Adhyaya 31

Verse 1

शोनक उवाच । हत्वा तं तारकं संख्ये कुमारेण महात्मना । किं कृतं सुमहद्विप्र तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ? ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੋ।”

Verse 2

कुमारो ह्यपरः शंभुर्येन सर्वमिदं ततम् । तपसा तोषितः शंभुर्ददाति परमं पदम्

ਕੁਮਾਰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਭੂ ਪਰਮ ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 3

कुमारो दर्शनात्सद्यः सफलो हि नृणां सदा । ये पापिनो ह्यधर्म्मिष्ठाः श्वपचा अपि लोमश । दर्शनाद्धूतपापास्ते भवंत्येव न संशयः

ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਸਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਮਸ਼ਾ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ—even ਸ਼ਵਪਚ ਵੀ—ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਾਪੋਂ ਤੋਂ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 4

शौनकस्य वचः श्रुत्वा उवाच चरितं तदा । व्यास शिष्यो महाप्रज्ञः कुमारस्य महात्मनः

ਸ਼ੌਨਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ਼ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 5

लोमश उवाच । ह्ताव तं तारकं संख्ये देवानामजयं ततः । अवध्यं च द्विजश्रेष्ठाः कुमारो जयमाप्तवान्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਜੈ ਅਤੇ ਅਵਧ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 6

महिमा हि कुमारस्य सर्वशास्त्रेषु कथ्यते । वेदैश्च स्वागमैश्चापि पुराणैश्च तथैव च

ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 7

तथोपनिषदैश्चैव मीमांसाद्वितयेन तु । एवंभूतः कुमारोयमशक्यो वर्णितुं द्विजाः

ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਮੀਮਾਂਸਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਕੁਮਾਰ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

Verse 8

यो हि दर्शनमात्रेण पुनाति सकलं जगत् । त्रातारं भुवनस्यास्य निशम्य पितृराट्स्वयम्

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਰਾਟ (ਯਮ) ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 9

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य विष्णुं चैव सवासवम् । स ययौ त्वरितेनैव शंकरं लोकशंकरम् । तृष्टाव प्रयतो भूत्वा दक्षिणाशापतिः स्वयम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਸ਼ਾਪਤਿ (ਯਮ) ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 10

नमो भर्गाय देवाय देवानां पतये नमः । मृत्युंजयाय रुद्राय ईशानाय कपर्द्दिने

ਭਰਗ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 11

नीलकंठाय शर्वाय व्योमावयवरूपिणे । कालाय कालनाथाय कालरूपाय वै नमः

ਨੀਲਕੰਠ ਨੂੰ, ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕਾਲ ਨੂੰ, ਕਾਲਨਾਥ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 12

यमेन स्तूयमानो हि उवाच प्रभुरीश्वरः । किमर्थमागतोऽसि त्वं तत्सर्वं कथयस्व नः

ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤਿ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਬੋਲੇ: “ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿ ਸੁਣਾ।”

Verse 13

यम उवाच । श्रूयतां देवदेवेश वाक्य वाक्यविशारद । तपसा परमेणैव तुष्टिं प्राप्तोसि शंकर

ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਬਚਨ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ! ਪਰਮ ਤਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।”

Verse 14

कर्मणा परमेणैव ब्रह्मा लोकपितामहः । तुष्टिमेति न संदेहो वराणां हि सदा प्रभुः

ਪਰਮ ਕਰਮ—ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ—ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 15

तथा विष्णुर्हि भगवान्वेदवेद्यः सनातनः । यज्ञैरनेकैः संतुष्ट उपवासव्रतैस्तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਸਨਾਤਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ—ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 16

ददाति केवलं भावं येन कैवल्यमाप्नुयुः । नराः सर्वे मम मतं नान्यता हि वचो मम

ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕੈਵਲ੍ਯ—ਮੁਕਤ ਇਕਾਂਤਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਮੰਨਣ; ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 17

ददाति तुष्टो वै भोगं तथा स्वर्गादिसंपदः । सूर्यो नमस्ययाऽरोग्यं ददातीह न चान्यथा

ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਰੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।

