Adhyaya 33

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् । तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਕਿਰਾਤ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਵਰਤ ਧਾਰਿਆ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸੱਚ ਤੱਤ ਦੱਸੋ—ਸਾਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਹੈ।”

Verse 2

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् । न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः । तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः

ਅਸੀਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਵਰਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਹੋ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।

Verse 3

एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना । कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੌਨਕ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 4

लोमश उवाच । आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् । क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਡਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਦੁਰਾਤਮਾ ਸੀ—ਅਤਿ ਰੌਦ੍ਰ, ਕ੍ਰੂਰ ਸੰਗਤ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।

Verse 5

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु । भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्

ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਨਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸਾਰ (ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ) ਅਤੇ ਸੱਲਕ (ਸਾਹੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 6

खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् । पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः

ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਕੁਝ ਖੜਗ (ਗੈਂਡੇ) ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਤ ਕਰਦਾ—ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ।

Verse 7

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः । भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੁੱਬਧਕ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੀ: ਮਹਾਂਪਾਪੀ, ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ—ਪੁਸ਼ਕਸ (ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ) ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਮਹਾਂਭਯ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।

Verse 8

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत । गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 9

निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् । एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः । कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि

ਤਰਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਉਹ ਪਾਪੀ ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸੂਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਲਕਾਂ ਬਿਨਾ ਝਪਕਾਏ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 10

माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਅੱਗੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਪੱਤੇ ਝਾੜ ਕੇ ਡਿਗਾ ਦਿੱਤੇ।

Verse 11

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੱਤੇ ਕੱਟੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਹਿਲਦਾ-ਡੁੱਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਲਿੰਗ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 12

ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्

ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗੰਡੂਸ਼ ਜਲ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ; ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਭੇਟਾਂ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਸ਼੍ਰੀਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ, ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਹੀ ਬਣ ਗਏ।

Verse 13

गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्

ਉਸ ਗੰਡੂਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਨਾਨ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਅਰਚਨਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 14

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ), ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ ਵੱਲੋਂ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ, ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਵੇਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 15

पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः । आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे

ਤਦ ਪੁਸ਼ਕਸਾ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਇਆ। ਜਲ-ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 16

लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी । दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी

ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਘਨੋਦਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਪਾਪ-ਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਚੋਰਣੀ ਸੀ।

Verse 17

गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता । वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया

ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 18

चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी । अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः

ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਭਰਤਾ ਨਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ: “ਅੱਜ ਤਾਂ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 19

तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः । रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः

ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਪਹਰ ਲੰਘ ਗਏ—ਕੀ ਕਿਤੇ ਹਾਥੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ?

Verse 20

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः । किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः

ਕੀ ਉਹ ਕੇਸਰ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਫਣ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੱਪ-ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ?

Verse 21

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः । मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि

ਕੀ ਉਹ ਸੂਅਰ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਮਧੁ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ?

Verse 22

क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति । एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति

“ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਖੋਜਾਂ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਤੇ ਕਿਸ ਕੋਲ?”—ਇਉਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਈ।

Verse 23

नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया । चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्

ਉਸ ਦਿਨ ਉਸ ਸ਼ਿਕਾਰਣ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਖਾਧਾ—ਨਾ ਅੰਨ, ਨਾ ਹੀ ਜਲ। ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਭਰ ਉਡੀਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 24

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ । अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती

ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਈ। ਪਤੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਅੰਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਸਤੀ ਸਤਵੰਤੀ ਇਸਤਰੀ ਤੁਰੰਤ ਤੁਰ ਪਈ।

Verse 25

भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् । तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता

ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ।

Verse 26

तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे । निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 27

तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय । अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਚੰਡ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਲਦੀ ਆਓ ਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਅੰਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਲਿਆਈ ਹਾਂ।”

Verse 28

कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् । नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना

“ਅੱਜ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ—ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਧਿਆ? ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਹੇ ਮੂਰਖ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਕੇ ਪਾਪ-ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।”

Verse 29

नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ । यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः

ਫਿਰ ਉਹ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਗਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਆਪ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 30

तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि । चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता

ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਲਿਆ। ਚੰਡੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।

Verse 31

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः

“ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਅੰਨ ਹੀ ਖਾ ਲਿਆ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਕੀ ਖਾਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਮੂਰਖ? ਅੱਜ ਤੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭੁੱਖਾ ਰਹੇਂਗਾ।”

Verse 32

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਚੰਡ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਜੋ ਅੰਨ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਖਾਧਾ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 33

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्

ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਹੱਥੋਂ ਫਿਸਲ ਰਹੀ ਹੈ? ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਛਣਭੰਗੁਰ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ—ਜਲਦੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਵਾਲੀ।

