Adhyaya 3

Verse 1

लोमश उवाच । दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महानभूत् । तत्पितुः सदनं गत्वा ना नाश्चर्यसमन्वितम्

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਉੱਥੇ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ।

Verse 2

द्वारि स्थिता तदा देवा अवतीर्य निजासनात् । नंदिनो हि महाभागा देवलोकं निरीक्ष्य च

ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਦਵਾਰ ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗ ਨੰਦੀ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ (ਉਥੇ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਈ।

Verse 3

मातरं पितरं दृष्ट्वा सुहृत्संबंधि वांधवान् । अभिवाद्यैव पिरतं मातरं च मुदान्विता

ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਕੁਟੁੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 4

बभाषे वचनं देवी प्रस्तापसदृशं तदा । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਤੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਿਨਾ ਬੁਲਾਏ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?”

Verse 5

येन पूतमिदं सर्वं समग्रं सचराचरम् । यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः

ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈ, ਯਜ੍ਞ-ਵੇਤਾ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਉਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੈ।

Verse 6

द्रव्यं मंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕਵ੍ਯ—ਉਸੇ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 7

शंभुना हि विना तात कथं यज्ञः प्रवर्तते । एते कथं समायाता ब्रह्मणा सहिताः पितः

“ਹੇ ਤਾਤ, ਸ਼ੰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਇਹ (ਦੇਵ) ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ?”

Verse 8

हे भृगो त्वं न जानासि हे कश्यप महामते । अत्रे विशिष्ठ एकस्त्वं शक्र किं कृतमद्यते

“ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ! ਹੇ ਅਤ੍ਰਿ! ਹੇ ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈਂ। ਹੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਅੱਜ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?”

Verse 9

हे विष्णो त्वं महादेवं जानासि परमेश्वरम् । ब्रह्मन्किं त्वं न जानासि महादेवस्य विक्रमम्

ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਤੂੰ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਕੀ ਤੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?

Verse 10

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?

Verse 11

भिक्षाटनं कृतं येन पुरा दारुवने विभुः । शप्तोयं भिक्षुको रुद्रो भवद्भिः सखिभिस्तदा

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਕਦੇ ਦਾਰੁਵਨ ਵਿੱਚ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਭਟਕਣ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਰੁਦ੍ਰ ਭਿਖਾਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 12

शप्तेनापि च रुद्रेण भवद्भिर्विस्मृतं कथम् । यस्यावयवमात्रेण पूरितं सचराचरम्

ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਏ? ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਅੰਗ-ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਤੇ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੈ।

Verse 13

लिंगभूतं जगत्सर्वं जातं तत्क्षणमेव हि । लयानाल्लिंगमित्याहुः सर्वे देवाः सवासवाः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਖਣ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਯ ਦਾ ਬੋਧ ਜਿਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਲਿੰਗ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 14

सर्वे देवाश्च संभूता यतो देवस्य शूलिनः । सोऽसौ वेदांतगो देवस्त्वया ज्ञातुं न पार्यते

ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵ ਸ਼ੂਲਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹੀ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਤੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਸੀਮਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 15

तस्या वचनमाकर्ण्य दक्षः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः । किं त्वया बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम्

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੀ ਇੰਨੀ ਲੰਮੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।”

Verse 16

गच्छ वा तिष्ठवा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता । अमंगलो हि भर्ता ते अशिवोसौ सुमध्यमे

“ਜਾ, ਜਾਂ ਰਹਿ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ—ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਤਾਂ ਅਮੰਗਲ ਹੈ; ਉਹ ‘ਅਸ਼ਿਵ’ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।”

Verse 17

अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् । तस्मान्नाकारितो भद्रे यज्ञार्थं चारुभाषिणि

“ਉਹ ਕੁਲਹੀਨ ਹੈ, ਵੇਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਭੂਤਾਂ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ, ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।”

Verse 18

मया दत्तासि सुश्रोणि पापिना मंदबुद्धिना । रुद्रायाविदितार्थाय उद्धताय दुरात्मने

“ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ—ਪਾਪੀ ਤੇ ਮੰਦਬੁੱਧੀ—ਤੈਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਜੋ ਮਰਯਾਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹੈ।”

Verse 19

तस्मात्कायं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । दक्षेणोक्ता तदा पुत्री सा सती लोकपूजिता

ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਹਾਸੀ ਵਾਲੀ। ਤਦ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ—ਉਹੀ ਸਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਸੀ।

Verse 20

निंदायुक्तं स्वपितरं विलोक्य रुषिता भृशम् । चिंतयंती तदा देवी कथं यास्यामि मंदिरे

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ, “ਮੈਂ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ (ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀ ਕਰਾਂ)?”

Verse 21

शंकरं द्रष्टुकामांह किं वक्ष्ये तेन पृच्छिता । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं श्रृणोति यः । तावुभौ नरके यातो यावच्चन्द्रदिवाकरौ

“ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗੀ? ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”

Verse 22

तस्मात्तयक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

“ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੀ।”

Verse 23

एवं मीमांसमाना सा शिवरुद्रेतिभाषिणी । अपमानाभिभूता सा प्रविवेश हुताशनम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ—“ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ!” ਉਚਾਰਦੀ—ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ, ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।

Verse 24

हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । सर्वे ते मंचमारूढाः शस्त्रैर्व्याप्ता निरंतराः

ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀਆਂ। ਮੰਚ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 25

शस्त्रैः स्वैर्जध्नुरात्मानं स्वानि देहानि चिच्छिदुः । केचित्करतले गृह्य शिरांसि स्वानि चोत्सुकाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਉਤਸੁਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਏ।

Verse 26

नीराजयंतस्त्वरिता भस्मीभूताश्च जज्ञिरे । एवमूचुस्तदा सर्वे जगर्ज्जुरतिभीषणम्

ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 27

शस्त्रप्राहारैः स्वांगानि चिच्छिदुश्चातिभीषणाः । ते तथा विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा

ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਕੱਟ ਲਏ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਾਕਸ਼ਾਇਣੀ (ਸਤੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 28

गणास्तत्रायूते द्वे च तदद्भुतमिवाभवत् । ते सर्व ऋषयो देवा इंद्राद्याः समरुद्गणाः

ਉੱਥੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨ—ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਮਰੂਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 29

विश्वेऽश्वनौ लोकपालास्तूष्णींबूतास्तदाभवन् । विष्णुं वरेण्यं केचिच्च प्रार्थयंतः समंततः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਸਭ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਚੌਂਹ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਜਣੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 30

एवं भूतस्तदा यज्ञो जातस्तस्य दुरात्मनः । दक्षस्य ब्रह्मबंधोश्च ऋषयो भयमागताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਕਸ਼—ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬੰਧੂ—ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਐਸਾ ਹੋਇਆ। ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे विप्रा नारदेन महात्मना । कथितं सर्वमेवैतद्दक्षस्य च विचेष्टितम्

ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ—ਦਕਸ਼ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮ ਸਮੇਤ—ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 32

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । चुकोप परमं क्रुद्ध आसनादुत्पतन्निव

ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠੇ; ਇੰਝ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਆਸਨ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 33

उद्धृत्य च जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फोटयामास रुषा पर्वतस्य शिरोपरि

ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਲੋਕ-ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਉਠਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕ ਕੇ ਪਟਕਿਆ।

Verse 34

ताडनाच्च समुद्भूतो वीरभद्रो महायशाः । तथा काली समुत्पन्ना भूतकोटिभिरावृता

ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ।

Verse 35

कोपान्निःश्वसितेनैव रुद्रस्य च महात्मनः । जातं ज्वराणां च शतं सन्निपातास्त्रयोदश

ਮਹਾਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਿਃਸ਼ਵਾਸ ਮਾਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਜਵਰਾਂ ਦੇ ਸੌ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਤੇਰਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ (ਘਾਤਕ ਰੋਗ) ਵੀ ਜਨਮੇ।

Verse 36

विज्ञप्तो वीरभद्रेण रुद्रो रौद्रपराक्रमः । किं कार्यं भवतः कार्यं शीघ्रमेव वद प्रभो

ਤਦ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਰੰਤ ਆਖੋ।”

Verse 37

इत्युक्तो भगवान्रुद्रः प्रेषयामास सत्वरम् । गच्छ वीर महा बाहो दक्षयज्ञं विनाशय

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਜਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ—ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ।”

Verse 38

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । कालिकाऽलिहितो वीरः सर्वभूतैः समावृतः । वीरभद्रो महातेजा ययौ दक्षमखं प्रति

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਕੇ, ਕਾਲੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਉਹ ਵੀਰ, ਸਭ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਮਖ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 39

तदानीमेव सहसा दुर्निमित्तानि चाभवन् । रूक्षो ववौ तदा वायुः शर्कराभिः समावृतः

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਇੱਕ ਰੁੱਖੀ ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਜੋ ਕੰਕੜਾਂ ਤੇ ਰੇਤ-ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 40

असृग्वर्षति देवश्च तिमिरेणाऽवृता दिवशः । उल्कापाताश्च बहवः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः

ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਰ੍ਹਿਆ, ਦਿਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ। ਅਨੇਕ ਉਲਕਾਵਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 41

एवंविधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । दक्षोऽपि भयमापन्नो विष्णुं शरणमाययौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਘਬਰਾ ਗਏ। ਡਕਸ਼ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।

Verse 42

रक्षरक्ष महाविष्णो त्वं हि नः परमो गुरुः । यज्ञोऽसि त्वं सुरश्रेष्ठ भयान्मां परिमोचय

“ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੋ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੋ—ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੋ।”

Verse 43

दक्षेण प्रार्थ्य मानो हि जगाद मधुसूदनः । मया रक्षा विदातव्या भवतो नात्र संशयः

ਡਕਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 44

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं त्वया धर्ममजानताः । ईश्वरावज्ञया सर्वं विफलं च भविष्यति

ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਅਪੂਜਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਉੱਠਦੇ ਹਨ—ਦੁਰਭਿਖ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਾਰਨ ਪਤਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

अपूज्या यत्र पूज्यं ते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणी तत्र प्रवर्तंते दुर्भिक्षं मरणं भयम्

ਜਿੱਥੇ ਅਯੋਗ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਵਿਪਤਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੁਰਭਿਖ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਯ।

Verse 46

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशात्त्वां महद्भयमुपस्थितम्

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵೃಷਧ੍ਵਜ—ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਧਵਜ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੈ—ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਭਯ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 47

अधुनैव वयं सर्वे प्रभवो न भवामहे । भवतो दुर्न्नयेनेव नात्र कार्या विचारणा

ਇਸੇ ਪਲ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਜਾਂ ਸਮਰਥਾ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ—ਤੇਰੇ ਹੀ ਕੁਮਾਰਗ ਕਾਰਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 48

विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विविर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਮੂੰਹ ਉਤਰ ਗਿਆ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 49

वीरभद्रो महाबाहू रुद्रेणैव प्रचोदितः । काली कात्यायनीशाना चामुंडा मुंडमर्द्दिनी

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ, ਈਸ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਮੁੰਡ-ਮਰਦਿਨੀ ਚਾਮੁੰਡਾ ਵੀ ਆਈ।

Verse 50

भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा । नवदुर्गादिसहितो भूतानां च गणो महान्

ਫਿਰ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਭਦ੍ਰਾ, ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਣਵੀ ਵੀ ਆਈਆਂ; ਅਤੇ ਨਵਦੁਰਗਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਹਿਤ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਣ ਵੀ ਉਮੜ ਪਿਆ।

Verse 51

शाकिनी डाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । तथैव योगिनीचक्रं चतुः षष्ट्या समन्वितम्

ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ ਤੇ ਡਾਕਿਨੀਆਂ ਵੀ, ਭੂਤ, ਪ੍ਰਮਥ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ; ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਯੋਗਿਨੀ-ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸੀ।

Verse 52

निजन्मुः सहसा तत्र यज्ञवाटं महाप्रभम् । वीरभद्रसमेता सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟਿਕਾ, ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਸਹਿਤ ਸਭ ਹਰੇ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਦਸ ਬਾਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 53

पार्षदाः शंकरस्यैते सर्वे रुद्रस्वरूपिणः । पंचवक्त्रा नीलकंठाः सर्वे ते शस्त्रपाणयः

ਇਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸਨ—ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੀਲਕੰਠ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਨ।

Verse 54

छत्रचामरसंवीताः सर्वे हरपराक्रमाः । दशबाहवस्त्रिनेत्रा जटिला रुद्रभूषणाः

ਛਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਹਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਦਸ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 55

अर्धचंद्रधराः सर्वे सर्वे चैव महौजसः । सर्वे ते वृषभारूढाः सर्वे ते वेषभूषणाः

ਸਭ ਦੇ ਮੱਥੇ ਅਰਧਚੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਸਭ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਭ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 56

सहस्रबाहुर्भुजगाधिपैर्वृतस्त्रिलोचनो भीमबलो भयावहः । एभिः समेतश्च तदा महात्मा स वीरभद्रोऽभिजगाम यज्ञम्

ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ—ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ—ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਤਦ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 57

युग्यानां च सहस्रेण द्विप्रमाणेन स्यंदनम् । सिंहानां प्रयुतेनैव वाह्यमानं च तस्य तत्

ਉਸ ਦਾ ਰਥ, ਹਾਥੀ ਜਿਤਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਜੁੱਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੁਤ ਸਿੰਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 58

तथैव दंशिताः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजाश्चैव सहस्रशः । छत्राणि विविधान्येव चामराणि तथैव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਸਿੰਹ, ਦੰਦ-ਨਖ਼ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ। ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮਕਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਾਥੀ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਛਤਰ ਤੇ ਚਾਮਰ ਵੀ।

Verse 59

मूर्द्धनिध्रियमाणानि सर्वतोग्राणि सर्वशः । ततो भेरीमहानादाः शंखाश्च विविधस्वनाः । पटहा गोमुखाश्चैव श्रृंगाणि विविधानि च

ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਨੁਕੀਲੇ, ਤਦ ਭੇਰੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਗੂੰਜੇ; ਨਾਨਾ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਖ; ਅਤੇ ਪਟਹੇ, ਗੋਮੁਖ-ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਸਿੰਗ ਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੁਰਹੇ ਵੀ।

Verse 60

ततोऽवाद्यंत तान्येव घनानि सुषिराणि च । कलगानपराः सर्वे सर्वे मृदंगवादिनः

ਫਿਰ ਉਹੀ ਸਾਜ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ—ਘਨ (ਠੋਸ) ਅਤੇ ਸੂਸ਼ਿਰ (ਖੋਖਲੇ/ਵਾਯੂ) ਦੋਵੇਂ। ਸਭ ਤਾਲਬੱਧ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਸਭ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਵਾਦਕ ਸਨ।

Verse 61

अनेकलास्यसंयुक्ता वीरभद्राग्रतोभवन् । रणवादित्रनिर्घोषैर्जगर्जुरमितौजसः

ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲੇ। ਰਣ-ਵਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਗੱਜ ਉਠੇ।

Verse 62

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । एवं सर्वे समायाता गणा रुद्रप्रणोदिताः

ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਾਰੇ ਗਣ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 63

यज्ञवाटं च दक्षस्य विनाशार्थं प्रहारिणः । रजसा चाऽवृतं व्योम तमसा च वृता दिशः

ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਧੂੜ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਘਿਰ ਗਈਆਂ।

Verse 64

सप्तद्वीपवती पृथ्वी चचाल साद्रिकानना । ते दृष्ट्वा महदाश्चर्य्यं लोकक्षयकरं तदा

ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਧਰਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਭੈ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 65

उत्तस्थुर्युगपत्सर्वे देवदैत्यनिशाचराः । ते वै ददृशुरायांतीं रुद्रसेना भयावहाम्

ਦੇਵ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖਿਆ—ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ।

Verse 66

पृथ्वीं केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च प्रदिशश्चैव समावृत्य तथापरे

ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਉਤਰੇ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਚੌਫੇਰ ਫੈਲ ਗਏ।

Verse 67

अनंता ह्यक्षयाः सर्वे शूरा रुद्रसमा युधि । एवंभूतं च तत्सैन्यं रुद्रैश्च परिवारितम् । दृष्ट्वो चुर्विस्मिताः सर्वे यामोऽद्य शस्त्रपाणयः

ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਖੁੱਟ ਸਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਐਸੀ ਉਹ ਸੈਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ, “ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ।”

Verse 68

इंद्रो हि गजमारूढो मृगारूढः सदागतिः । यमो महिषमारूढो यमदंडसमन्वितः

ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਗਜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ; ਸਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ (ਵਾਯੁ) ਮ੍ਰਿਗ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ। ਯਮ ਮਹਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਯਮਦੰਡ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਸੀ।

Verse 69

कुबेरः पुष्पकारूढः पाशी मकरमेव च । अग्निर्बस्तमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

ਕੁਬੇਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ; ਪਾਸ਼ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ ਵਰੁਣ ਮਕਰ ਉੱਤੇ। ਅਗਨੀ ਬੱਕਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਈ।

Verse 70

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानिस्वानि प्रतिपिनः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵ-ਸੰਘ ਵੀ—ਯਕਸ਼, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ—ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਟੋਲੀ ਸਮੇਤ।

Verse 71

स्वेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चाश्रुमुखस्ततः । दंडवत्पतितो भूमौ सर्वानेवाभ्यभाषत

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਤਪਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ; ਫਿਰ ਉਹ ਡੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 72

युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणं सुमहाप्रभाः

“ਤੁਹਾਡੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭਿਆ ਹੈ। ਸਤਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੋ।”

Verse 73

विष्णो त्वं कर्मणः साक्षाद्यज्ञानां परिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मण्यस्त्वं च माधव

“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਕਰਮ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਕਟ ਬਲ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ, ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਪਰਿਪਾਲਕ। ਵੇਦ-ਗਰਭ ਧਰਮ ਦਾ ਧਾਰਕ ਤੂੰ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਧਵ, ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ—ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ।”

Verse 74

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्याऽस्य महाप्रभो । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा उवाच मधुसूदनः

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 75

मया रक्षा विधातव्या धर्मस्य परिपालने । तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तु तस्य व्यतिक्रमः

ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਪਾਲਨਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਡਿਊਟੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 76

यातस्त्वद्यैव यज्ञस्य यत्त्वयोक्तं सदाशिवम् । नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे तदा किं न स्मृतं त्वया

ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਪਰ ਨੈਮਿਸ਼ ਦੇ ਅਨਿਮਿਸ਼-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ?

Verse 77

योऽयं रुद्रो महातेजा यज्ञरूपः सदाशिवः । यज्ञबाह्यः कृतो मूढ तच्च दुर्म्मत्रितं तव

ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਦੁਸ਼ਟ ਸਲਾਹ ਤੇ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।

Verse 78

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न पश्यामि च तं विप्र त्वां वै रक्षति दुर्म्मतिम्

ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ—ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਕੁਮਤਿ ਵਾਲੇ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਚਾ ਸਕੇ।

Verse 79

किं कर्म्म किमकर्म्मेति तन्न पश्यसि दुर्म्मते । समर्थं केवलं कर्मन भविष्यति सर्वदा

ਹੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ! ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਅਕਰਮ ਕੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਦੇ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾ ਦੇਵੇ।

Verse 80

सेश्वरं कर्म विद्ध्योतत्समर्थत्वेन जायते । न ह्यन्यः कर्म्मणो दाता ईश्वरेण विना भवेत्

ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਕਰਮ ਤਦ ਹੀ ਸਮਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ (ਈਸ਼ਵਰ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰਮ ਦਾ ਦਾਤਾ—ਫਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਾ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 81

ईश्वरस्य च ये भक्ताः शांतास्तद्गतमानसाः । कर्म्मणो हि फलं तेषां प्रयच्छति सदाशिवः

ਅਤੇ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਭਗਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸਵੈੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

केवलं कर्म चाश्रित्य निरीश्वरपरा जनाः । निरयं ते च गच्छंति कोटियज्ञशतैरपि

ਜੋ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਈਸ਼ਵਰ ਮਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਵੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 83

पुनः कर्ममयैः पाशैर्बद्धा जन्मनिजन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्म्मरूपिणः

ਫਿਰ ਕਰਮ-ਮਈ ਫਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਜਨਮੋਂ-ਜਨਮ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।