Verse 18

गणेशो हि महादेव अर्घ्यपाद्यादिचंदनैः । मंत्रावृत्त्या तथा शंभो निर्विघ्नं च करिष्यति

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।

Verse 19

तथान्ये लोकपाः सर्वे यथाशक्त्या फलप्रदाः । यज्ञाध्ययनदानाद्यैः परितुष्टाश्च शंकर

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਯਜ੍ਞ, ਵੇਦ-ਅਧ੍ਯਯਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

महदाश्चर्य संभूतं सर्वेषां प्राणिनामिह । कृतं च तव पुत्रेण स्वर्गद्वारमपावृताम्

ਇੱਥੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 21

दर्शनाच्च कुमारस्य सर्वे स्वर्गैकसो नराः । पापिनोऽपि महादेव जाता नास्त्यत्र संशयः

ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਪਾਪੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 22

मया किं क्रियतां देव कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ये सत्यशीलाः शांताश्च वदान्या निरवग्रहाः

ਹੇ ਦੇਵ! ਕਰਣਯੋਗ ਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਤ੍ਯ-ਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ-ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਨ ਹਨ।

Verse 23

जितेंद्रिया अलुब्धाश्च कामरागविवर्जिताः । याज्ञिका धर्मनिष्ठाश्च वेदवेदांगपारगाः

ਉਹ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤ, ਕਾਮ ਤੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਵਿਹੀਣ ਹਨ; ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਹਨ।

Verse 24

यां गतिं यांति वै शंभो सर्वे सुकृतिनोपि हि । तां गतिं दर्शनात्सर्वे श्वपचा अधमा अपि

ਹੇ ਸ਼ੰਭੋ! ਜੋ ਗਤੀ ਸਾਰੇ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਭੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਉਹੀ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਕੁੱਤੇ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਧਮ ਜਨ ਵੀ।

Verse 25

कुमारस्य च देवेश महदाश्चर्यकर्मणः । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगसहितायां शिवस्य च

ਹੇ ਦੇਵેશ! ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਮਹਾਨ ਹਨ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ੍ਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ।

Verse 26

शिवस्य तनयं दृष्ट्वा ते यांति स्वकुलैः सह । कोटिभिर्बहुभिश्चैव मत्स्थानं परिमुच्य वै

ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਲ-ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਨੇਕਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਲੋਕ (ਯਮ-ਧਾਮ) ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 27

कुमारदर्शनात्सर्वे श्वपचा अपि यांति वै । सद्गतिं त्वरितेनैव किं क्रियेत मयाधुना

ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ—ਸ਼ਵਪਚ ਭੀ—ਤੁਰੰਤ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 28

यमस्य वचनं श्रुत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

ਯਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਾਕ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 29

शंकर उवाच । येषां त्वंतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । विशुद्धभावो भो धर्म्म तेषां मनसि वर्त्तते

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਧਰਮ (ਯਮ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

सत्तीर्थगमनायैव दर्शनार्थं सतामिह । वांछा च महती तेषां जायते पूर्वकारिता

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 31

बहूनां जन्मनामंते मयि भावोऽनुवर्त्तते । प्राणिनां सर्वभावेन जन्माभ्यासेनभो यम

ਹੇ ਯਮ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਉੱਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਨਮ-ਜਨਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ।

Verse 32

तस्मात्सुकृतिनः सर्वे येषां भावोऽनुवर्त्ते । जन्मजन्मानुवृत्तानां विस्मयं नैव कारयेत्

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਭ ਸੁਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

स्त्रीबालशूद्राः श्वपचाधमाश्च प्राग्जन्मसंस्कारवशाद्धि धर्म्म । योनिं पापिषु वर्त्तमानास्तथापि शुद्धा मनुजा भवंति

ਹੇ ਧਰਮ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬਾਲਕ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਵਪਚਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਧਮ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਭਾਵੇਂ ਹੁਣ ਪਾਪਮਈ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

तथा सितेन मनसा च भवंति सर्वे सर्वेषु चैव विषयेषु भवंति तज्ज्ञाः । दैवेन पूर्वचरितेन भवंति सर्वे सुराश्चेंद्रादयो लोकपालाः प्राक्तनेन

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੱਤ-ਜਾਣੂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦੈਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 35

जाता ह्यमी भूतगणाश्च सर्वे ह्यमी ऋषयो ह्यमी देवताश्च

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੂਤਗਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

विस्मयो नैव कर्त्तव्यस्त्वया वापि कुमारके । कुमारदर्शने चैव धर्मराज निबोध मे

ਹੇ ਕੁਮਾਰਕ! ਤੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਲਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ। ਹੇ ਧਰਮਰਾਜ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 37

वचनं कर्मसंयुक्तं सर्वेषां फलदायकम् । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च दानानि विविधानि च । कार्याणि मनःशुद्ध्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

ਬਚਨ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਭ ਲਈ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੀਰਥ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 38

मनसा भावितो ह्यात्मा आत्मनात्मानमेव च । आत्मा अहं च सर्वेषआं प्राणिनां हि व्यवस्थितः

ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ—ਆਤਮਨ—ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।

Verse 39

अहं सदा भावयुक्त आत्मसंस्थो निरंतरः । जंगमाजंगमानां च सत्यं प्रति वदामि ते

ਮੈਂ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ। ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

द्वंद्वातीतो निर्विकल्पो हि साक्षात्स्वस्थो नित्यो नित्ययुक्तो निरीहः । कूटस्थो वै कल्पभेदप्रवादैर्बहिष्कृतो बोधबोध्यो ह्यनन्तः

ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ—ਨਿਤ੍ਯ, ਨਿਤ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਨਿਰਈਹ—ਉਹ ਕੂਟਸਥ ਅਚਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਅਤੇ ਜਾਗਰਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ।

Verse 41

विस्मृत्य चैनं स्वात्मानं केवलं बोधलक्षणम् । संसारिणो हि दृश्यंते समस्ता जीवराशयः

ਇਸ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਧ ਹੈ—ਭੁਲਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 42

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयोऽमी गुणकारिणः । सृष्टिपालनसंहारकारका नान्यथा भवेत्

ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਸੀਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 43

अहंकारवृतेनैव कर्मणा कारितावयम् । यूयं च सर्वे विबुधा मनुष्याश्च खगादयः

ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੀ—ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਆਦਿ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

Verse 44

पश्वादयः पृथग्भूतास्तथान्ये बहवो ह्यमी । पृथक्पृथक्समीचीना गुणवतश्च संसृतौ

ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਵਜੋਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅਲੱਗ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 45

पतिता मृगतृष्णायां मायया च वशीकृताः । वयं सर्वे च विबुधाः प्राज्ञाः पंडितमानिनः

ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸਭ—ਦੇਵਤਾ ਵੀ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ।

Verse 46

परस्परं दूषयंतो मिथ्यावादरताः खलाः

ਉਹ ਨੀਚ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਝੂਠੀ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 47

त्रैगुणा भवसंपन्ना अतत्तवज्ञाश्च रागिणः । कामक्रोधभयद्वेषमदमात्सर्यसंयुताः

ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੰਨ, ਉਹ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਰਾਗੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭਯ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਮਦ ਅਤੇ ਮਾਤਸਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

परस्परं दूषयंतो ह्यतत्त्वज्ञा बहिर्मुखाः । तस्मादेवं विदित्वाथ असत्यं गुणभेदतः

ਅਤੱਤਵਗ੍ਯ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਉਂ ਜਾਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ‘ਸੱਚ’ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨਹੀਂ।

Verse 49

गुणातीते च वस्त्वर्थे परमार्थैकदर्शनम्

ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਵਸਤੁ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਇਕੋ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।

Verse 50

यस्मिन्भेदो ह्यभेदं च यस्मिन्रागो विरागताम् । क्रोधो ह्यक्रोधतां याति तद्वाम परमं श्रृणु

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਵੀ ਅਭੇਦ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਵਿਰਾਗਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਅਕ੍ਰੋਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 51

न तद्भासयते शब्दः कृतकत्वाद्यथा घटः । शब्दो हि जायते धर्म्मः प्रवृत्तिपरमो यतः

ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਕਰਮ-ਮਾਰਗ) ਵੱਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 52

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा द्वंद्वानि सर्वशः । विलयं यांति यत्रैव तत्स्थानं शाश्वतं मतम्

ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਧਾਮ ਸਨਾਤਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

निरंतरं निर्गुणं ज्ञप्तिमात्रं निरंजनं निर्विकाशं निरीहम् । सत्तामात्रं ज्ञानगम्यं स्वसिद्धं स्वयंप्रभं सुप्रभं बोधगम्यम्

ਅਖੰਡ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ; ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਈਹ—ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਸਵਯੰ-ਸਿੱਧ, ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਭ, ਸੁਪ੍ਰਭ, ਬੋਧ ਨਾਲ ਗਮ੍ਯ।

Verse 54

एतज्ज्ञानं ज्ञानविदो वदंति सर्वात्मभावेन निरीक्षयंति । सर्वातीतं ज्ञानगम्यं विदित्वा येन स्वस्थाः समबुद्ध्या चरंति

ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ (ਤੱਤ) ਨੂੰ ਸਰਵਾਤਮਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਗਮ੍ਯ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸਮਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 55

अतीत्य संसारमनादिमूलं मायामयं मायया दुर्विचार्यम् । मायां त्यक्त्वा निर्ममा वीतरागा गच्छंति ते प्रेतराणिनर्विकल्पम्

ਅਨਾਦਿ ਮੂਲ ਵਾਲੇ, ਮਾਇਆਮਯ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਰਵਿਚਾਰ੍ਯ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਮਮ, ਵੀਤਰਾਗ—ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ-ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਅਚਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

संसृतिः कल्पनामूलं कल्पना ह्यमृतोपमा । यैः कल्पना परित्यक्ता ते यांति परमां गतिम्

ਸੰਸ੍ਰਿਤੀ ਕਲਪਨਾ-ਮੂਲ ਹੈ; ਕਲਪਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ (ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਮੋਹਣੀ) ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਤਿਆਗੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 57

शुक्त्यां रजतबुद्धिश्च रज्जुबुद्धिर्यर्थोरणे । मरीचौ जलबुद्धिश्च मिथ्या मिथ्यैव नान्यथा

ਸੀਪੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਹਨ; ਮਿਥਿਆ ਹੀ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

Verse 58

सिद्धिः स्वच्छंदवर्त्तित्वं पारतंत्र्यं हि वै मृषा । बद्धो हि परतंत्राख्यो मुक्तः स्वातंत्र्यभावनः

ਸੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ; ਪਰਤੰਤਰਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਹੈ। ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ‘ਪਰਤੰਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 59

एको ह्यात्मा विदित्वाथ निर्ममो निरवग्रहः । कुतस्तेषां बंधनं च यथाखे पुष्पमेव च

ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਮੇਰਾ-ਮੇਰਾ’ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਣ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਿਆਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਕਿੱਥੋਂ? ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਫੁੱਲ।

Verse 60

शशविषाणमेवैतज्त्रानं संसार एव च । किं कार्यं बहुनोक्तेन वचसा निष्फलेन हि

ਇਹ ‘ਗਿਆਨ’ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੀ (ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ) ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਦੋਂ ਬਚਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੀ ਹਨ?

Verse 61

ममतां च निराकृत्य प्राप्तुकामाः परं पदम् । ज्ञानिनस्ते हि विद्वांसो वीतरागा जितेंद्रियाः

ਮਮਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ—ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ, ਵੈਰਾਗੀ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ।

Verse 62

यैस्त्यक्तो ममताभावो लोभकोपौ निराकृतौ । ते यांति परमं स्थानं कामक्रोधविवर्जिताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

यावत्कामश्च लोभश्च रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । नाप्नुवंति च तां सिद्धिं शब्दमात्रैकबोधकाः

ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ, ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

Verse 64

यम उवाच । शब्दाच्छब्दः प्रवर्त्तेत निःशब्दं ज्ञानमेव च । अनित्यत्वं हि शब्दस्य कथं प्रोक्तं त्वया प्रभो

ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਜਦ ਸ਼ਬਦ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਫਿਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ?

Verse 65

अक्षरं ब्रह्मपरमं शब्दो वै ह्यरात्मकः । तस्माच्छब्दस्त्वया प्रोक्तो निरीक्षक इति श्रुतम्

ਅਕਸ਼ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਪਰੀਖਸ਼ਕ’—ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 66

प्रतिपाद्यं हि यत्किंचिच्छब्देनैव विना कथम् । तत्सर्वं कथ्यतां शंभो कार्याकार्यव्यवस्थितौ

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰੋ—ਕਰਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰਣੇ।

Verse 67

शंकर उवाच । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा परमार्धयुतं वचः । यस्य श्रवणमात्रेण ज्ञातव्यं नावशिष्यते

ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਇਹ ਪਰਮ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 68

ज्ञानप्रवादिनः सर्व ऋषयो वीतकल्मषाः । ज्ञानाभ्यासेन वर्त्तंते ज्ञानं ज्ञानविदो विदुः

ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੀ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 69

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं ज्ञात्वा च परिगीयते । कथं केन च ज्ञातव्यं किं तद्वक्तुं विवक्षितम्

ਗਿਆਨ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਹੈ?

Verse 70

एतत्सर्वं समासेन कथयामि निबोध मे । एको ह्यनेकधा चैव दृश्यते भेदभावनः

ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ। ਇਕੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੀ ਭੇਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 71

यथा भ्रमरिकादृष्टा भ्रम्यते च मही यम । तथात्मा भेदबुद्ध्या च प्रतिभाति ह्यनेकधा

ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਭਟਕਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 72

तस्माद्विमृश्य तेनैव ज्ञातव्यः श्रवणेन च । मंतव्यः सुप्रयोगेण मननेन विशेषतः

ਇਸ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਤੱਤ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਹਿਰੀ ਮਨਨ-ਚਿੰਤਨ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 73

निर्द्धार्य चात्मनात्मानं सुखं बंधात्प्रमुच्यते । मायाजालमिदं सर्वं जगदेतच्चाराचरम्

ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ ਮਾਇਆ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ।

Verse 74

मायामयोऽयं संसारो ममतालक्षणो महान् । ममतां च बहिः कृत्वा सुखं बंधात्प्रमुच्यते

ਇਹ ਵਿਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ-ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਲਛਣੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ‘ਮਮਤਾ’ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

कोऽहं कस्त्वं कुतश्चान्ये महामायावलंबिनः । अजागलस्तनस्येव प्रपंचोऽयं निरर्थकः

“ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਸਭ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ—ਮਹਾਮਾਇਆ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ? ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਪੰਚ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਥਣ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ।”

Verse 76

निष्फलोऽयं निराभासो निःसारो धूमडंबरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन आत्मानं स्मर वै यम

“ਇਹ ਨਿਸਫਲ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਸਾਰ—ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ ਡੰਬਰ ਮਾਤਰ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਯਮ, ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ।”

Verse 77

लोमश उवाच । एवं प्रचोदितस्तेन शंभुना प्रेतराट्स्वयम् । बुद्धो भूत्वा यमः साक्षादात्मभूतोऽभवत्तदा

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯਮ ਆਪ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਦ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮ-ਸਥਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 78

कर्म्मणां हि च सर्वेषां शास्ता कर्मानुसारतः । बभूव डंबरो नॄणां भूतानां च समाहितः

ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਮਾਧਾਨੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 79

ऋषय ऊचुः । हत्वा तु तारकं युद्धे कुमारेण महात्मना । अत ऊर्ध्वं कथ्यतां भोः किं कृतं महदद्भुतम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਤਮਾ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਦੱਸੋ ਜੀ—ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਅਦਭੁਤ ਹੋਇਆ?

