Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਵਾਰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਆਪ ਹੀ ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਸੀ; ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਨ, ਗੰਧਰਵ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

ਤਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਰਾਜ ਦਾ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਗੁਰੂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਵਾਚਸਪਤੀ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

ਪਰ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਨਾ ਬੋਲਿਆ; ਨਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਦਾਈ ਕੀਤੀ।

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਦੀ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਦ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵ-ਗੁਰੂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

ਗੰਧਰਵ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹਰੀ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ?”

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

“ਹੇ ਬਲ-ਸੂਦਨ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਰਾਜ-ਪਦ ਡੋਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ?” ਤਾਰਾ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।”

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਅਦਭੁਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਪੂਰਨ ਦੁੱਖ ਲਈ ਉੱਠੇ। ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਬਲੀ ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

ਦੇਵਤਾ ਦੈਤਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਛਿਨ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਨੇ ਹੜਪ ਲਿਆ।

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੇਤੂ ਹੋ ਗਏ।

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

ਸ਼ਕ੍ਰ ਵੀ ਨਿਰਧਨ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਤਿਆਗਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਈ।

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

ਐਰਾਵਤ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬਹੁਤ ਰਤਨ—ਲੋਭ ਨਾਲ ਅਸਾਧੁ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਲੁੱਟ ਲਏ।

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

ਉਹੀ ਪੁੰਨ-ਦਾਤਾ ਰਤਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਤਦ ਬਲੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਸੀਂ ਅਨੇਕ ਧਨ-ਰਤਨ ਲਿਆਏ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਮੋਤੀ-ਰਤਨ ਹੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ!

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

ਬਲੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵ-ਰਾਜ੍ਯ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।’

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਬਲੀ ਤਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਯਥੋਚਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਧੀਵਤ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

ਇੰਦਰ ਵੀ ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ੍ਯ ਦੇ ਡਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

‘ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ—ਤੁਰੰਤ—ਆਓ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਚੱਲੀਏ।’

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਕ ਸਭ ਚੱਲ ਪਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਥ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ! ਹੇ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਗ ਹੋ, ਹੇ ਰਮਾ-ਪਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੋ।

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਤਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੋ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੁਸ਼ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੋ ਪਾਪੀ, ਅਧਰਮੀ, ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਇਸ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਭਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਕਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਹਰ ਕਾਰਜ-ਅਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨ। ਕਾਰਜ-ਹੇਤੁ ਤੈਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਤਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

ਇੰਦਰ ਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰਸੇਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ—ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਅਨੇਕ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ।

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੇ ਤਦ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਦ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ (ਬਲੀ) ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਬੋਲਿਆ।

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

“ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਸੁਤਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

“ਅਸੀਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੀ ਓਹੀ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਿਰਥਕ ਹੈ।”

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

“ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ—ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ—ਤੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਉਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਵੀ ਉਸੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਤੂੰ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ।”

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

“ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨਨ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

“ਪਰ ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣੇ? ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ, ਬੋਲਣ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੌਲੀ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

“ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਪਰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲਿਆ; ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

ਹੇ ਬਲੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਦੀ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ—ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ।

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆਰੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

‘ਜੋ “ਸ਼ਰਨਾਗਤ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਰੇ ਰੱਖਿਆ-ਯੋਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤਦ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਲੀ ਆਪ…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤੀਖੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਵੱਡੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਨ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਈ, ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਅਨੇਕ ਸਤਕਰਮ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ, ਜੋ ਬਲੀ ਲਈ ਜ਼ਮਾਨਤ ਬਣੇ।

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੋ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ—ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੇ।

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਭਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਦੇਵਰਾਜ ਆਪ ਹੀ—ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ—ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬਲੀ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

ਹੇ ਵੀਰ! ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਨੇਕ ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਵੀ।

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

ਉਹ ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ—ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ—ਅਵਸ਼੍ਯ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

ਹੇ ਦੈਤ੍ਯ! ਜੇ ਉਹ ਰਤਨ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰੇ ਜਾਣੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਇਹ ਮਥਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਲੀ—ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਬੋਲਾ: “ਇਹ ਮਥਨ ਕਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ?”

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਜ ਵਾਂਗ ਇਕ ਵਾਣੀ ਗੂੰਜੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯੋ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦਾ ਮੰਥਨ ਕਰੋ!”

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

“ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

“ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮੰਥਨ-ਦੰਡ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੰਥਨ ਕਰਣ।”

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

ਉਸ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦ ਅਸੁਰ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੁਲ, ਪਰਬਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਵੀ, ਤੁਰੰਤ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵ੍ਰਿਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

ਉਹ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਵ੍ਰਿਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਗ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਨਾਨਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਹ ਤੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਰੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਅਦ੍ਰੇ! ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਇੱਥੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੈਲ! ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਤੂੰ ਪਰਾਏਆਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਅੱਗੇ ਆ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਚੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਰੂਪਵਾਨ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਬੋਲੇ: “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ? ਉਹ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ।”

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

ਤਦ ਬਲੀ ਨੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹੇ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

“ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਰਹੋ, ਹੇ ਮੰਦਰਾਚਲ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਤੂੰ ਮਥਾਣੀ ਬਣ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ (ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਵਾਲੇ)।”

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

“ਠੀਕ ਹੈ,” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ।

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਸੌ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਕੱਟੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ?

