਵਮੇਧ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਮੰਡਪ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਾਮਨ, ਬਟੂ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 168

ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਮਨ ਬਟੂ—ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਵਮਾਨ—ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਆਪ ਲਿਆ ਸੀ।

Verse 169

तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਲੀ ਨੇ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਮਰਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਜਾ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਕਿੰਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਏ ਹਨ—ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੋ।”

Verse 170

तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः । शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਵਿਜ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਮਰਕ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਮੰਡਪ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 171

ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम् । त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਬਟੂ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁੜ ਆ ਗਏ।

Verse 172

ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः । पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ । किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते

“ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਆਇਆ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਇਕੱਲਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਮਝੋ।”

Verse 173

एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः । उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਮਨ ਬਲੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਬਟੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।

Verse 174

स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान् । दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्

ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ (ਬਲੀ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਬਟੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 175

आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने । अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्

ਬਟੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਅਰਘ੍ਯ ਤੇ ਪਾਦ੍ਯ (ਚਰਨ ਧੋਣ ਦਾ ਜਲ) ਨਾਲ ਉਸ ਬਟੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 176

विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा । कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो

ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਝੁਕਾ ਕੇ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਬੋਲਿਆ: “ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸ।”

Verse 177

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै । मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्

ਉਸ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਠੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 178

भगवानुवाच । त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि । स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਰਾਜਾ ਹੈਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਕਾਇਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਲ-ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 179

समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः । त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ—ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

Verse 180

दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः । कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्

ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਆਦਿ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਤਪੱਸਿਆ ਨਿਭਾਈ।

Verse 181

शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत् । पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਲੀਨ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੰਸਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਧਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 182

अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा । नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः

ਇਹ ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ, ਸੁਰੇੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਗਰ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 183

तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा । विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता

ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਮਾਰ ਡਾਲੇ। ਪਰ ਵਿਂਧਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਸ਼ੀ—ਜਦੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਰੋਕ ਲਈ ਗਈ।

Verse 184

नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा । शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम् । दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਲਿਆ; ਪਰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 185

तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम् । तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः । नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना

ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ (ਕਿਸੇ ਨੂੰ) ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸੀ—ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਨਾਮ ਵਿਰੋਚਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਹਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 186

दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा । तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 187

यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः । इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः

ਤੇਰੇ ਯਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੜ ਗਏ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 188

श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत । अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣ ਲਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਅਲਪ ਜਿਹਾ ਸੇਵਕ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ।

Verse 189

उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर । बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत

“ਹੇ ਭੂਮਿਭ੍ਰਿਤਾਂਵਰ, ਮੇਰੇ ਉਟਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇਹ।” ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਾਲਕ ਦੇ ਉਹੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬਲੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 190

हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा । शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः

“ਹੇ ਬਾਲਕ! ਪੰਡਿਤ ਬਣ ਕੇ ਤੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਹੇ ਬਚਨ ਦੁਹਰਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਬਚਪਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 191

वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव । दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ—ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਭਾਗ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਲੈ।

Verse 192

तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा । असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः

ਤਦ ਵਾਮਨ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 193

संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी । स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः

“ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ; ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਦੰਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 194

निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते । विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही

“ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰਮਤਸਰ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਦਾਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ, ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਧਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।”

Verse 195

मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये । तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता

“ਤੂੰ ਮਨਸਵੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਬਰਾਬਰ ਧਰਤੀ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।”

Verse 196

बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन । प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति

ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਸੰਹਾਰਕ! ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਜਿਤਨੀ ਥਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਤਪੋਵਨ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 197

त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः । देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति । तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले

ਸਾਡੇ ‘ਤਿੰਨ ਪਗ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਤੀ ਜਦ ਤੱਕ ਰਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ ਦੇਹ। ਹੇ ਬਲੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਾ ਦਾਤਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਵਸ਼੍ਯ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 198

प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः । दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्

ਹੱਸ ਕੇ ਵਿਰੋਚਨ-ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦਿਆਂਗਾ—ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਬਨ-ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ।”

Verse 199

मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै । याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ। ਵੇਖ, ਹੇ ਬਟੂ ਤਪਸਵੀ! ਤੂੰ ਯਾਚਕ ਹੈਂ, ਪਰ ਦੈਤ੍ਯ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾਨ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਗਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 200

याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै । तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै

ਯਾਚਕ ਦੀ ਮੰਗ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਕੇ; ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਅਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।