Verse 80

सूत उवाच । हते तु तारके दैत्ये हिमवन्प्रमुखाद्रयः । कार्त्तिकेयं समागत्य गीर्भी रम्याभिरैडयन्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਦੈਤ ਤਾਰਕ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਿਮਵਾਨ ਅਗੇਵਾਨ ਪਹਾੜ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 81

गिरय ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਲਿਆਣ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੰਗਲ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਬੰਧੂ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 82

वरीष्ठाः श्वपचा येन कृता वै दर्शनात्त्वया । त्वां नमामो जगद्बंधुं त्वां वयं शरणागताः

ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਸ਼ਵਪਚ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਣ ਗਏ—ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਹੇ ਜਗਤ-ਬੰਧੁ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 83

नमस्ते पार्वतीपुत्र शंकरात्मज ते नमः । नमस्ते कृत्तिकासूनो अग्निभूत नमोस्तु ते

ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ-ਆਤਮਜ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁਤ; ਹੇ ਅਗਨੀ-ਭੂਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 84

नमोस्तु ते देववरैः सुपूज्य नमोऽस्तु ते ज्ञानविदां वरिष्ठ । नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद शरण्य सर्वार्तिविनाशदक्ष

ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵ-ਵਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸੁਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਵਰਿਸ਼ਠ। ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਹੇ ਸ਼ਰਨ੍ਯ, ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮੋਸਤੁ।

Verse 85

एवं स्तुतो गिरिभिः कार्त्तिकेयो ह्युमासुतः । तान्गिरीन्सुप्रसन्नात्मा वरं दातुं समुत्सुकः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਮਾ-ਸੁਤ ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ।

Verse 86

कार्त्तिकेय उवाच । भोभो गिरिवरा यूयं श्रृणुध्वं मद्वचोऽधुना । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

ਕਾਰ্তਿਕੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਹੇ ਗਿਰਿਵਰੋ! ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀਆਂ—ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਪੂਜਿਤ ਸਥਾਨ ਬਣੋਗੇ।

Verse 87

भवत्स्वेव हि वर्त्तते दृषदो यत्नसेविताः । पुनंतु विश्चं वचनान्मम ता नात्र संशयः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਗੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 88

पर्वतीयानि तीर्थानि भविष्यंति न चान्यथा । शिवालयानि दिव्यानि दिव्यान्यायतनानि च

ਪਹਾੜੀ ਤੀਰਥ ਅਵਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ—ਇਸ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਭੀ ਉਜਲੇ ਧਾਮ ਉੱਥੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 89

अयनानि विचित्राणि शोभनानि महांति च । भविष्यंति न संदेहः पर्वता वचनान्मम

ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਉੱਭਰਨਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਹਾੜੋ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 90

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

ਇਹ ਹਿਮਵਾਨ—ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਜੋ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਾਤਾਮਹ ਹੈ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਲਈ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇਗਾ।

Verse 91

मेरुश्च गिरिराजोऽयमाश्रयो हि भविष्यति । लोकालोको गिरिवर उदयाद्रिर्महायशः

ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੂ, ਗਿਰਿਰਾਜ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਯ ਬਣੇਗਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਲੋਕ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਉਦਯਾਦ੍ਰਿ ਭੀ।

Verse 92

लिंगरूपो हि भगवान्भविष्यति न चान्यथा । श्रीशैलो हि महेंद्रश्च तथा सह्याचलोगिरिः

ਭਗਵਾਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ—ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਆਚਲ ਪਹਾੜ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ।

Verse 93

माल्यवान्मलयो विन्ध्यस्तथासौ गंधमादनः । श्वेतकूटस्त्रिकूटो हि तथा दर्दुरपर्वतः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ, ਮਲਯ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਉਹ ਗੰਧਮਾਦਨ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕੂਟ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਅਤੇ ਦਰਦੁਰ ਪਹਾੜ ਵੀ।

Verse 94

एते चान्ये च बहवः पर्वता लिंगरूपिणः । मम वाक्याद्भविष्यंति पापक्षयकरा ह्यमी

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਪਹਾੜ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣਨਗੇ।

Verse 95

एवं वरं ददौ तेभ्यः पर्वतेभ्यश्च शांकरिः । ततो नंदीह्युवाचाथ सर्वागमपुरस्कृतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਵਰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਨੰਦੀ ਨੇ ਸਭ ਆਗਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਅਧਾਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 96

नंद्युवाच । त्वया कृता हि गिरयो लिंगरूपिण एव ते । शिवालयाः कथं नाथ पूज्याः स्युःसर्वदैवतैः

ਨੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਾਥ! ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਆਲਯ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜੇ ਜਾਣ?”

Verse 97

कुमार उवाच । लिंगं शिवालयं ज्ञेयं देवदेवस्य शूलिनः । सर्वैर्नृभिर्दैवतैश्च ब्रह्मादिभिरतांद्रितैः

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੀ ਆਲਯ ਜਾਣੋ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ, ਬਿਨਾ ਅਲਸਤਾ ਦੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 98

नीलं मुक्ता प्रवालं च वैडूर्यं चंद्रमेव च । गोमेदं पद्मरागं च मारतं कांचनं तथा

ਨੀਲਮ, ਮੋਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਲ, ਵੈਡੂਰਯ (ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਅੱਖ), ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਮਣੀ; ਅਤੇ ਗੋਮੇਦ, ਪਦਮਰਾਗ, ਮਰਕਤ, ਅਤੇ ਸੋਨਾ—

Verse 99

राजतं ताम्रमारं च तथा नागमयं परम् । रत्नधातुमयान्येव लिंगानि कथितानि ते

ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬਾ, ਲੋਹਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੀਸਾ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 100

पवित्राण्येव पूज्यानि सर्वकामप्रदानि च । एतेषामपि सर्वेषां काश्मीरं हि विशिष्यते

ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੱਥਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 101

ऐहिकामुष्मिकं सर्वं पूजाकर्तुः प्रयच्छति

ਇਹ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲੌਕਿਕ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੌਕਿਕ ਮੰਗਲ ਵੀ।

Verse 102

नंद्युवाच । लिंगानामपि पूज्यं स्याद्बाणलिंगं त्वया कथम् । कथितं चोत्तमत्वेन तत्सर्वं वदसुव्रत

ਨੰਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਲਿੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ, ਤੂੰ ਬਾਣ-ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਣਯੋਗ—ਅਤੇ ਉੱਤਮ—ਕਹਿਆ ਹੈ? ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।”

Verse 103

कुमार उवाच । रेवायां तोयमध्ये च दृश्यंते दृषदो हि याः । शिवप्रसादात्तास्तु स्युर्लिंगरूपा न चान्यथा

ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਰੇਵਾ ਦੇ ਜਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਪੱਥਰ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 104

श्लक्ष्णमूलाश्च कर्तव्याः पिंडिकोपरि संस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन शिवदीक्षायुतेन हि

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿਕਣੇ ਤਲ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਿਕਾ (ਯੋਨੀ-ਆਧਾਰ) ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਗਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 105

पिंडीयुक्तं च शास्त्रेण विधिना च यजेच्छिवम् । वरदो हि जगन्नाथः पूजकस्य न चान्यथा

ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ, ਪਿੰਡੀ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਗੰਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਜਕ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ।

Verse 106

पंचाक्षरी यस्य मुखे स्थिता सदा चेतोनिवृत्तिः शिवचिंतने च । भूतेषुः साम्यं परिवादमूकता षंढत्वमेव परयोषितासु

ਜਿਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਨਿਵਿਰਤ ਤੇ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਵੱਲ ਮੌਨਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।