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੁੱਲ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮੰਦਰਾਚਲ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆ।

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

ਛੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਾੜ ਤੁਰੰਤ ਹੀ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

ਕੁਝ ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਟੁੱਟੇ; ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਰ ਵੀ ਗਏ। ਕੁਝ ਗਹਿਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਨਿੰਦਾ-ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਘੋਰ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਟੁੱਟ ਗਏ; ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਵਤਸਲ! ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਜੋ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਚਲ ਹੈ।

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੁਰੰਤ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਸਨ ਲੈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਗਰੁਤਮਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

ਤਦ ਸਾਰੇ ਸੁਰਗਣ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਮਝੌਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗੇ।

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਮਥਣ ਵੇਲੇ ਪਹਾੜ ਤੁਰੰਤ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਪਲ ਰਮਾ-ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੂರ್ಮ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਸੀ।

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਾ; ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਗਿਆਨ ਵਰਗਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੂ ਬਿਨਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ; ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

ਤਦੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਣ ਲੱਗੇ; ਬਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁਟ ਗਏ।

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

ਮਹਾਤਮਾ ਕੱਛੂਏ ਦੀ ਪਿੱਠ, ਗਰਦਨ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਰਬਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਜ੍ਰ-ਸਾਰ ਵਰਗਾ ਅਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਘਿਸਦਾ ਤੇ ਰਗੜਦਾ ਰਿਹਾ; ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਘਰਸ਼ਣ ਤੋਂ ਹੀ ਵਡਵਾਗਨੀ—ਸਮੁੰਦਰ ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ—ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

ਜਦੋਂ ਹਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਤਦ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

‘ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਅਬਧੀ ਦਾ ਮਥਨ ਨਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕਾਰਨ ਜੋ ਭੁੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।’

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

‘ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ—ਉੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਪਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ; ਪਰਾਤਪਰ, ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨਯੋਗ, ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਰੂਪ।’

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

ਪਰ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਮਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਵਾਲੇ; ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਸਭ, ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

ਬਹੁਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਸਿੱਖਾਏ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਦੇ ਢੇਰ ਸਨ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਹੋਏ।

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

ਕੇਵਲ ਘੋਰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਿਆ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਜੋਗਾ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਸੱਪ-ਰਾਜ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਰਬਤ ਸਮੇਤ ਕੇਵਲ ਬਲ ਨਾਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਥਾਂ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਭੱਜ ਪਏ; ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਲਾਇਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਭੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਿਵਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਸੱਚ ਸੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਲਕੂਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਉਹ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਾਲਕੂਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਭਕਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ-ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਕਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਤਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵੋ, ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖਲਬਲੀ ਉੱਠੀ ਹੈ? ਅੱਜ ਇਹ ਵਿਘਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ।”

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

ਤਦ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਘੇਰਿਆ—ਨਾਨਾ ਆਗਮਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵ੍ਰਿਤ—ਉਹ ਕਾਲਕੂਟ ਦੇ ਭਯ ਕਾਰਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: “ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਕਰ—ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ—ਬਣਾਈਏ?”

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਗੇ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਚਲੇ; ਕਾਲਕੂਟ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਸਰੋਤ, ਮਾਧਵ, ਵੈਕੁੰਠ-ਵਾਸੀ ਅਧੋਖਜ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਉਸੇ ਦੀ ਪਨਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ।

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਲਕੂਟ ਉੱਭਰ ਆਇਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਵੀ ਦਹਕਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

ਕਾਲਕੂਟ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਗੁਹਾਵਾਂ (ਹਿਰਦਿਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਤਮਾਲ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਛਾਂਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

ਵੈਕੁੰਠ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ; ਤਦ ਸਭ ਲੋਕ ਅਦਭੁਤ ‘ਜਲ-ਕਲਮਸ਼’—ਮੈਲੇ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਜਲ ਵਰਗੀ ਤਮਸਾ—ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ।

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

ਅੱਠ ਆਵਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਜਲ-ਕਲਮਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

ਤਦ ਨਾ ਧਰਤੀ ਰਹੀ, ਨਾ ਜਲ, ਨਾ ਅਗਨੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼; ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਨਾ ਹੀ ਮੂਲ ਅਵਿਦਿਆ ਬਚੀ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਗਤ ਭਸਮ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਬਣ ਗਿਆ।