Verse 34

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः

ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਆਸਕਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਤੇ ਪਾਪੀ ਜਾਣੋ—ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ।

Verse 35

तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् । स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव

ਇਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਸਥਿਰ ਹੋ; ਤੱਤ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕ ਜਾ।

Verse 36

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

ਤਦ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਚੰਡੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ ਨੇ ਵੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਣ ਆਦਿ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 37

शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् । तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः

ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ-ਸੰਗ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਉਤਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 38

यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै । आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः

ਉੱਥੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਦੋ ਪਹਰ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਣ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 39

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् । दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा

ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਮਾਨ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 40

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति । कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः

ਤਦ ਪੁਸ਼ਕਸਾ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 41

विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन । सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः

ਕੁਝ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਲਦਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਸਭ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।

Verse 42

कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः । श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्

ਹੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਾਰ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਹੋ।

Verse 43

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः । रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः

ਜਦ ਪੁਸ਼ਕਸਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਭ ਪਾਰਸ਼ਦ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ—ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।

Verse 44

गणा ऊचुः । प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना । आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह

ਗਣ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪੁਰਖ, ਸਾਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਚੰਡ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਆਓ—ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ—ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੋ; ਤੁਰੇ ਆ ਜਾਓ।”

Verse 45

लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च । तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्

ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੁਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।

Verse 46

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਪੁਸ਼ਕਸ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ; ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 47

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना

ਪੁਸ਼ਕਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀ, ਹਿੰਸਕ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੁਸ਼ਕਸ ਤੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 48

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्

“ਮੇਰਾ ਆਚਰਨ ਸਦਾ ਪਾਪਮਈ ਹੈ—ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੱਸੋ।”

Verse 49

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि

“ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਭ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।”

Verse 50

इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि । कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪੁਸ਼ਕਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਾਣੀ ਕਹਿ ਸੁਣਾਈ।

Verse 51

वीरभद्र उवाच । देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः । परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः

ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਚੰਡ! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਤੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਉਮਾ-ਪਤੀ ਮਹੇਸ਼ ਅੱਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।”

Verse 52

प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया । शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः । शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च

ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਰਮ ਅੱਜ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 53

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि । च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो

ਹੇ ਚੰਡ! ਸੂਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਤੂੰ ਬਿਲਵ-ਪੱਤੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਤੂੰ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 54

ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः

ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਾਗਰਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ-ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 55

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਕੇਵਲ ਇਕ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ—ਅਰਥਾਤ ਸੂਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ—ਇਸੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਤੇਨੂੰ ਨਾ ਨੀਂਦ ਆਈ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ ਮਿਲਿਆ।

Verse 56

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च

ਉਸ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨ, ਵਰਦਾਤਾ ਮਹੇਸ਼ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्

ਇਉਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਕਸ ਵੀ—ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ—ਸਰਵੋਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 58

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः

ਤਦ ਗਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਨਗਾਰੇ ਗੂੰਜੇ; ਭੇਰੀਆਂ ਤੇ ਅਨੇਕ ਤੂਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਉਠੇ।

Verse 59

वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।

Verse 60

विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्

ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ। ਚੌਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੱਖਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਮਹੋਤਸਵ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

Verse 61

शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्

ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਚੰਡਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 62

पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् । किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने

ਪੁਸ਼ਕਸਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ!

Verse 63

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः

ਫੁੱਲ ਆਦਿਕ, ਫਲ, ਸੁਗੰਧ, ਤਾਂਬੂਲ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਭੋਜਨ—ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 64

चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना

ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਚੰਡਾ—ਅਰਥਾਤ ਪੁਸ਼ਕਸੇਨ—ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਕਰਮ ਉਸ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਸ ਨੇ ਫਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 65

ऋषय ऊचुः । किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् । कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਮੁੜ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਵਿਭੂ, ਇਹ ਵਰਤ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਣੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?”

Verse 66

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ, ਤਦ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।”

Verse 67

द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च । सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि सिद्धये

ਉੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ—ਸਤਾਈ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ—ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 68

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ—ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਕਾਲ, ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਮੇਤ ਰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च । निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨੀ ਤੱਕ, ਕਾਲ ਹੀ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਇੱਕੋ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 70

कालो हि बलवांल्लोके एक एव न चापरः । तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਕਾਲ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 71

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः । ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ-ਮਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ। ਕਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ।

Verse 72

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च । क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ‘ਲਵ’ ਨਾਮਕ ਮਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਲਵ ਤੋਂ ‘ਕ੍ਸ਼ਣ’ ਨਾਮਕ ਪਲ; ਕ੍ਸ਼ਣ ਤੋਂ ‘ਨਿਮਿਸ਼’—ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ—ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते । पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षैत्यभिधीयते

ਨਿਮਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਹੋਣ ਨਾਲ ‘ਫਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ—ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ—ਨੂੰ ‘ਪਕ੍ਸ਼’ (ਪਖਵਾਰਾ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 74

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः । तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः

ਦੋ ਪਕ੍ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ।

Verse 75

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च । पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते

ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੱਕ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੱਖ ‘ਪੂਰਨ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੂਰਨਿਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया । नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः

ਜਿਸ ਰਾਤ ਚੰਦਰਮਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ‘ਪੂਰਨਾਂ’ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਲੁਕ ਜਾਵੇ, ਉਹ ‘ਅਮਾ’ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 77

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह । त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः

ਅਗ્નਿਸ੍ਵਾਤ੍ਤ ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਹ ਦਿਨ ਪੁਣ੍ਯ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।

Verse 78

योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा । अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च

ਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ) ਹੈ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤਥਾ। ਅਤੇ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿਚ ਅਮਾਵਸਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ (ਪਵਿੱਤਰ) ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 79

संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि । तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका

ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਣੋ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਤਿਥੀ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ ਤਿਥੀ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 80

पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका । भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया

ਪੰਚਮੀ ਤਿਥੀ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਛੱਠੀ ਕੁਮਾਰ (ਸਕੰਦ) ਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਮੀ ਭਾਨੂ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਨਵਮੀ ਚੰਡਿਕਾ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 81

ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा । विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी

ਦਸ਼ਮੀ ਤਿਥੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇ; ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਅੰਤਕ (ਮ੍ਰਿਤਿਉ) ਦੀ ਹੈ।

Verse 82

चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः । निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी

ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਵੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਉਹ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਜੋ ਨਿਸ਼ੀਥ (ਅੱਧੀ ਰਾਤ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਿਥੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ।

Verse 83

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੀ ਤਿਥੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 84

ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला । श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਵਪਚ (ਨੀਚ ਜਾਤ/ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਨਾਲ ਰਤ ਹੋ ਗਈ, ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮੋਹਿਤ ਰਹੀ।

Verse 85

तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः । दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः

ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਵਪਚ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਸਹਿਣੋਂ ਔਖਾ, ਮੰਦੇ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਮੰਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 86

महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा । कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः

ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਪਾਪ ਹੀ ਆਰੰਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜੂਆਰੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੀ।

Verse 87

मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः । अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् । शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ

ਉਹ ਦੁਰਾਤਮਾ ਮ੍ਰਿਗਯੂ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸੀ; ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਡਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਅਤਿ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਨੀਚ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੀ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।

Verse 88

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके । शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा

ਉੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ, ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਲਈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੀ ਸੀ।

Verse 89

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् । तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्

ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੁੰਨਮਈ ਯੋਨੀ—ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 90

भुक्त्वा पुण्यतामांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः

ਸਭ ਤੋਂ ਪੁੰਨਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਥੇ ਵਸ ਕੇ, ਉਹ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਿਆ, ਰਾਜੇ-ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 91

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्

ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ ਸੀ—ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 92

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ

ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰਣ ਕਰਦਾ।

Verse 93

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः । प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः

ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਂਦਾ; ਨੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚ ਦੇ ਪੁਲਕ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ।

Verse 94

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि

ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਲੰਘ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਸਚਮੁਚ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਬੰਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਅਤੇ ਅਲਪ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 95

संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः । शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्

ਸੱਚੀ ਕਲਿਆਣ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੇਵਣਯੋਗ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁੱਤਮ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 96

ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् । सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् । विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्

ਉਸ ਜ੍ਞਾਨ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸਮਤਾ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕੇਵਲ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਭੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਹੀਂ।

Verse 97

एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् । प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਲਭ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਪੰਚ ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਜਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 98

मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् । तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया

ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਉਪੋਸ਼ਣ (ਉਪਵਾਸ) ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ—ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਤ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 99

दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् । य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः । वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः

ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਟਾਜੂਟ ਤੋਂ ਇਕ ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮਸਤਕ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ‘ਵੀਰਭਦ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਦਕ੍ਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ।

Verse 100

शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा । प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः

ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਭਰਤ ਆਦਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 101

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः । प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि

ਮਾਂਧਾਤਾ, ਧੁੰਧੁਮਾਰੀ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਰਾਜੇ—ਇਸੇ ਪਰਮ ਵਰਤ ਨਾਲ ਹੀ—ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 102

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके । द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार

ਤਦ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਸਮੇਤ, ਖੇਡ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਭਵਾਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਘਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਉਤ-ਖੇਡ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗਾ।