Adhyaya 7

Verse 1

। लोमश उवाच । तदा च ते सुराः सर्व ऋषयोपि भयान्विताः । ईडिरे लिंगमैशं च ब्रह्माद्या ज्ञानविह्वलाः

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭੀ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । त्वं लिंगरूपी तु महाप्रभावो वेदांतवेद्योसि महात्मरूपि । येनैव सर्वे जगदात्ममूलं कृतं सदानंदपरेण नित्यम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਹੀ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਹੈਂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ; ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ। ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ, ਸਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ-ਮੂਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 3

त्वं साक्षी सर्वलोकानां हर्ता त्वं च विचक्षणः । रक्षणोसि महादेव भैरवोसि जगत्पते

ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ; ਤੂੰ ਭੈਰਵ ਹੈਂ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ।

Verse 4

त्वया लिंगस्वरूपेण व्याप्तमेतज्जगत्त्रयम् । क्षुद्राश्चैव वयं नाथ मायामोहितचेतसः

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਥ; ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਡੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 5

अहं सुराऽसुराः सर्वे यक्षगंधर्वराक्षसाः । पन्नगाश्च पिशाचाश्च तथा विद्याधरा ह्यमी

ਮੈਂ—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ; ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਨਾਗ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚ; ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਭੀ—ਸਭ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਾਂ।

Verse 6

त्वंहि विश्वसृजां स्रष्टा त्वं हि देवो जगत्पतिः । कर्ता त्वं भुवनस्यास्य त्वं हर्ता पुरुषः परः

ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸ੍ਰਿਜਣਹਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ੍ਰਿਜਣਹਾਰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਵ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਭੁਵਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੂੰ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈਂ।

Verse 7

त्राह्यस्माकं महादेव देवदेव नमोऽस्तु ते । एवं स्तुतो हि वै धात्रा लिंगरूपी महेश्वरः

ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ; ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਧਾਤ੍ਰਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 8

ऋषयः स्तोतुकामास्ते महेश्वरमकल्मषम् । अस्तुवन्गीर्भिरग्र्याभिः श्रुतिगीताभिरादृताः

ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਮਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਵਰਗੀਆਂ, ਆਦਰਯੋਗ ਸਨ।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । अज्ञानिनो वयं कामान्न विंदामोऽस्य संस्थितिम् । त्वं ह्यात्मा परमात्मा च प्रकृतिस्त्वं विभाविनी

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਤੂੰ ਹੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ।

Verse 10

त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बंधुश्च सखा त्वमे । त्वमीश्वरो वेदविदेकरूपो महानुभावैः परिचिंत्यमानः

ਤੂੰ ਹੀ ਮਾਤਾ ਹੈਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਬੰਧੂ ਹੈਂ ਤੇ ਸਖਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ—ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ-ਰੂਪ—ਵੇਦ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 11

त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । सर्वं भवति यस्मात्त्वत्तस्मात्सर्वोऽसि नित्यदा

ਤੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈਂ—ਇੱਕੋ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਇੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜੋਤਿ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਭ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈਂ।

Verse 12

यस्माच्च संभवत्येतत्तस्माच्छंभुरिति प्रभुः

ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ (ਜਗਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਭੂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

त्वत्पादपंकजं प्राप्ता वयं सर्वे सुरादयः । ऋषयो देवगंधर्वा विद्याधरमहोरगाः

ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ—ਦੇਵ ਆਦਿ ਸਭ: ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗ।

Verse 14

तस्माच्च कृपया शंभो पाह्यस्माञ्जगतः पते

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ।

Verse 15

महादेव उवाच । श्रृणुध्वं तु वचो मेऽद्य क्रियतां च त्वरान्वितैः । विष्णुं सर्वे प्रार्थयंतु त्वरितेन तपोधनाः

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਹੇ ਤਪ-ਧਨੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੋ।

Verse 16

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शंकरस्य महात्मनः । विष्णुं सर्वे नमस्कृत्य ईडिरे च तदा सुराः

ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 17

देव ऊचुः । विद्याधराः सुरगणा ऋषयश्च सर्वे त्रातास्त्वयाद्य सकलाजगदेकबंधो । तद्वत्कृपाकरजनान्परिपालयाद्य त्रैलोक्यनाथ जगदीश जगन्निवास

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਵਿਦਿਆਧਰ, ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਇਕੋ ਬੰਧੂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਕਿਰਪਾਲੂ ਤੇ ਯੋਗ ਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਨਾਥ, ਜਗਦੀਸ਼, ਜਗਤ-ਨਿਵਾਸ।”

Verse 18

प्रहस्य भगवन्विष्णुरुवाचेदं वचस्तदा । दैत्यैः प्रपीडिता यूयं रक्षिताश्च पुरा मया

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਹੱਸ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: “ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੀੜਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।”

Verse 19

अद्यैव भयमुत्पन्नं लिंगादस्माच्चिरंतनम् । न शक्यते मया त्रातुमस्माल्लिंगभयात्सुराः

“ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਭਯ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਰੋ, ਇਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।”

Verse 20

अच्युतेनैवमुक्तास्ते देवा श्चिंतान्विताभवन् । तदा नभोगता वाणी उवाचाश्वास्य वै सुरान्

ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਤਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਣੀ ਉਤਰੀ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

Verse 21

एतल्लिंगं संवृणुष्व पूजनाय जनार्दन । पिंडिभूत्वा महाबाहो रक्षस्व सचराचरम् । तथेति मत्वा बगवान्वीरभद्रोऽभ्यपूजयत्

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਇਸ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਪਿੰਡੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਇਉਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 22

ब्रह्मादिभः सुरगणैः सहितैस्तदानीं संपूजितः शिवविधानरतो महात्मा । स्रवीरभद्रः शशिशेखरोऽसौ शिवप्रियो रुद्रसमस्त्रिलोक्याम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ—ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰ-ਸ਼ੇਖਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 23

लिंगस्यार्चनयुक्तोऽसौ वीरभद्रोऽभवत्तदा । तद्रूपस्यैव लिंगस्य येन सर्वमिदं जगत्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਸੇ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 24

उद्भाति स्थितिमाप्नोति तथा विलयमेति च । तल्लिंगं लिंगमित्याहुर्लयनात्तत्त्ववित्तमाः

ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਯ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਵਿੱਤ ਜਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਲਿੰਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

ब्रह्माण्डागोलकैर्व्याप्तं तथा रुद्राक्षभूषितम् । तथा लिंगं महज्जातं सर्वेषां दुरतिक्रमम्

ਉਹ ਲਿੰਗ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਗੋਲਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਤੋਂ ਪਰੇ।

Verse 26

तदा सर्वेऽथ विबुधा ऋषो वै महाप्रभाः । तुष्टुवुश्च महालिंगं वेदावादैः पृथक्पृथक्

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਗਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦਿਕ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 27

अणोरणीयांस्त्वं देव तथा त्वं महतो महान् । तस्मात्त्वया विधातव्यं सर्वैषां लिंगपूजनम्

ਹੇ ਦੇਵ! ਤੂੰ ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तदानीमेव सर्वेण लिंगं च बहुशः कृतम् । सत्ये ब्रह्मेश्वरं लिंगं वैकुण्ठे च सदाशिवः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਭ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਬਣਾਏ। ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ/ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਬ੍ਰਹਮੇਸ਼ਵਰ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ (ਉਹ) ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸੀ।

Verse 29

अमरावत्यां सुप्रतिष्ठममरेश्वरसंज्ञकम् । वरुणेश्वरं च वारुण्यां याम्यां कालेश्वरं प्रभुम्

ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ‘ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਵਰੁਣੇਸ਼ਵਰ’; ਅਤੇ ਦੱਖਣ (ਯਮ ਦੀ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ।

Verse 30

नैरृतेश्वरं च नैरृत्यां वायव्यां पावनेश्वरम् । केदारं मृत्युलोके च तथैव अमरेस्वरम्

ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ (ਨੈਰ੍ਰਿਤ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਨੈਰ੍ਰਿਤੇਸ਼ਵਰ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ (ਵਾਯਵ੍ਯ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਵਨੇਸ਼ਵਰ’। ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ (ਧਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰੇਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 31

ओंकारं नर्मदायां च महाकालं तथैव च । काश्यां विश्वेश्वरं देवं प्रयागे ललितेश्वरम्

ਨਰਮਦਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਓੰਕਾਰ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹਾਕਾਲ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤੇਸ਼੍ਵਰ।

Verse 32

त्रियम्बकं ब्रह्मगिरौ कलौ भद्रेश्वरं तथा । द्राक्षारामेश्वरं लिंगं गंगासागरसंगमे

ਬ੍ਰਹਮਗਿਰਿ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਵਿਰਾਜਦਾ ਹੈ; ਕੋਲ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰੇਸ਼੍ਵਰ। ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਾਰਾਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਹੈ।

Verse 33

सौराष्ट्रे च तथा लिंगं सोमेश्वरमिति स्मृतम् । तथा सर्वेश्वरं विन्ध्ये श्रीशैले शिखरेश्वरम् । कान्त्यामल्लालनाथं च सिंहनाथं च सिंगले

ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸੋਮੇਸ਼੍ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਂਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਰਵੇਸ਼੍ਵਰ; ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਖਰੇਸ਼੍ਵਰ। ਕਾਂਤਿਆ ਵਿੱਚ ਮੱਲਾਲਨਾਥ, ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹਨਾਥ।

Verse 34

विरूपाक्षं तथा लिंगं कोटिशङ्करमेव च । त्रिपुरान्तकं भीमेशममरेश्वरमेव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਕੋਟਿਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਭੀਮੇਸ਼, ਅਤੇ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਮਰੇਸ਼੍ਵਰ।

Verse 35

भोगेश्वरं च पाताले हाटकेश्वरमेव च । एवमादीन्यनेकानि लिंगानि भुवनत्रये । स्थापितानि तदा देवैर्विश्वोपकृतिहेतवे

ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗੇਸ਼੍ਵਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਟਕੇਸ਼੍ਵਰ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਲਿੰਗ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 36

लिंगेशैश्च तथा सर्वैः पूर्णमासीज्जगत्त्रयम् । तथा च वीरभद्रांशाः पूजार्थममरैः कृताः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਪੂਰਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਮਰਾਂ ਨੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਵੀ ਰਚੇ।

Verse 37

तत्र विंशतिसंस्कारास्तेषामष्टाधिकाभवन् । कथिताः शंकरेणैव लिंगस्याचनसूचकाः

ਉੱਥੇ ਵੀਹ ਸੰਸਕਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਠ ਵਧ ਕੇ ਕੁੱਲ ਅਠਾਈ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪ ਲਿੰਗ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ੇ।

Verse 38

संति रुद्रेण कथिताः शिवधर्मा सनातनाः । वीरभद्रो यथा रुद्रस्तथान्ये गुरवः स्मृताः

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਸਨਾਤਨ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 39

गुरोर्जाताश्च गुरवो विख्याता भुवनत्रये । लिंगस्य महिमान तु नन्दी जानाति तत्त्वतः

ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਤੱਤਵਿਕ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨੰਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 40

तथा स्कन्दो हि भगवान्न्ये ते नामधारकाः । यथोक्ताः शिवधरमा हि नन्दिना परिकीर्त्तिताः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸਕੰਦ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੰਦੀ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 41

शैलादेन महाभागा विचित्रा लिंगधारकाः । शवस्योपरि लिंगं च ध्रियते च पुरातनैः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ! ਸ਼ੈਲਾਦ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਲਿੰਗ-ਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸ਼ਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਾਇਆ।

Verse 42

लिंगेन सह पञ्चत्वं लिंगेन सह जीवितम् । एते धर्माः सुप्रतिष्ठाः शैलादेन प्रतिष्ठिताः

ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਚਤ੍ਵ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ) ਹੈ, ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਸ਼ੈਲਾਦ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 43

धर्मः पाशुपतः श्रेष्ठः स्कन्देन प्रतिपालितः

ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਧਰਮ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦ ਨੇ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ।

Verse 44

शुद्धा पञ्चाक्षरी विद्या प्रासादी तदनन्तरम् । षडक्षरी तथा विद्या प्रासादस्य च दीपिका

ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਖਰੀ ਵਿਦਿਆ ਆਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਕੇ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਾਸਾਦ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਛਡਾਖਰੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ—ਉਸ ਪ੍ਰਾਸਾਦ-ਰੂਪ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।

Verse 45

स्कन्दात्तत्समनुप्राप्तमगस्त्येन महात्मना । पश्चादाचार्यभेदेन ह्यागमा बहवोऽभवन्

ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਕੰਦ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੇ ਆਗਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 46

किं तु वै बहुनोक्तेन श्वि इत्यक्षरद्वयम् । उच्चारयंति स नित्यं ते रुद्रा नात्र संशयः

ਪਰ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਨਿੱਤ ‘ਸ਼੍ਵਿ’ ਇਹ ਦੋ ਅੱਖਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 47

सतां मार्गं पुरस्कृत्य ये सर्वे ते पुरांतकाः । वीरा माहेश्वराज्ञेयाः पापक्षयकरा नृणाम्

ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ‘ਪੁਰਾਂਤਕ’ ਹਨ—ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸਕ। ਉਹ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

प्रसंगेनानुपंक्षेण श्रद्वया च यदृच्छया । शिवभक्तिं प्रकुर्वन्ति ये वै ते यांति सद्गतिम्

ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ—ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 49

श्रृणुध्वं कथयामीह इतिहासं पुरातनम् । कृतं शिवालयं यच्च पतंग्या मार्जनं पुरा

ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿੱਕੇ ਪੰਛੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਦੀ ਝਾੜੂ-ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 50

आगता भक्षणार्थं हि नैवेद्यं केन चार्पितम् । मार्जनं रजस्तस्याः पक्षाभ्यामभवत्पुरा

ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਈ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੀ ਧੂੜ ਝਾੜ ਕੇ ਮਾਰਜਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 51

तेन कर्मविपाकेन उत्तमं स्वर्गमागता । भुक्त्वा स्वर्गसुखं चोग्रं पुनः संसारमागता

ਉਸ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਤਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਵਰਗੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਤੀਬਰ ਆਨੰਦ ਭੋਗ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਈ।

Verse 52

काशिराजसुता जाता सुन्दरीनाम विश्रुता । पूर्वाभ्यासाच्च कल्याणी बभूव परमा सती

ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮੀ, ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਿਆਣੀ ਪਰਮ ਸਤੀ ਬਣੀ।

Verse 53

उषस्युषसि तन्वंगी शिवद्वाररता सदा । संमार्जनं च कुरुते भक्त्या परमया युता

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ, ਸੁਕਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁਆਰੀ, ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦੁਆਰ ਨਾਲ ਰਤੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਝਾੜੂ ਦੇ ਕੇ ਸਫਾਈ ਕਰਦੀ।

Verse 54

स्वयमेव तदा देवी सुन्दरी राजकन्यका । तथाभूतां च तां दृष्ट्वा ऋषिरुद्दालकोऽब्रवीत्

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਸੁੰਦਰੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 55

सुकुमारी सती बाले स्वयमेव कथं शुभे । संमार्जनं च कुरुषे कन्यके त्वं शुचिस्मिते

“ਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਸਤੀ ਬਾਲਿਕੇ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਝਾੜੂ ਕਿਵੇਂ ਲਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਕੁਆਰੀਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਏ?”

Verse 56

दासी दास्यश्च बहवः संति देवि तवाग्रतः । तवाज्ञया करिष्यंति सर्वं संमार्जनादिकम्

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਖੜੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਝਾੜੂ-ਪੋਛਾ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।

Verse 57

ऋषेस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्येदमुवाच ह

ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।

Verse 58

शिवसेवां प्रकुर्वाणाः शिवभक्तिपुरस्कृताः । ये नराश्चैव नार्य्यश्च शिवलोकं व्रजंति वै

ਜੋ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸ਼ਿਵ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 59

संमार्जनं च पाणिभ्यां पद्भ्यां यानं शिवालये । तस्मान्मया च क्रियते संमार्जनमतंद्रितम्

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਝਾੜੂ ਲਾਂਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ, ਲਗਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਮਾਰਜਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 60

अन्यत्किञ्चिन्न जानामि एकं संमार्जनं विना । ऋषिस्तद्वचनं श्रुत्वा मनसा च विमृश्य हि

ਮੈਂ ਇਸ ਇਕ ਸੰਮਾਰਜਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 61

अनया किं कृतं पूर्वं केयं कस्य प्रसादतः । तदा ज्ञानं च ऋषिणा तत्सर्वं ज्ञानचक्षुषा । विस्मयेन समाविष्टस्तूष्णींभूतोऽभवत्तदा

‘ਇਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ?’ ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 62

सविस्मयोऽभूदथ तद्विदित्वा उद्दालको ज्ञानवतां वरिष्ठः । शिवप्रभावं मनसा विचिंत्य ज्ञानात्परं बोधमवाप शांतः

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਦਾਲਕ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬੋਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।